استبداد از جایی شروع می‌شود که حکومت از مردمش می‌ترسد.درست آنجایی که حکومت مردمش را تهدید ،معترض را نفوذی یا وابسته به عناصر بیگانه،هر نوشته مخالفی را تشویش اذهان عمومی می‌بیند.
از یک کتاب که نباید خوانده شود، یک جمله که نباید گفته شود، یک نوشته که نباید منتشر شود و حتی یک فکری که بهتر است اصلا به زبان نیاید.
شاید عجیب به نظر برسد، اما حکومتی که از خواندن یک کتاب می‌ترسد، در واقع از خود کتاب نمی‌ترسد. از چیزی می‌ترسد که ممکن است بعد از خواندن آن کتاب در ذهن یک انسان شکل بگیرد.
استبداد فقط زندان و بازداشت نیست. بخش خطرناک‌ترش جایی است که انسان قبل از اینکه کسی جلویش را بگیرد، خودش شروع می‌کند به سانسور کردن خودش.
چه بنویسم؟
چه نگویم؟
چه بخوانم؟
چه چیزی را نباید در اینترنت جست‌وجو کنم؟
و کم‌کم چیزی اتفاق می‌افتد که شاید از زندان هم ترسناک‌تر باشد؛ آدم دیگر برای ساکت ماندن نیازی به زندانبان ندارد.
استبداد همیشه با خشونت آشکار خودش را نشان نمی‌دهد. گاهی با عادی شدن ترس نشان داده می‌شود. با اینکه مردم یاد بگیرند بعضی موضوعات را در جمع مطرح نکنند، بعضی کتاب‌ها را دست به دست نکنند و بعضی عقاید را فقط در خلوت خودشان نگه دارند.
در چنین شرایطی، حکومت فقط رفتار مردم را کنترل نمی‌کند؛ کم‌کم محدوده فکر کردن آنها را هم کوچک می‌کند.
اما مشکل استبداد فقط این نیست که یک نفر یا یک گروه قدرت زیادی دارد. مشکل اصلی این است که قدرت دیگر خودش را موظف نمی‌بیند که به مردم توضیح بدهد چرا چنین می‌کند.
وقتی پرسش تبدیل به تهدید شود، وقتی مخالفت تبدیل به جرم شود و وقتی حکومت خودش را بالاتر از نقد بداند، دیگر مسئله فقط یک تصمیم سیاسی نیست. مسئله رابطه حکومت و انسان است.
حکومت قرار است وسیله‌ای برای اداره جامعه باشد، نه صاحب جامعه.
قدرت قرار است در خدمت انسان باشد، نه اینکه انسان را به خدمت قدرت درآورد.
اما استبداد دقیقا همین‌جا مسیر را عوض می‌کند. حکومت کم‌کم خودش را با کشور یکی می‌بیند. مخالفت با خودش را مخالفت با کشور می‌داند و نقد کردنش را دشمنی با مردم معرفی می‌کند.
از اینجا به بعد، دفاع از قدرت دیگر فقط دفاع از یک تصمیم نیست؛ تبدیل می‌شود به دفاع از خود ساختار قدرت.
و وقتی قدرت خودش را با حقیقت یکی بداند، هرکس حقیقت دیگری بگوید، تبدیل به مشکل می‌شود.
شاید به همین دلیل است که استبداد از کتاب می‌ترسد، از روزنامه می‌ترسد، از اینترنت می‌ترسد و حتی گاهی از یک گفت‌وگوی ساده بین چند نفر در دانشگاه یا کافه‌ای.
چون هیچ‌کدام از اینها به تنهایی خطرناک نیستند.
چیزی که خطرناک است، انسانی است که شروع به مقایسه می‌کند.
می‌پرسد چرا؟
چرا این را می‌شود گفت و آن را نه؟
چرا این کتاب آزاد است و آن یکی ممنوع؟
چرا یک تصمیم نباید نقد شود؟
چرا حکومت نباید پاسخ بدهد؟
استبداد شاید بتواند جلوی بعضی سؤال‌ها را بگیرد، اما نمی‌تواند برای همیشه جلوی خود سؤال را بگیرد.
انسان وقتی چیزی را نمی‌فهمد، سؤال می‌پرسد. وقتی چیزی را ناعادلانه می‌بیند، سؤال می‌پرسد. و وقتی میان چیزی که به او گفته می‌شود و چیزی که خودش می‌بیند فاصله ایجاد می‌شود، باز هم سؤال می‌پرسد.
به همین دلیل، هیچ حکومتی نباید آنقدر مقدس باشد که نتوان درباره‌اش سؤال پرسید.
هیچ قدرتی نباید آنقدر بزرگ شود که نقد کردنش به جرم تبدیل شود.
هیچ شخصی نباید آنقدر بزرگ جلوه داده شود که مخالفت با او مخالفت با دستور الهی قرار بگیرد.
و هیچ نسلی نباید مجبور شود آزادی را فقط از روی کتاب‌های تاریخ بشناسد.
آزادی شاید در نگاه اول چیز بزرگی به نظر برسد؛ اما گاهی خودش را در ساده‌ترین چیزها نشان می‌دهد.در اینکه بتوانی هر کتابی را بخوانی.در اینکه بتوانی عقیده‌ای متفاوت داشته باشی.در اینکه بتوانی از حکومتت سؤال بپرسی.در اینکه بتوانی اشتباهاتش را بگویی، بدون اینکه از خود گفتن بترسی. و بعد از همه اینها نه در خیابان کشته شوی، نه بخاطر عقیده‌ات موردبازجویی قرار بگیری.ساده تر آنکه بتوانی به زندگی عادی خودت ادامه دهی.
شاید استبداد بتواند یک نفر را ساکت کند، یک کتاب را جمع کند یا یک صدا را از بین ببرد.اما نمی‌تواند برای همیشه فکر کردن را متوقف کند.چون در نهایت، بزرگ‌ترین دشمن استبداد نه یک فرد است، نه یک حزب و نه حتی یک اعتراض.بزرگ‌ترین دشمن استبداد، انسانی است که دیگر از پرسیدن نمی‌ترسد.
هر آنچه سخت و استوار است، روزی فرو خواهد ریخت.
