رهبری جمهوری اسلامی گفتهاند که «بر اساس محاسبات الهی، ما قدرت اولیم.» اما سؤال از همینجا شروع میشود: محاسبات الهی یعنی چه؟ تعریف هرکسی از دین یکسان نیست. تعریف هرکسی از اسلام یکسان نیست. حتی درون تشیع هم برداشتهای متفاوتی از دین، سیاست، جامعه و نسبت انسان با خدا وجود دارد. پس وقتی میگوییم «محاسبات الهی»، دقیقاً از کدام خوانش حرف میزنیم؟ با چه تعریفی از دین؟ با چه تعریفی از الهیات؟ با چه تفسیری از اسلام؟ با چه تفسیری از تشیع؟ و در نهایت، با چه تفسیری از جمهوری اسلامی؟
این تفاوت برداشتها فقط یک بحث نظری نیست. وقتی یک حکومت میگوید بر اساس «محاسبات الهی» به این نتیجه رسیده که قدرت اول جهان است، باید پرسید چرا تفسیر خاص خودش از دین و الهیات باید مبنای قضاوت درباره جایگاه یک کشور در جهان باشد؟ در یک جامعه آزاد، هر فرد حق دارد درباره خدا، دین، اخلاق و معنای زندگی باور خودش را داشته باشد. یک نفر میتواند مؤمن باشد، دیگری برداشت متفاوتی از همان دین داشته باشد و دیگری اصلاً به خدا باور نداشته باشد. دولت نیز قرار نیست میان این باورها داوری کند یا یکی را به عنوان حقیقت رسمی به همه تحمیل کند.
اما ادعایی مانند «ما قدرت اول جهانیم» دیگر صرفاً یک باور شخصی یا دینی نیست. این یک ادعای سیاسی درباره واقعیتی عمومی است؛ واقعیتی که به همه مربوط میشود و باید بتوان آن را مستقل از ایمان افراد بررسی کرد. اینجا باید اول مشخص کنیم اصلاً از «قدرت» چه چیزی را میفهمیم. قدرت نظامی؟ قدرت اقتصادی؟ قدرت علمی و فناوری؟ نفوذ سیاسی؟ توانایی تأثیرگذاری در نظام بینالملل؟ یا ترکیبی از اینها؟ هرکدام از این تعاریف میتواند نتیجه متفاوتی به دست بدهد. بنابراین نمیشود فقط گفت «اولیم» و بعد تازه توضیح داد که اول بودن را چگونه تعریف کردهایم.
مشکل زمانی جدیتر میشود که نتیجه از قبل مشخص باشد و بعد چارچوبی ساخته شود که همان نتیجه را تأیید کند. اگر خودمان تعریف کنیم قدرت چیست، خودمان شاخصها را انتخاب کنیم، خودمان روش محاسبه را تعیین کنیم و در پایان هم بر اساس همان چارچوب بگوییم «پس ما اولیم»، لزوماً واقعیت را اندازه نگرفتهایم؛ ممکن است فقط تصویری را که از واقعیت ساختهایم، دوباره به خودمان ثابت کرده باشیم.
در یک جامعه متکثر، سنجش جایگاه یک کشور باید به چیزی متکی باشد که وابسته به ایمان یا جهانبینی یک گروه خاص نباشد. یک مسلمان باید بتواند آن را بررسی کند. یک مسیحی هم باید بتواند. یک یهودی، یک بیدین و حتی کسی که هیچ اعتقادی به وجود خدا ندارد نیز باید بتواند همان ادعا را با همان دادهها بررسی کند. نه به این دلیل که همه باید درباره دین به توافق برسند؛ دقیقاً برعکس، چون قرار نیست شهروندان یک جامعه درباره خدا و دین عقیده یکسانی داشته باشند. به همین دلیل، وقتی حکومت درباره جایگاه کشور در جهان سخن میگوید، استدلالش باید برای شهروندانی با باورهای متفاوت نیز قابل فهم و ارزیابی باشد.
ممکن است درباره اینکه کدام شاخص اهمیت بیشتری دارد اختلاف داشته باشیم. اقتصاددان، سیاستمدار، جامعهشناس یا شهروند عادی ممکن است وزن متفاوتی برای اقتصاد، قدرت نظامی، علم یا نفوذ سیاسی قائل شود. این اختلاف طبیعی است. اما اختلاف درباره وزن شاخصها با این تفاوت دارد که نتیجه را از ابتدا قطعی بدانیم.
اینجاست که باید میان «باور» و «ادعای قابل اثبات» تفاوت گذاشت. ممکن است کسی بر اساس باور دینی خودش معتقد باشد که یک مسیر سیاسی مورد تأیید خداست. این یک باور است و در یک جامعه آزاد، افراد حق دارند چنین باوری داشته باشند. اما وقتی همین باور تبدیل میشود به گزارهای مانند «پس ما قدرت اول جهانیم»، دیگر نمیتوان فقط به همان باور استناد کرد. باید پرسید: اول نسبت به چه کسی؟ در چه حوزهای؟ بر اساس چه دادههایی؟ در چه بازهای؟ و آیا همین روش را درباره کشورهای دیگر هم به کار میبریم؟
این پرسشها ضد دین یا ضد ایمان نیستند. اتفاقاً مرز میان باور شخصی و ادعای عمومی را روشن میکنند. در یک جامعه آزاد، دولت قرار نیست حقیقت دینی یک گروه را به همه شهروندان تحمیل کند؛ همانطور که برای سنجش جایگاه کشور در جهان هم نمیتواند یک تفسیر خاص از الهیات را جایگزین بررسی عمومی و عقلانی کند.
اگر گفته میشود «ما قدرت اولیم»، کافی است محاسبه را نشان بدهیم. نه اینکه ابتدا نتیجه را اعلام کنیم و بعد محاسبهای متناسب با آن بسازیم. اگر واقعاً اولیم، یک سنجش مستقل باید بتواند این را نشان دهد. و اگر چنین سنجی وجود دارد، نیازی نیست از ما بخواهند صرفاً به نتیجه ایمان داشته باشیم. کافی است دادهها را روی میز بگذارند و اجازه بدهند واقعیت، خودش حرف بزند.
قدرت را نمیشود با واژهها بزرگتر کرد. اگر ادعایی درباره جایگاه یک کشور در جهان داریم، باید آن را در برابر جهانی بگذاریم که بیرون از روایت ما وجود دارد؛ جایی که واقعیت، نه اعتقاد ما، آخرین داور است.