
وقتی از استعمار صحبت میکنیم، معمولاً به دورهای از تاریخ فکر میکنیم که قدرتهای بزرگ با استفاده از نیروی نظامی و اقتصادی، سرزمینها و منابع کشورهای دیگر را تحت کنترل خود درمیآوردند.
اما امروز شکل قدرت در حال تغییر است.
داده، تراشه، زیرساختهای ابری، الگوریتمها و هوش مصنوعی به بخش مهمی از اقتصاد و زندگی مدرن تبدیل شدهاند. همین موضوع این پرسش را مطرح میکند:
آیا هوش مصنوعی میتواند شکل جدیدی از استعمار را ایجاد کند؟
استعمار جدید لزوماً به معنای اشغال سرزمین نیست. ممکن است کشوری از نظر جغرافیایی مستقل باشد، اما برای زیرساختهای دیجیتال، فناوری، مدلهای هوش مصنوعی یا خدمات شرکتهای خارجی وابستگی شدیدی پیدا کند.
اصطلاح «استعمار دیجیتال» برای توصیف برخی شکلهای وابستگی در اقتصاد و فناوری دیجیتال استفاده میشود.
در این نگاه، قدرت فقط در اختیار کسی نیست که منابع طبیعی بیشتری دارد؛ بلکه کسی که داده، زیرساخت، سرمایه، تراشه و فناوری پیشرفتهتری در اختیار دارد نیز میتواند نفوذ بیشتری پیدا کند.
هوش مصنوعی این مسئله را جدیتر کرده است، زیرا توسعه مدلهای پیشرفته به منابع قابل توجهی نیاز دارد.
از داده و توان پردازشی گرفته تا تراشههای پیشرفته و متخصصان، همه این عوامل میتوانند در اختیار تعداد محدودی از شرکتها و کشورها متمرکز شوند.
داده یکی از مهمترین منابع عصر دیجیتال است.
سیستمهای هوش مصنوعی برای آموزش و بهبود عملکرد خود به حجم زیادی از داده نیاز دارند. دادههای مربوط به زبان، رفتار کاربران، جستوجوها، خریدها، علایق و تعاملات دیجیتال میتوانند برای توسعه محصولات و خدمات استفاده شوند.
در چنین شرایطی، کشورها و شرکتهایی که کنترل بیشتری بر داده و زیرساختهای پردازش آن دارند، ممکن است قدرت اقتصادی و فناورانه بیشتری پیدا کنند.
این مسئله یک سؤال مهم ایجاد میکند:
اگر بخش بزرگی از داده یک جامعه در اختیار فناوریهای خارجی باشد، آن جامعه تا چه اندازه بر سرمایه دیجیتال خود کنترل دارد؟
ساخت مدلهای هوش مصنوعی پیشرفته معمولاً نیازمند سرمایه، سختافزار و زیرساخت گسترده است.
اگر این منابع عمدتاً در اختیار تعداد محدودی از شرکتها و کشورها قرار بگیرند، شکاف فناوری میان جوامع مختلف ممکن است افزایش پیدا کند.
کشوری که توانایی ساخت فناوریهای پایه هوش مصنوعی را ندارد، ممکن است مجبور شود برای استفاده از آنها به شرکتها و زیرساختهای خارجی وابسته باشد.
این وابستگی الزاماً به معنای استعمار به معنای تاریخی آن نیست، اما میتواند نوعی وابستگی فناورانه ایجاد کند.
یکی از مسائل مهم، زبان و فرهنگ است.
اگر مدلهای هوش مصنوعی عمدتاً بر اساس دادههای مربوط به تعداد محدودی از زبانها و فرهنگها توسعه پیدا کنند، ممکن است زبانها و فرهنگهای کمداده در فضای هوش مصنوعی سهم کمتری داشته باشند.
برای مثال، کیفیت یک سیستم هوش مصنوعی در پاسخگویی به زبانهای مختلف میتواند یکسان نباشد.
اگر کاربران یک جامعه برای تولید محتوا، آموزش و دسترسی به اطلاعات، دائماً از فناوریهایی استفاده کنند که در محیط فرهنگی دیگری طراحی شدهاند، ممکن است بخشی از الگوهای زبانی و فرهنگی آنها نیز تحت تأثیر قرار گیرد.
این موضوع لزوماً به معنای نابودی فرهنگها نیست، اما ارزش توجه و بررسی دارد.
یکی از ویژگیهای اقتصاد دیجیتال، نقش بسیار بزرگ شرکتهای فناوری است.
برخی شرکتها زیرساختهایی را ارائه میکنند که میلیونها یا حتی میلیاردها نفر از آنها استفاده میکنند.
وقتی هوش مصنوعی وارد موتورهای جستوجو، شبکههای اجتماعی، آموزش، تجارت، خدمات مالی و سایر حوزهها شود، اهمیت این شرکتها میتواند بیشتر شود.
در چنین شرایطی، مسئله فقط این نیست که «چه کسی فناوری را ساخته است؟»
سؤال مهمتر این است:
چه کسی قواعد استفاده از آن فناوری را تعیین میکند؟
نه لزوماً.
کشورها میتوانند با سرمایهگذاری در آموزش، زیرساخت، پژوهش، تولید داده باکیفیت و توسعه فناوریهای بومی، بخشی از وابستگی خود را کاهش دهند.
همکاری بینالمللی نیز میتواند امکان دسترسی گستردهتر به فناوری را فراهم کند.
بنابراین آینده هوش مصنوعی الزاماً به یک جهان کاملاً وابسته ختم نمیشود. مسیر آینده به تصمیمهای اقتصادی، آموزشی، فناورانه و سیاستگذاری کشورها نیز بستگی دارد.
ممکن است تصور کنیم این بحث فقط مربوط به دولتها و شرکتهای بزرگ است، اما کاربران نیز نقش دارند.
هر بار که فردی از یک سرویس دیجیتال استفاده میکند، اطلاعاتی تولید میشود.
هر بار که محصولی را جستوجو میکنیم، مقایسه میکنیم یا خرید انجام میدهیم، بخشی از رفتار دیجیتال ما ثبت میشود.
به همین دلیل، افزایش سواد دیجیتال اهمیت زیادی دارد.
کاربر باید بداند:
اطلاعاتش چگونه استفاده میشود؟
یک سرویس متعلق به چه شرکتی است؟
اطلاعاتی که دریافت میکند از چه منبعی آمده است؟
آیا امکان استفاده از جایگزینهای دیگر وجود دارد؟
و تا چه اندازه باید به خروجی هوش مصنوعی اعتماد کند؟
در چنین فضایی، حتی موضوعی مانند خرید اینترنتی نیز با مسئله فناوری و اطلاعات ارتباط پیدا میکند.
وقتی یک مصرفکننده قصد خرید گوشی، لپتاپ، لوازم دیجیتال یا لوازم خانگی را دارد، دسترسی به اطلاعات دقیق و امکان مقایسه محصولات میتواند به او کمک کند انتخاب آگاهانهتری داشته باشد.
اوپاکالا میتواند در همین بخش نقش یک مرجع اطلاعاتی و مقایسهای را ایفا کند؛ یعنی فناوری به جای اینکه انتخاب را از کاربر بگیرد، به او کمک کند گزینههای مختلف را بهتر بشناسد و خودش تصمیم بگیرد.
این تفاوت مهم است:
فناوری زمانی قدرتمندتر میشود که قدرت انتخاب انسان را افزایش دهد، نه اینکه آن را جایگزین کند.
پاسخ قطعی هنوز وجود ندارد.
هوش مصنوعی میتواند تمرکز قدرت اقتصادی و فناورانه را افزایش دهد؛ اما همین فناوری میتواند دسترسی به آموزش، اطلاعات و ابزارهای پیشرفته را نیز گستردهتر کند.
بنابراین دو مسیر متفاوت قابل تصور است.
در یک مسیر، فناوری در دست تعداد محدودی از بازیگران متمرکز میشود و سایر جوامع به مصرفکننده فناوری تبدیل میشوند.
در مسیر دیگر، کشورها و جوامع مختلف در توسعه فناوری، داده، آموزش و زیرساخت مشارکت میکنند و از هوش مصنوعی برای افزایش تواناییهای خود استفاده میکنند.
شاید سؤال اصلی درباره آینده هوش مصنوعی این نباشد که «آیا هوش مصنوعی خوب است یا بد؟»
سؤال مهمتر این است:
چه کسی داده را کنترل میکند؟ چه کسی زیرساخت را در اختیار دارد؟ چه کسی مدلها را توسعه میدهد؟ و چه کسی درباره نحوه استفاده از آنها تصمیم میگیرد؟
پاسخ این پرسشها میتواند مشخص کند که هوش مصنوعی به ابزاری برای افزایش فرصتهای جهانی تبدیل میشود یا باعث شکلگیری وابستگیهای جدید خواهد شد.
هوش مصنوعی میتواند یکی از بزرگترین تغییرات فناورانه تاریخ معاصر باشد.
تمرکز داده، سرمایه، تراشه و زیرساختهای محاسباتی در دست تعداد محدودی از بازیگران، نگرانیهایی درباره وابستگی فناورانه و شکلهای جدید قدرت ایجاد کرده است.
اما «استعمار هوش مصنوعی» یک نتیجه قطعی و اجتنابناپذیر نیست.
آینده تا حد زیادی به این بستگی دارد که جوامع چگونه درباره مالکیت داده، توسعه فناوری، آموزش، زیرساخت، دسترسی و استقلال دیجیتال تصمیم بگیرند.
در نهایت، شاید مهمترین پرسش این باشد:
آیا ما فقط مصرفکننده هوش مصنوعی خواهیم بود، یا میتوانیم در ساخت و تعیین آینده آن نیز نقش داشته باشیم؟
در عصری که اطلاعات و فناوری به منابع اصلی قدرت تبدیل شدهاند، آگاهی و انتخاب آگاهانه میتواند یکی از مهمترین ابزارهای حفظ استقلال فردی و اجتماعی باشد.