در دنیای امروز، میان این همه اسکرول کردن، شبکههای اجتماعی و حجم بیپایان اطلاعات، شاید یکی از چیزهایی که بیشتر از همیشه از ما گرفته میشود، فرصت فکر کردن باشد. برای همین اگر در حال خواندن این متن هستید، پیشنهاد میکنم چند دقیقه از این جریان فاصله بگیرید و خودتان درباره سؤالهایی که در ادامه مطرح میکنم فکر کنید و به آنها پاسخ بدهید؛ بعد پاسخهای خودتان را با پاسخهایی که من مطرح میکنم مقایسه کنید و ببینید آیا با آنها موافقید یا نه.البته قرار نیست در این متن به یک جواب قطعی و نهایی برای این سؤالها برسیم. شاید اساساً بعضی از این پرسشها جواب واحدی نداشته باشند. هدف بیشتر این است که چند دقیقه از جوابهای آماده فاصله بگیریم، سؤالها را جدیتر ببینیم و کمی درباره چیزهایی فکر کنیم که معمولاً آنقدر بدیهی فرضشان میکنیم که دیگر دربارهشان سؤال نمیپرسیم.
تقریباً همه ما هر روز درباره درست و غلط قضاوت میکنیم. میگوییم دروغ گفتن بد است، کمک کردن خوب است، ظلم کردن نادرست است، وفاداری ارزشمند است و خیانت غیراخلاقی است. بعضی از این قضاوتها آنقدر برایمان بدیهی شدهاند که حتی به ذهنمان نمیرسد از خودمان بپرسیم چرا. چرا یک کار را خوب میدانیم و کار دیگری را بد؟ چه چیزی به ما اجازه میدهد درباره رفتار یک انسان قضاوت اخلاقی کنیم؟ و مهمتر از همه، چه کسی یا چه چیزی این مرز میان «خوب» و «بد» را تعیین کرده است؟
شاید در زندگی روزمره پاسخ دادن به این سؤال چندان ضروری به نظر نرسد. ما قوانین داریم، خانواده داریم، فرهنگ داریم، دین داریم و جامعهای داریم که از کودکی به ما یاد میدهد چه کاری درست است و چه کاری غلط. کودکی که بزرگ میشود، قبل از اینکه بتواند درباره اخلاق فکر کند، مجموعه بزرگی از بایدها و نبایدها را یاد گرفته است. این کار را بکن. این کار را نکن. این رفتار خوب است. این رفتار بد است.
و کمکم بسیاری از این قواعد آنقدر با زندگی ما عجین میشوند که دیگر به نظر نمیرسد ساخته انسان باشند؛ انگار همیشه وجود داشتهاند. اما اگر کمی عقبتر بایستیم، ماجرا پیچیدهتر میشود. چیزی که در یک جامعه غیراخلاقی محسوب میشود، ممکن است در جامعهای دیگر کاملاً طبیعی باشد. چیزی که نسل امروز آن را بدیهی میداند، ممکن است چند قرن قبل نهتنها بدیهی نبوده باشد، بلکه اصلاً کسی آن را مسئله اخلاقی نمیدانسته است.
پس اخلاق ثابت است یا تغییر میکند؟ اگر تغییر میکند، چه چیزی باعث تغییر آن میشود؟ فرهنگ؟ دین؟ قانون؟ تجربه تاریخی؟ رنج انسانها؟ یا صرفاً تغییر نگاه خود انسانها؟
بخش بزرگی از چیزهایی که ما امروز اخلاقی یا غیراخلاقی میدانیم، در جامعهای که در آن زندگی میکنیم پذیرفته شدهاند. ما از کودکی در میان آدمهایی بزرگ میشویم که درباره بسیاری از مسائل توافق دارند و همین توافق جمعی، به مرور تبدیل به هنجار میشود. اگر تقریباً همه اطراف ما بگویند کاری نادرست است، احتمالاً ما هم آن را نادرست میدانیم.
اما آیا این یعنی آن کار واقعاً نادرست است؟ یا فقط یعنی اکثریت ما درباره نادرست بودنش توافق کردهایم؟ این دو جمله در ظاهر خیلی شبیهاند، اما در واقع تفاوت بزرگی میان آنها وجود دارد. میتوانیم با اطمینان بگوییم یک رفتار در یک جامعه «غیراخلاقی تلقی میشود»، اما آیا از این واقعیت میتوان نتیجه گرفت که آن رفتار واقعاً غیراخلاقی است؟
اگر اخلاق چیزی جز توافق انسانها نباشد، آن وقت یک سؤال بسیار عجیب به وجود میآید: اگر اکثریت نظرش را عوض کند، اخلاق هم باید عوض شود؟ اگر فردا اکثریت مردم یک جامعه به این نتیجه برسند که رفتاری که تا امروز نادرست میدانستند، در واقع کاملاً قابل قبول است، آیا آن رفتار از همان لحظه اخلاقی میشود؟
اگر پاسخمان «نه» باشد، سؤال بعدی سختتر میشود: اگر اکثریت اخلاق را تعیین نمیکنند، پس چه چیزی اخلاق را تعیین میکند؟
این سؤال فقط یک بازی ذهنی نیست. بخش بزرگی از تاریخ بشر را میتوان از همین زاویه نگاه کرد. در دورههایی از تاریخ، رفتارهایی وجود داشتهاند که بخش بزرگی از جامعه آنها را طبیعی، قانونی و حتی ضروری میدانسته، اما انسانهای بعدی آنها را بهشدت غیراخلاقی دانستهاند.
پس شاید لازم باشد میان دو چیز تفاوت بگذاریم: «مردم چه چیزی را اخلاقی میدانند؟» و «چه چیزی واقعاً اخلاقی است؟» این دو سؤال به هم مربوطاند، اما یکی نیستند.
شاید یکی از اولین پاسخها این باشد که اخلاق را باید در دین جستوجو کرد. برای بسیاری از انسانها، دین فقط مجموعهای از مناسک و باورها نیست؛ بلکه پاسخی برای این سؤال است که انسان چگونه باید زندگی کند، با دیگران چگونه رفتار کند و چه چیزی درست یا غلط است.
این دیدگاه هم سابقه بسیار طولانی دارد. در بخش بزرگی از تاریخ بشر، دین یکی از مهمترین منابع شکلگیری قواعد اخلاقی بوده است. انسانها برای اینکه بدانند چه رفتاری درست است، فقط به تجربه شخصی یا نظر جامعه نگاه نمیکردند؛ بلکه به متون مقدس و آموزههای دینی رجوع میکردند.
اما مسئله از جایی پیچیده میشود که خود انسانها درباره معنای این آموزهها اختلاف پیدا میکنند. حتی در میان پیروان یک دین، همیشه درباره اینکه یک حکم دقیقاً چه معنایی دارد، برای چه شرایطی بوده و آیا باید همانطور که در گذشته فهمیده میشده امروز هم اجرا شود یا نه، اتفاق نظر وجود ندارد.
برای مثال، در فقه اسلامی درباره آیه ۳۴ سوره نساء و مسئله «ضرب» زن توسط شوهر بحثهای فراوانی وجود داشته است. برخی برداشتهای سنتی از این آیه، آن را به عنوان اجازهای محدود برای تنبیه بدنی زن تفسیر کردهاند؛ در مقابل، برخی مفسران و پژوهشگران معاصر تلاش کردهاند معنای آیه را متفاوت بفهمند یا تأکید کنند که این برداشت نباید به معنای مجاز بودن خشونت علیه زنان در زندگی امروز تلقی شود.
اما حتی اگر از بحث تفسیری عبور کنیم، یک سؤال فلسفی مهم باقی میماند. فرض کنیم در یک دوره تاریخی، بخش بزرگی از جامعه چنین حکمی را پذیرفته بوده است. اگر امروز بخش بزرگی از همان جامعه یا جوامع دیگر خشونت شوهر علیه همسر را غیراخلاقی بدانند، چه اتفاقی افتاده است؟ آیا اخلاق تغییر کرده است؟ آیا انسانها چیزی را که قبلاً درست میدانستند، حالا اشتباه میدانند؟ یا شاید از ابتدا آن رفتار غیراخلاقی بوده و انسانها فقط به مرور توانستهاند بهتر آن را تشخیص دهند؟
این سؤال فقط درباره اسلام نیست. در ادیان دیگر هم میتوان نمونههایی از احکام، سنتها یا برداشتهایی پیدا کرد که با نگاه امروزی به حقوق زنان فاصله دارند. مسئله اینجا پیدا کردن یک دین «بهتر» یا «بدتر» نیست؛ مسئله این است که اگر دین را معیار نهایی اخلاق بدانیم، وقتی برداشت دینی و قضاوت اخلاقی انسان معاصر با یکدیگر تعارض پیدا میکنند، باید کدامیک را مبنا قرار دهیم؟
فرض کنیم جامعهای در گذشته محدودیتهای شدیدی برای زنان طبیعی میدانسته است؛ از محدودیت در آموزش و مالکیت گرفته تا محدودیت در انتخاب همسر یا حضور اجتماعی. اگر اکثریت آن جامعه این وضعیت را طبیعی میدانستند، آیا همین پذیرش جمعی کافی بود تا آن وضعیت اخلاقی محسوب شود؟
اگر امروز بسیاری از انسانها میگویند زنان باید از حقوق برابر انسانی برخوردار باشند، آیا صرفاً چون نگاه اکثریت تغییر کرده، این حقوق به وجود آمدهاند؟ یا این تغییر نشان میدهد که انسانها توانستهاند درباره مسئلهای که قبلاً به شکل دیگری فهمیده میشد، قضاوت اخلاقی تازهای پیدا کنند؟
اینجا دوباره به همان مسئله اصلی برمیگردیم. اگر بگوییم چیزی اخلاقی است چون دین آن را گفته، با اختلاف ادیان و اختلاف برداشتها مواجه میشویم. اگر بگوییم چیزی اخلاقی است چون اکثریت جامعه آن را پذیرفتهاند، با مثالهایی مثل بردهداری و تبعیض مواجه میشویم. اگر هم بگوییم چیزی اخلاقی است چون امروز اکثریت آن را درست میدانند، باز همان مشکل وجود دارد. اکثریت امروز هم ممکن است درباره یک مسئله اشتباه کند؛ همانطور که اکثریت گذشته ممکن بوده اشتباه کرده باشد.
بنابراین شاید لازم باشد یک قدم عقبتر برویم. فرهنگ، دین، خانواده و جامعه میتوانند توضیح دهند که چرا ما یک باور اخلاقی خاص پیدا کردهایم؛ اما این هنوز به ما نمیگوید که آن باور واقعاً درست است یا نه.
ممکن است یک جامعه تقریباً به اتفاق یک رفتار را درست بداند و جامعهای دیگر همان رفتار را نادرست بداند. این اختلاف به ما نشان میدهد که باور اخلاقی انسانها تا حد زیادی تحت تأثیر محیط، فرهنگ، تاریخ و تربیت قرار دارد؛ اما هنوز ثابت نمیکند که خودِ اخلاق هم صرفاً محصول همین عوامل است.
مثلاً اگر همه مردم یک جامعه به این نتیجه برسند که آزار دادن یک گروه خاص از انسانها قابل قبول است، آیا این توافق جمعی واقعاً آن رفتار را اخلاقی میکند؟ اگر پاسخ منفی باشد، یعنی قبول کردهایم که ممکن است جامعهای با اکثریت بسیار بزرگ، درباره یک مسئله اخلاقی دچار اشتباه شود.
و اگر اکثریت میتواند اشتباه کند، باید بپرسیم چه معیاری وجود دارد که بتواند حتی اکثریت را هم اشتباه بداند. آیا عقل میتواند این معیار باشد؟ آیا میتوانیم بدون تکیه بر دین، از طریق استدلال به اصولی برسیم که بگویند نباید به انسان دیگری آسیب بزنیم؟ آیا رنج انسان به خودی خود یک دلیل اخلاقی محسوب میشود؟ آیا همدلی میتواند پایه اخلاق باشد؟ یا باید از مفاهیمی مثل کرامت، آزادی و حقوق انسانی شروع کنیم؟
هرکدام از این پاسخها ما را وارد بحث دیگری میکنند. مثلاً اگر بگوییم «نباید به دیگران آسیب بزنیم»، فوراً باید بپرسیم آسیب دقیقاً چیست. آیا فقط آسیب جسمی است؟ آسیب روانی چطور؟ فقر، تحقیر، تبعیض یا گرفتن آزادی یک انسان هم آسیب محسوب میشود؟
از طرف دیگر، اگر بگوییم انسانها دارای «حقوق» هستند، باید بپرسیم این حقوق از کجا آمدهاند. آیا حقوق طبیعی و مستقل از حکومت و جامعهاند؟ آیا جامعه آنها را ایجاد میکند؟ یا انسانها برای اینکه بتوانند در کنار یکدیگر زندگی کنند، چنین مفاهیمی را ساختهاند؟
شاید عجیبترین قسمت ماجرا همین باشد. ممکن است ما در نهایت بفهمیم که برای دفاع از حقوق اقلیتها، نمیتوانیم صرفاً به اکثریت تکیه کنیم. چون اگر اکثریت معیار نهایی باشد، در شرایطی که اکثریت تصمیمی علیه یک اقلیت بگیرد، دیگر از چه معیاری میتوان برای دفاع از آن اقلیت استفاده کرد؟
تا اینجا یک چیز برایمان روشن شده است: اگر اکثریت بتواند درباره یک مسئله اخلاقی اشتباه کند، باید چیزی وجود داشته باشد که بتواند این اشتباه را تشخیص دهد. اما همینجا با سؤال عمیقتری روبهرو میشویم: آیا اصلاً چنین حقیقت اخلاقی مستقلی وجود دارد؟
اگر قرار باشد بپذیریم که اخلاق چیزی فراتر از نظر اکثریت، فرهنگ و حتی برداشتهای دینی است، با سؤال بسیار عجیبی روبهرو میشویم: آیا «درست» و «غلط» واقعاً وجود دارند، یا فقط انسانها هستند که این مفاهیم را ساختهاند؟
فرض کنیم تمام انسانهای روی زمین، بدون هیچ استثنایی، به این نتیجه برسند که آزار دادن یک انسان بیگناه دیگر غیراخلاقی نیست. آیا صرفاً به خاطر اینکه همه با یکدیگر توافق کردهاند، آن رفتار واقعاً اخلاقی میشود؟
احتمالاً خیلی از ما در برابر این سؤال مکث میکنیم و میگوییم نه. اینکه همه انسانها چیزی را درست بدانند، لزوماً باعث نمیشود آن چیز واقعاً درست باشد.
اگر این پاسخ را بپذیریم، به یک نتیجه مهم میرسیم: ظاهراً ممکن است بین «چیزی که همه درست میدانند» و «چیزی که واقعاً درست است» تفاوت وجود داشته باشد.
در این صورت، اخلاق دیگر فقط مجموعهای از باورهای مشترک انسانها نیست. یعنی ممکن است یک حقیقت اخلاقی وجود داشته باشد که حتی اگر هیچکس آن را قبول نداشته باشد، همچنان درست باشد.
اما اینجا مشکل تازهای شروع میشود. ما درباره بسیاری از واقعیتهای جهان میتوانیم به شواهد بیرونی مراجعه کنیم. میتوانیم درباره شکل زمین تحقیق کنیم، حرکت یک سیاره را اندازه بگیریم یا وجود یک ماده را در آزمایشگاه بررسی کنیم.
اما حقیقت اخلاقی را کجا باید پیدا کنیم؟ اگر بگوییم شکنجه یک انسان بیگناه غیراخلاقی است، چه چیزی این «غیراخلاقی بودن» را در جهان ثابت میکند؟ آیا جایی در طبیعت وجود دارد که بتوانیم به آن اشاره کنیم و بگوییم این همان چیزی است که به ما نشان میدهد یک رفتار درست یا غلط است؟
اینجا دو نگاه متفاوت شکل میگیرد. یک نگاه میگوید اخلاق چیزی نیست که ما از صفر ساخته باشیم؛ بلکه چیزی است که انسانها به مرور آن را کشف میکنند. در این نگاه، همانطور که یک قاره قبل از اینکه انسان آن را پیدا کند وجود داشته است، ممکن است یک حقیقت اخلاقی هم قبل از اینکه انسان آن را بفهمد وجود داشته باشد.
اگر این دیدگاه درست باشد، ممکن است بردهداری زمانی در جامعهای پذیرفته شده باشد، اما این پذیرش هیچوقت آن را اخلاقی نکرده باشد. انسانها فقط دیرتر به این نتیجه رسیدهاند که آن رفتار با اصول اخلاقی سازگار نیست.
در طرف مقابل، میتوان گفت اخلاق چیزی است که خود انسانها ساختهاند. ما به دلیل داشتن احساس، همدلی، عقل، نیاز به همکاری و زندگی در کنار یکدیگر، مفاهیمی مثل عدالت، ظلم، آزادی و حقوق را ایجاد کردهایم.
در این نگاه، بدون انسان اصلاً چیزی به نام «ظلم» وجود ندارد. طبیعت به خودی خود نمیگوید یک اتفاق عادلانه است یا ناعادلانه. یک سنگ نه اخلاقی است و نه غیراخلاقی، یک طوفان نه ظالم است و نه عادل و یک حیوان هم به معنای انسانی کلمه مرتکب «جنایت» نمیشود.
پس شاید اخلاق برخلاف قوانین فیزیک، بخشی از ساختار مستقل جهان نباشد و بیشتر محصول ذهن و زندگی اجتماعی انسان باشد.
اما حتی این دیدگاه هم یک سؤال مهم ایجاد میکند. اگر اخلاق را خودمان ساختهایم، آیا یعنی هر چیزی که انسانها بخواهند میتواند اخلاقی شود؟
اگر پاسخ مثبت باشد، دوباره به همان مشکل اول برمیگردیم. یعنی اگر یک جامعه تصمیم بگیرد تبعیض علیه یک گروه را اخلاقی بداند، دیگر چه چیزی میتواند بگوید این تصمیم اشتباه است؟
اما اگر پاسخ منفی باشد، دوباره مجبور میشویم بپذیریم که بعضی محدودیتها برای اخلاق وجود دارد؛ محدودیتهایی که حتی انسانها هم نمیتوانند صرفاً با رأی یا توافق خودشان از بین ببرند.
شاید همینجا بتوانیم تفاوت مهمی میان «ساختن قواعد اخلاقی» و «ساختن خودِ حقیقت اخلاقی» پیدا کنیم. ممکن است انسانها قوانین و نهادهای اخلاقی را بسازند، اما این لزوماً به این معنا نباشد که هر چیزی که ساختند درست است.
مثلاً انسانها حقوق بشر را در قالب اسناد و قوانین نوشتهاند، اما این سؤال همچنان باقی است که آیا انسانها با نوشتن این حقوق آنها را به وجود آوردند، یا فقط چیزی را که از قبل به عنوان یک اصل اخلاقی وجود داشته، در قالب قانون بیان کردند؟
این تفاوت شاید در نگاه اول خیلی انتزاعی به نظر برسد، اما نتیجهای کاملاً واقعی دارد. اگر حقوق انسانها فقط محصول توافق جامعه باشند، جامعه میتواند روزی آن توافق را تغییر دهد. اما اگر بعضی حقوق مستقل از خواست اکثریت باشند، حتی اکثریت هم نمیتواند صرفاً با رأی خودش آنها را از انسانها بگیرد.
اینجاست که دوباره به مسئله اکثریت برمیگردیم. اکثریت میتواند درباره اخلاق نظر داشته باشد، دین میتواند برای اخلاق چارچوبی ارائه کند، فرهنگ میتواند ارزشهای اخلاقی را شکل دهد و قانون میتواند آنها را تثبیت کند؛ اما هیچکدام لزوماً پاسخ نهایی به این سؤال نیستند که چرا یک چیز واقعاً درست یا غلط است.
حالا فرض کنیم به این نتیجه رسیدهایم که اکثریت ممکن است درباره یک مسئله اخلاقی اشتباه کند. اما اینجا یک سؤال عملیتر به وجود میآید: اگر من یک رفتار را غیراخلاقی بدانم، اما اکثریت جامعه آن را کاملاً اخلاقی یا حتی طبیعی بدانند، من تا کجا حق دارم با آن مخالفت کنم؟
این سؤال سادهای نیست. از یک طرف، اگر بگوییم چون اکثریت با یک رفتار موافق است، پس فرد باید آن را بپذیرد، دوباره به همان مشکلی برمیگردیم که از ابتدا داشتیم: ممکن است اکثریت اشتباه کند. در این صورت، مخالفت یک فرد یا یک اقلیت با باور غالب جامعه لزوماً به معنای غیراخلاقی بودن آنها نیست.
اما از طرف دیگر، این هم نمیتواند به این معنا باشد که هرکس هر رفتاری را صرفاً بر اساس قضاوت شخصی خودش غیراخلاقی دانست، حق دارد هر اقدامی علیه آن انجام دهد. اگر معیار فقط وجدان شخصی باشد، ممکن است دو نفر درباره یک رفتار کاملاً متفاوت فکر کنند و هر دو خودشان را محق بدانند.
پس باید میان چند چیز تفاوت بگذاریم: اینکه یک رفتار را غیراخلاقی بدانیم، اینکه درباره آن اعتراض کنیم و اینکه برای جلوگیری از آن دست به هر اقدامی بزنیم. این سه الزاماً یکسان نیستند.
ممکن است من از نظر اخلاقی با رفتاری مخالف باشم، اما تا زمانی که آن رفتار به حقوق دیگران آسیب نمیزند، مخالفت من لزوماً به این معنا نیست که باید دیگران را مجبور کنم مطابق باور من رفتار کنند. در مقابل، اگر رفتاری مستقیماً به دیگری آسیب جدی وارد کند، مسئله متفاوت میشود و بحث فقط درباره تفاوت سلیقه اخلاقی نیست.
اینجا دوباره مسئله اکثریت اهمیت پیدا میکند. ممکن است اکثریت جامعه چیزی را اخلاقی بداند و من آن را غیراخلاقی بدانم. من میتوانم درباره آن استدلال کنم، نقدش کنم، دیگران را قانع کنم و حتی علیه هنجاری که نادرست میدانم اعتراض کنم. اما اینکه از نظر اخلاقی حق دارم تا کجا پیش بروم، خودش نیازمند یک معیار دیگر است.شاید مرز مهم همینجا باشد: مخالفت با اخلاق پذیرفتهشده جامعه یک چیز است و نادیده گرفتن حقوق دیگران برای تحمیل اخلاق شخصی خودمان چیز دیگری.
در واقع ممکن است یک فرد از نظر اخلاقی با اکثریت جامعه مخالف باشد و در عین حال خودش هم نتواند هر کاری را که برای رسیدن به هدفش لازم میداند، اخلاقی تلقی کند.اینجا مسئله از «چه کسی درست میگوید؟» فراتر میرود و به سؤال دیگری میرسد: اگر من باور داشته باشم اکثریت اشتباه میکند، چه محدودیتی باید برای خودم قائل باشم؟
و شاید این یکی از سختترین بخشهای اخلاق باشد. نه فقط اینکه بفهمیم چه چیزی درست است، بلکه اینکه حتی وقتی مطمئنیم حق با ماست، بدانیم تا کجا مجازیم برای آنچه درست میدانیم عمل کنیم.
این سؤال دوباره ما را به همان نقطه اول برمیگرداند: اگر اکثریت معیار نهایی اخلاق نیست، جایگزین آن هم نمیتواند صرفاً «نظر من» باشد. در غیر این صورت، فقط یک مشکل را با مشکل دیگری عوض کردهایم.
تا اینجا بیشتر درباره این صحبت کردیم که چه چیزی اخلاق را تعیین میکند؛ اما شاید قبل از آن باید یک سؤال سادهتر را بپرسیم: اخلاق اصلاً چگونه به وجود آمد؟
آیا انسان از همان ابتدا با مجموعهای از قواعد اخلاقی مشخص به دنیا آمد، یا اخلاق چیزی بود که در طول هزاران سال و همزمان با تغییر شیوه زندگی انسانها شکل گرفت؟
برای فهمیدن این موضوع شاید لازم باشد کمی به عقب برگردیم؛ خیلی قبلتر از قانون، حکومت، کتابهای فلسفی و حتی ادیان سازمانیافته.
انسان از همان ابتدا موجودی بود که برای زنده ماندن تا حد زیادی به دیگر انسانها وابسته بود. پیدا کردن غذا، دفاع در برابر خطر، مراقبت از کودکان و مقابله با تهدیدهای محیطی، در بسیاری از شرایط بدون همکاری با دیگران بسیار دشوارتر میشد.
اما زندگی گروهی فقط به این معنا نبود که چند انسان کنار هم قرار بگیرند. وقتی قرار است عدهای برای مدت طولانی کنار یکدیگر زندگی کنند، رفتار هر فرد روی بقیه اثر میگذارد.
اگر یک نفر همیشه منابع دیگران را بردارد، به دیگران آسیب بزند، دروغ بگوید یا هر توافقی را زیر پا بگذارد، همکاری میان افراد خیلی زود از بین میرود. اینجا احتمالاً نخستین شکلهای قواعد اجتماعی به وجود آمدند.
انسانها باید یاد میگرفتند چه رفتاری باعث میشود بتوانند به یکدیگر اعتماد کنند و چه رفتاری این اعتماد را از بین میبرد. شاید در ابتدا خبری از مفاهیمی مثل «حق»، «عدالت» یا «وظیفه» نبوده باشد؛ اما یک فهم ساده میتوانسته وجود داشته باشد: اگر قرار است با هم زندگی کنیم، نمیتوانیم هر کاری که میخواهیم با یکدیگر انجام دهیم.
از اینجا میتوان تصور کرد که ویژگیهایی مثل همدلی، همکاری، احساس گناه، وفاداری، جبران رفتار نادرست و حساسیت نسبت به بیعدالتی، به مرور اهمیت بیشتری پیدا کردهاند. انسانی که بتواند رنج دیگری را تشخیص دهد، با دیگران همکاری کند و بفهمد رفتار خودش چه اثری بر گروه دارد، احتمالاً برای زندگی اجتماعی آمادهتر است.
اما ماجرا فقط به ویژگیهای زیستی انسان محدود نمیشود. انسانها برخلاف بسیاری از موجودات دیگر، فرهنگ هم میسازند. هر نسلی مجموعهای از تجربهها، رفتارها و قواعد را به نسل بعد منتقل میکند و نسل بعد هم آنها را تغییر میدهد.
به این ترتیب، چیزی که شاید زمانی فقط یک رفتار مفید برای زندگی گروهی بوده، میتواند کمکم به یک «هنجار» تبدیل شود و بعدتر معنایی اخلاقی پیدا کند.
مثلاً ممکن است همکاری در ابتدا فقط به این دلیل مهم بوده باشد که بدون همکاری، گروه نمیتوانسته به خوبی دوام بیاورد. اما به مرور، «کمک به دیگری» دیگر فقط یک رفتار مفید نبوده و به چیزی تبدیل شده که انسان آن را «کار خوب» مینامد.
در مقابل، رفتارهایی که اعتماد و همکاری را از بین میبردند، کمکم با مفاهیمی مثل خیانت، ظلم یا بیانصافی توصیف شدند.
با گذشت زمان، این قواعد پیچیدهتر شدند. انسانها فقط درباره رفتارهای مستقیم میان چند نفر فکر نمیکردند، بلکه درباره خانواده، مالکیت، مسئولیت، مجازات، وفاداری، روابط جنسی، جنگ، صلح و جایگاه افراد در جامعه هم قواعدی ساختند.
دینها، سنتها، قوانین و نهادهای اجتماعی بعدها روی همین زمینه شکل گرفتند و هرکدام بخشی از این قواعد را توضیح دادند، تغییر دادند یا به آنها مشروعیت بیشتری بخشیدند.
در این صورت شاید اخلاق چیزی نباشد که یک روز ناگهان به وجود آمده باشد. شاید اخلاق حاصل یک فرایند بسیار طولانی باشد؛ فرایندی که در آن تکامل زیستی، زندگی گروهی، نیاز به همکاری و انتقال فرهنگی دائماً روی یکدیگر اثر گذاشتهاند.
اما اینجا باید مراقب یک اشتباه مهم باشیم. اینکه بتوانیم توضیح دهیم یک رفتار اخلاقی چگونه در تاریخ انسان شکل گرفته، لزوماً ثابت نمیکند که آن رفتار واقعاً اخلاقی است.
فرض کنیم همکاری به این دلیل در انسان شکل گرفته که برای بقای گروه مفید بوده است. آیا هر چیزی که به بقای یک گروه کمک کند اخلاقی است؟ قطعاً نه. یک گروه میتواند با تبعیض علیه گروهی دیگر، منابع آنها را تصاحب کند و حتی از این کار سود ببرد. مفید بودن یک رفتار برای بقا، به تنهایی نمیتواند ثابت کند آن رفتار درست است.
پس شاید باید میان دو سؤال تفاوت بگذاریم: «چرا انسانها چنین قواعدی پیدا کردند؟» و «چرا این قواعد را اخلاقی میدانیم؟»
سؤال اول را تا حدی میتوان با تکامل، تاریخ و زندگی اجتماعی انسان توضیح داد. اما سؤال دوم دوباره ما را به همان مسئلهای برمیگرداند که از ابتدا داشتیم.
شاید اخلاق در آغاز از نیاز ما به همزیستی شروع شده باشد؛ از این فهم ساده که انسانها برای زندگی در کنار یکدیگر باید رفتار خود را محدود کنند، به یکدیگر اعتماد کنند و بعضی کارها را انجام ندهند.
اما چیزی که امروز اخلاق مینامیم، دیگر فقط مجموعهای از رفتارهای لازم برای زنده ماندن نیست. انسانها به مرور درباره دلیل این قواعد فکر کردهاند، آنها را زیر سؤال بردهاند، تغییر دادهاند و حتی علیه قواعدی که جامعه خودشان ساخته بوده ایستادهاند.
پس شاید بتوان گفت ما اخلاق را هم ساختهایم و هم از دل زندگی اجتماعی آن را به تدریج پیدا کردهایم. بخشی از آن احتمالاً از نیاز انسان به همکاری و همزیستی آمده، بخشی از ویژگیهای ذهن و عواطف انسانی، و بخش بزرگی هم از فرهنگی که در طول نسلها ساخته و منتقل شده است.
اما اگر واقعاً چنین باشد، یک سؤال جدید به وجود میآید: اگر اخلاق در طول تاریخ تغییر کرده، آیا این تغییرات همیشه صرفاً «تغییر» بودهاند؟ یا بعضی از آنها را میتوان نوعی پیشرفت اخلاقی دانست؟
وقتی به تاریخ نگاه میکنیم، میبینیم نگاه انسانها به بسیاری از مسائل اخلاقی تغییر کرده است. چیزهایی که زمانی طبیعی یا حتی ضروری به نظر میرسیدند، بعدها زیر سؤال رفتند.
بردهداری در جوامع مختلف برای دورههای طولانی وجود داشته است. تبعیضهای حقوقی میان گروههای مختلف انسانی در بسیاری از جوامع پذیرفته شده بود. زنان در دورههایی از تاریخ از بسیاری از حقوقی که امروز بدیهی تلقی میشوند محروم بودهاند.
اما امروز بخش بزرگی از جهان این وضعیتها را از نظر اخلاقی و حقوقی قابل دفاع نمیداند.
حالا سؤال جالبی به وجود میآید: آیا این فقط یک «تغییر در سلیقه اخلاقی» بوده است؟ یا واقعاً میتوان گفت انسانها در این موارد پیشرفت کردهاند؟
اگر بگوییم پیشرفت کردهاند، باید معیار این پیشرفت را هم توضیح دهیم. چطور فهمیدهایم وضعیت جدید بهتر از وضعیت قبلی است؟ اگر فقط بگوییم چون انسانهای امروز اینطور فکر میکنند، دوباره به همان مشکل اکثریت برمیگردیم. اکثریت امروز هم میتواند اشتباه کند.
پس اگر میخواهیم از «پیشرفت اخلاقی» حرف بزنیم، ظاهراً باید معیاری فراتر از صرفاً نظر مردم یک دوره تاریخی داشته باشیم.
شاید یکی از دلایلی که این بحث اهمیت پیدا میکند این باشد که تغییرات اخلاقی همیشه از اکثریت شروع نشدهاند. گاهی یک اقلیت کوچک، یک فیلسوف، یک جنبش اجتماعی یا حتی یک فرد، چیزی را زیر سؤال برده که برای اکثریت کاملاً طبیعی بوده است.
در ابتدا ممکن است جامعه با آن مخالفت کرده باشد، اما بعدها همان ایده گسترش پیدا کرده و به هنجار جدید تبدیل شده است.
اگر این اتفاق ممکن باشد، یک سؤال بسیار مهم مطرح میشود: اگر اکثریت همیشه معیار اخلاق باشد، یک اقلیت چگونه میتواند علیه اخلاق پذیرفتهشده زمان خودش اعتراض کند؟
شاید پاسخ این باشد که اکثریت نقش مهمی در شکل دادن به اخلاق اجتماعی دارد، اما لزوماً مالک حقیقت اخلاقی نیست.
جامعه میتواند ارزشهای اخلاقی را منتقل کند، آنها را تغییر دهد و حتی در قالب قانون تثبیت کند؛ اما همین جامعه میتواند در بعضی موارد اشتباه کند.
این شاید یکی از مهمترین تفاوتها میان «اخلاق اجتماعی» و «حقیقت اخلاقی» باشد.
اخلاق اجتماعی چیزی است که یک جامعه در یک دوره تاریخی درست یا غلط میداند. اما اگر حقیقت اخلاقی مستقلی وجود داشته باشد، ممکن است با آنچه جامعه در یک دوره تاریخی میپذیرد تفاوت داشته باشد.
در این صورت، تاریخ اخلاق را میتوان نه فقط تاریخ تغییر قوانین و هنجارها، بلکه تاریخ تغییر فهم انسان از درست و غلط دانست.
حالا شاید بتوانیم به سؤال ابتدایی برگردیم: آیا اکثریت اخلاق را تعیین میکند؟
به نظر میرسد پاسخ به این سؤال به این بستگی دارد که منظورمان از «تعیین کردن اخلاق» چیست.
اگر منظورمان این باشد که اکثریت میتواند مشخص کند مردم یک جامعه در یک دوره تاریخی چه چیزهایی را اخلاقی بدانند، پاسخ تا حد زیادی مثبت است. فرهنگ، خانواده، آموزش، دین، رسانه و روابط اجتماعی، همگی در شکل دادن به قضاوتهای اخلاقی ما نقش دارند و نظر اکثریت میتواند این ارزشها را تثبیت کند.
اما اگر منظورمان این باشد که صرفاً چون اکثریت چیزی را درست میداند، آن چیز واقعاً درست میشود، مسئله بسیار پیچیدهتر است.
اکثریت میتواند درباره اخلاق نظر داشته باشد، اما صرف اکثریت بودن، یک باور را به حقیقت تبدیل نمیکند.
این موضوع درباره اقلیتها اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر اخلاق کاملاً وابسته به رأی اکثریت باشد، در شرایطی که اکثریت تصمیمی علیه یک اقلیت بگیرد، دیگر مبنای مستقلی برای اعتراض به آن تصمیم باقی نمیماند.
اما اگر بپذیریم که بعضی اصول اخلاقی مستقل از رأی اکثریتاند، آن وقت حتی اکثریت هم باید در برابر آنها محدود شود.
البته اینجا یک مشکل جدید به وجود میآید: چه اصولی؟ چه کسی آنها را تعیین میکند؟ و از کجا مطمئن شویم چیزی که امروز یک اصل اخلاقی میدانیم، واقعاً چنین جایگاهی دارد؟
شاید در نهایت، مسئله اخلاق فقط این نباشد که «چه چیزی درست است؟» بلکه سؤال عمیقتر این باشد که «چرا باید درستکار باشیم؟»
اما بعد از تمام این بحثها، شاید به بنیادیترین سؤال برسیم: چرا اصلاً باید اخلاقی باشیم؟
در اینجا طبیعتاً یک پاسخ مهم وجود دارد که از دین میآید. برای بسیاری از انسانها، اخلاق در نهایت به باورهای دینی آنها و مسئولیت انسان در برابر خداوند برمیگردد. این پاسخ برای هر فردی میتواند شخصی و محترم باشد، اما اگر بخواهیم بحث فلسفی خودمان را ادامه دهیم، باید فعلاً این پاسخ را کنار بگذاریم. نه به این دلیل که لزوماً نادرست است، بلکه چون اگر از ابتدا پاسخ را از پیش تعیینشده بدانیم، بخشی از پرسش فلسفی ما از بین میرود. اگر پاسخ نهایی از قبل «بهشت و جهنم» یا اطاعت از فرمان الهی باشد، دیگر باید بپرسیم چرا آن فرمان را اخلاقی میدانیم و اساساً رابطه میان اخلاق و دین را چگونه توجیه میکنیم. از طرف دیگر، همانطور که در بخشهای قبلی دیدیم، خودِ دین و تفسیر متون دینی نیز با پرسشها و اختلافنظرهای جدی روبهرو هستند.
پس فعلاً این پاسخ را کنار میگذاریم و سؤال را از نقطهای بنیادیتر دنبال میکنیم: حتی اگر بدانیم چه چیزی اخلاقی است، چرا باید به آن عمل کنیم؟
شاید بخشی از پاسخ را بتوانیم در همان جایی پیدا کنیم که درباره شکلگیری اخلاق صحبت کردیم: تکامل.
انسان موجودی اجتماعی است و زندگی در گروه برای بقا اهمیت داشته است. همکاری، اعتماد، مراقبت از اعضای گروه، تقسیم منابع و جلوگیری از درگیریهای دائمی، همگی میتوانستند به بقای یک گروه کمک کنند. انسانی که همیشه به دیگران خیانت میکرد، هیچ اعتمادی ایجاد نمیکرد یا بدون توجه به دیگران رفتار میکرد، احتمالاً نمیتوانست به اندازه انسانی که با گروه همکاری میکرد از مزایای زندگی اجتماعی استفاده کند.
به همین دلیل، احساساتی مثل همدلی، شرم، احساس گناه، وفاداری و حساسیت نسبت به رفتار دیگران میتوانستند در طول تکامل انسان اهمیت پیدا کنند. ما فقط یاد نگرفتیم که بعضی کارها را نکنیم؛ بخشی از ذهن و احساسات ما هم به شکلی شکل گرفت که بعضی رفتارها برایمان خوشایند و بعضی دیگر ناخوشایند باشند.
اما اینجا یک تفاوت بسیار مهم وجود دارد.
تکامل میتواند توضیح دهد که چرا انسان موجودی شد که به اخلاق اهمیت میدهد؛ اما به تنهایی توضیح نمیدهد که چرا امروز «باید» اخلاقی باشیم.
اینکه همکاری برای بقای انسان مفید بوده، به این معنا نیست که هر چیزی که به بقای من کمک کند اخلاقی است. ممکن است در شرایطی دروغ گفتن، خیانت کردن یا آسیب زدن به دیگری برای من سود داشته باشد. تکامل نمیآید و به من نمیگوید در این موقعیت دقیقاً چه کاری درست است.
پس اگر اخلاق در ابتدا به دلیل نیاز به بقا و زندگی اجتماعی شکل گرفته باشد، امروز دیگر فقط مسئله بقا نیست.
ما میتوانیم به کسی کمک کنیم که هیچ فایدهای برای ما ندارد. میتوانیم از کسی دفاع کنیم که حتی او را نمیشناسیم. میتوانیم علیه قانونی اعتراض کنیم که به نفع خودمان است اما به دیگری آسیب میزند. حتی ممکن است حاضر شویم برای یک اصل اخلاقی هزینه بدهیم، در حالی که هیچ سود مستقیمی برای خودمان ندارد.
اینجاست که اخلاق از یک ابزار ساده برای بقا فراتر میرود.
شاید انسان در ابتدا یاد گرفت اخلاقی باشد چون بدون همکاری نمیتوانست زنده بماند؛ اما امروز میتوانیم درباره این سؤال فکر کنیم که آیا فقط به خاطر منفعت خودمان باید اخلاقی باشیم؟
اگر تنها دلیل اخلاقی بودن این باشد که اخلاق در نهایت به نفع ماست، در شرایطی که غیراخلاقی بودن برایمان سود بیشتری داشته باشد، چه چیزی جلوی ما را میگیرد؟
فرض کنید بتوانم دروغی بگویم، کسی متوجه نشود و هیچ پیامدی هم برای خودم نداشته باشد. اگر تنها دلیل اخلاقی بودن، حفظ همکاری و جلوگیری از آسیب به خودمان باشد، شاید در چنین شرایطی دلیلی برای اخلاقی ماندن نداشته باشم.
اما بسیاری از ما احتمالاً هنوز فکر میکنیم حتی در چنین شرایطی هم بعضی کارها درست یا غلطاند.
پس شاید «چرا باید اخلاقی باشیم؟» سؤال سادهای نباشد که بتوان یک جواب قطعی برایش پیدا کرد.
شاید یک پاسخ این باشد که چون دیگران هم انساناند؛ همانطور که رنج و آزادی و خواستههای من برای خودم اهمیت دارند، رنج و آزادی و خواستههای دیگران هم اهمیت دارند.
شاید پاسخ دیگر این باشد که اگر قرار باشد هرکس فقط بر اساس منفعت خودش رفتار کند، اعتماد و همکاری که اساس زندگی اجتماعی هستند از بین میروند.
شاید هم عمیقتر از اینها، اخلاق به این معنا باشد که ما فقط موجوداتی نیستیم که میتوانند از دیگران استفاده کنند؛ موجوداتی هستیم که توانایی فهمیدن اثر رفتار خودمان بر دیگران را داریم و میتوانیم آگاهانه انتخاب کنیم.
در نهایت شاید نتوانیم یک دلیل کاملاً قطعی و مورد توافق همه برای اخلاقی بودن پیدا کنیم. اما همین ناتوانی هم بخشی از مسئله اخلاق است.
شاید اخلاق از جایی شروع نشد که انسان یک روز نشست و تصمیم گرفت «از امروز اخلاقی زندگی کنیم». شاید از هزاران سال پیش، از نیاز به همکاری، از ترس، از همدلی، از وابستگی انسانها به یکدیگر و از تلاش برای زندگی در کنار هم شروع شد و به مرور پیچیدهتر شد.
اما انسان امروز دیگر همان انسان اولیه نیست. ما میتوانیم درباره قواعدی که به ارث بردهایم سؤال کنیم، آنها را نقد کنیم، تغییرشان دهیم و حتی بپرسیم آیا اصلاً دلیلی برای ادامه دادنشان وجود دارد یا نه.
شاید به همین دلیل اخلاق چیزی نیست که یک بار برای همیشه ساخته شده باشد.
ممکن است بخشی از اخلاق را از جامعه، خانواده، دین و فرهنگ به ارث ببریم؛ بخشی از آن را از تاریخ و تکامل خود دریافت کنیم و بخشی را با فکر کردن و تجربه کردن دوباره بسازیم.
اما در نهایت، مسئولیت قضاوت درباره آنچه انجام میدهیم هنوز با خود ماست.
در ابتدای این بحث، سؤال سادهای داشتیم: آیا اکثریت اخلاق را تعیین میکنند؟
اما هرچه جلوتر رفتیم، مشخص شد که برای جواب دادن به همین سؤال ساده، باید چند سؤال بسیار بزرگتر را هم مطرح کنیم.دیدیم که بخش زیادی از باورهای اخلاقی ما از جامعه، خانواده، فرهنگ، دین و تاریخی که در آن زندگی کردهایم میآیند. دیدیم که اکثریت میتواند تعیین کند یک جامعه در یک دوره تاریخی چه چیزی را اخلاقی یا غیراخلاقی بداند، اما صرفاً پذیرفته شدن یک باور توسط اکثریت، لزوماً آن را به حقیقت اخلاقی تبدیل نمیکند.
بعد به دین رسیدیم و دیدیم که حتی اگر دین را منبع اخلاق بدانیم، باز با مسئله تفسیر و اختلاف برداشتها روبهرو میشویم. سپس پرسیدیم آیا اصلاً چیزی به نام حقیقت اخلاقی مستقل وجود دارد یا اینکه اخلاق را خود انسانها ساختهاند.از آنجا به مسئله دیگری رسیدیم: اگر اکثریت میتواند اشتباه کند، فرد یا اقلیت چه حقی برای مخالفت دارد؟ و اگر فرد هم ممکن است اشتباه کند، چه چیزی باید جلوی او را بگیرد که صرفاً بر اساس یقین شخصی خودش اخلاقش را به دیگران تحمیل نکند؟
بعد سراغ منشأ اخلاق رفتیم. شاید اخلاق از همان ابتدا یک نظام پیچیده فلسفی نبوده باشد. شاید از نیاز انسان به همکاری، اعتماد، همزیستی و بقا شروع شده و در طول هزاران سال، تحت تأثیر تکامل، فرهنگ و تجربه انسانی پیچیدهتر شده باشد.
اما حتی این توضیح هم کافی نبود. چون اینکه بدانیم چرا انسانها به اخلاق گرایش پیدا کردهاند، هنوز جواب نمیدهد که چرا یک رفتار واقعاً درست یا غلط است.
در نهایت به سؤال «چرا باید اخلاقی باشیم؟» رسیدیم.شاید بخشی از پاسخ در گذشته تکاملی ما باشد؛ در این واقعیت که انسان بدون همکاری و زندگی اجتماعی نمیتوانست به شکل امروزی دوام بیاورد. اما امروز اخلاق برای ما چیزی فراتر از یک ابزار بقاست. ما میتوانیم برای کسی که هیچ منفعتی برایمان ندارد کاری انجام دهیم، میتوانیم علیه باور جامعه خودمان بایستیم و حتی گاهی حاضر شویم برای چیزی که درست میدانیم هزینه بدهیم.
شاید به همین دلیل، اخلاق را نتوان فقط با یک جمله تعریف کرد.
شاید اخلاق چیزی میان آن چیزی باشد که از گذشته به ارث بردهایم، چیزی که جامعه به ما آموخته، چیزی که ذهن و تکامل ما در طول زمان ساخته و چیزی که خودمان با فکر کردن و زیر سؤال بردن دوباره میسازیم.
و شاید مهمترین نکته این باشد که هیچکدام از اینها نباید ما را از فکر کردن معاف کند.
نه اکثریت همیشه درست است، نه اقلیت همیشه درست است. نه سنت به تنهایی دلیل کافی است، نه مخالفت با سنت. نه چیزی صرفاً به خاطر اینکه قدیمی است درست میشود و نه صرفاً به خاطر اینکه جدید است.
اخلاق شاید دقیقاً از جایی شروع میشود که انسان حاضر میشود حتی درباره باورهای خودش هم سؤال کند.
شاید ما هیچوقت نتوانیم یک نقشه کامل و بینقص برای مرز میان درست و غلط پیدا کنیم. شاید بعضی پاسخها همیشه محل اختلاف باقی بمانند. اما همین تلاش برای پیدا کردن پاسخ، همین شک کردن، همین مقایسه کردن و همین پرسیدن «چرا؟» شاید بخشی از چیزی باشد که اخلاق انسانی را معنا میدهد.
در نهایت شاید سؤال اصلی اخلاق این نباشد که «اکثریت چه چیزی را درست میداند؟»
بلکه این باشد:
«اگر همه اشتباه کنند، من از کجا بفهمم چه چیزی درست است؟»
و شاید بعد از آن، سؤال سختتر:
«اگر فهمیدم، آیا حاضر هستم بر اساس آن زندگی کنم؟»