نتایج انتخابات اسرائیل، بیتردید بر آینده جنگ، معادلات منطقهای و چشمانداز روابط ایران با محیط پیرامونیاش تأثیر خواهد گذاشت. ترکیب دولت آینده اسرائیل میتواند بر نحوه مواجهه این کشور با ایران، دامنه مانور دیپلماسی و چگونگی ادامه تقابل نظامی اثر بگذارد؛ هرچند سرنوشت جنگ، طبیعتاً، به تصمیم یک بازیگر محدود نمیشود. اما موضوع این یادداشت نه پیشبینی پیامدهای انتخابات برای جنگ، بلکه پدیدهای است که در حاشیه همین رقابت سیاسی جلب توجه میکند: اهمیت یافتن انتخابات اسرائیل در افکار عمومی ایران.
تا همین چند سال پیش، انتخابات ریاستجمهوری ایالات متحده تقریباً تنها رقابت انتخاباتی خارجی بود که میتوانست در مقیاسی گسترده توجه جامعه ایران را به خود جلب کند. نامزدهای آمریکایی برای مردم ایران صرفاً سیاستمدارانی در آن سوی اقیانوس نبودند؛ هرکدام تصویری از آینده روابط تهران و واشینگتن، تحریمها، احتمال مذاکره یا تشدید تقابل را نمایندگی میکردند. نتیجه انتخابات آمریکا به موضوع گفتوگوهای روزمره تبدیل میشد و گاه چنان در محاسبات سیاسی جامعه حضور مییافت که گویی بخشی از سرنوشت داخلی کشور نیز در صندوقهای رأی آن سوی جهان تعیین میشود.
اکنون به نظر میرسد انتخابات اسرائیل نیز، دستکم در بخش قابلتوجهی از افکار عمومی ایران، به چنین جایگاهی نزدیک شده است. آنچه اهمیت دارد، صرفاً دنبالکردن اخبار نیست. بسیاری از کسانی که شاید تا چند سال پیش شناخت چندانی از ساختار سیاسی اسرائیل نداشتند، امروز نام احزاب، چهرههای اصلی، گرایشهای سیاسی و حتی پیچیدگیهای تشکیل دولت ائتلافی را دنبال میکنند. فراتر از آن، درباره اینکه پیروزی کدام جریان میتواند برای ایران پیامدهای مطلوبتری داشته باشد، بحث و استدلال میکنند.
این تحول، دستکم در سطح مشاهده عمومی، پرسشی فراتر از سیاست روز ایجاد میکند: چه اتفاقی افتاده است که رقابت سیاسی در کشوری دیگر، با فاصلهای جغرافیایی از جامعه ایران، تا این اندازه به موضوعی عمومی تبدیل شده است؟
نخستین پاسخ را باید در تجربه جنگ جستوجو کرد. جنگ، فاصله میان سیاست خارجی و زندگی روزمره را بهشدت کاهش میدهد. آنچه پیشتر موضوعی تخصصی برای دیپلماتها، تحلیلگران و نهادهای امنیتی بود، اکنون میتواند مستقیماً با امنیت، اقتصاد و آینده شهروندان پیوند بخورد. در چنین شرایطی، شناخت سیاست داخلی کشوری که در تقابل با کشور خود قرار دارد، دیگر صرفاً نوعی کنجکاوی سیاسی نیست؛ تلاشی است برای فهم نیروهایی که ممکن است بر زندگی فردی و جمعی اثر بگذارند.
در این معنا، جنگ تنها بر مرزهای جغرافیایی و موازنههای نظامی اثر نمیگذارد؛ نقشه ذهنی جامعه را نیز تغییر میدهد. برخی بازیگران خارجی به مرکز توجه روزمره مردم راه پیدا میکنند و نظام سیاسی آنها، از موضوعی دوردست، به بخشی از محاسبات عمومی تبدیل میشود. جامعه میکوشد بفهمد تصمیمهای مهم چگونه ساخته میشوند، چه کسانی بر آنها اثر میگذارند و تغییر قدرت چه احتمالات تازهای به وجود میآورد.
اما توضیح این پدیده صرفاً با جنگ کامل نمیشود. نکته مهمتر، تغییری است که در شیوه نگاهکردن به سیاست مشاهده میشود. هنگامی که مردم درباره تفاوت احزاب اسرائیلی، ترکیب ائتلافهای احتمالی و پیامدهای پیروزی هر جریان برای ایران بحث میکنند، سیاست را تا حدی از چارچوب داوریهای کلی و ازپیشتعیینشده خارج کرده و به بررسی رقابتهای درونی یک نظام سیاسی وارد میشوند. در این نگاه، کشورها دیگر بازیگرانی یکپارچه با ارادهای ثابت نیستند؛ آنها جوامعی متشکل از گروهها، احزاب، منافع و اختلافاتیاند که شناختشان میتواند برای درک رفتار دولتها ضروری باشد.
این تغییر، بالقوه، نوعی پیچیدهترشدن نگاه به روابط بینالملل است. در سیاست خارجی، تفاوت میان شناخت یک کشور و شناخت نیروهایی که درون آن کشور برای تعیین مسیر آینده رقابت میکنند، تفاوتی اساسی است. ممکن است دو دولت در سطح روابط رسمی خصومت داشته باشند، اما برای فهم رفتار هرکدام همچنان لازم باشد سیاست داخلی، افکار عمومی، محدودیتهای نهادی و رقابتهای قدرت در آنها را بررسی کرد. شناختن این پیچیدگیها نه به معنای همدلی با بازیگر خارجی است و نه مستلزم کنارگذاشتن منافع ملی؛ بلکه شرط تحلیل دقیقتر رفتار اوست.
بااینحال، نباید افزایش توجه به انتخابات اسرائیل را بیدرنگ معادل رشد سواد سیاسی یا تغییر بنیادین نگرش جامعه ایران دانست. افزایش آگاهی درباره سیاست یک کشور ممکن است از کنجکاوی فکری ناشی شود، اما میتواند محصول اضطراب، ناامنی و احساس وابستگی شدید به تصمیمهایی نیز باشد که خارج از مرزهای کشور گرفته میشوند. گاهی شهروندان سیاست کشورهای دیگر را نه از سر علاقه به آنها، بلکه به این دلیل دنبال میکنند که احساس میکنند آیندهشان بیش از اندازه به رفتار آن کشورها گره خورده است.
در اینجا یک تناقض قابل تأمل وجود دارد. از یک سو، پیگیری دقیقتر تحولات خارجی میتواند نشانه افزایش آگاهی سیاسی و توانایی تحلیل پیچیدگیهای جهان باشد؛ از سوی دیگر، همین توجه ممکن است بیانگر احساس محدودیت در تعیین سرنوشت خویش باشد. جامعهای که با دقت نتیجه انتخابات کشورهای دیگر را دنبال میکند، شاید بیش از هر چیز در جستوجوی پاسخی برای این پرسش باشد که آینده خودش تا چه اندازه در اختیار خودش است.
شاید به همین دلیل است که اهمیت انتخابات اسرائیل را نباید فقط در تلآویو جستوجو کرد. این پدیده، همزمان، درباره تهران نیز حرف میزند؛ درباره جامعهای که سیاست بینالملل برایش از حوزهای دور از زندگی روزمره به یکی از عناصر تعیینکننده در تصورش از آینده تبدیل شده است.
در جهانی که تصمیمهای سیاسی بهسرعت از مرزها عبور میکنند و پیامدهای آنها در زندگی جوامع دیگر ظاهر میشوند، فاصله جغرافیایی لزوماً به معنای فاصله سیاسی نیست. بااینحال، میان شناختن سازوکارهای قدرت در جهان و واگذارکردن ذهنی سرنوشت خود به آنها تفاوتی مهم وجود دارد.
از همین رو، شاید پرسش اصلی نه این باشد که چرا انتخابات اسرائیل برای ایرانیان مهم شده است، بلکه این باشد که این اهمیت چه تصویری از رابطه جامعه ایران با جهان به ما نشان میدهد: جامعهای که بیش از گذشته به بیرون از مرزهایش نگاه میکند، اما همزمان ناگزیر است درباره نسبت میان تحولات جهانی و امکان تعیین سرنوشت خویش نیز بیندیشد.