پرده آخر؛ وقتی ترس، بازیگرِ اصلی میشود
«پرده آخر» ساخته واروژ کریممسیحی، یکی از تجربههای متفاوت و ماندگار سینمای ایران در حوزه سینمای معمایی و روانشناختی است؛ فیلمی که از همان ابتدا تماشاگر را در فضایی میان واقعیت و نمایش قرار میدهد و بهتدریج مرز میان این دو را از بین میبرد.
اما در مرکز این بازی پیچیده، زنی قرار دارد که بیش از هر شخصیت دیگری باید بار روانی فیلم را بر دوش بکشد: فروغالزمان با بازی فریماه فرجامی.
فروغالزمان فقط یک شخصیت داستانی نیست؛ او در واقع چشم تماشاگر درون خانهای است که هیچچیز در آن آنگونه که به نظر میرسد نیست. او وارد جهانی میشود که آدمهایش نقش بازی میکنند، صحنه میسازند، دروغ میگویند و واقعیت را دستکاری میکنند. بنابراین فرجامی باید شخصیتی را بازی کند که خودش نمیداند در حال زندگی کردن است یا بازی کردن.
فریماه فرجامی؛ بازی با نگاه
یکی از مهمترین ویژگیهای بازی فرجامی در «پرده آخر»، استفاده از نگاه بهعنوان ابزار اصلی بیان است.
فروغالزمان بسیاری از ترسها و تردیدهایش را با دیالوگ بیان نمیکند؛ این چشمها هستند که پیش از زبان او واکنش نشان میدهند. نگاههای کوتاه، مکثها، جستوجوی چهره دیگران و تغییر ناگهانی حالت صورت، به ما میگویند که فروغ چیزی را احساس کرده که هنوز نمیتواند آن را توضیح دهد.
این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا فیلم عامدانه اطلاعات را از تماشاگر پنهان میکند. ما باید همراه فروغ شک کنیم؛ بنابراین اگر بازیگر نتواند این تردید را به مخاطب منتقل کند، بخش مهمی از تعلیق فیلم از بین میرود.
فرجامی این تردید را نه فقط با دیالوگ، بلکه با واکنش بازی میکند.
و این همان نقطهای است که بازی او را از یک اجرای صرفاً روایی جدا میکند.
از آرامش تا هراس
مسیر بازی فرجامی در فیلم، یک مسیر تدریجی است.
فروغالزمان در آغاز، زنی است که هنوز بر خودش مسلط است. اما هرچه دسیسهها بیشتر میشوند، احساس امنیت او از بین میرود. اتفاق مهم این است که فرجامی این تغییر را ناگهانی اجرا نمیکند.
ترس ابتدا در نگاه او ظاهر میشود؛ سپس در مکثها، حرکات بدن و تغییر لحن نفوذ میکند و سرانجام به واکنشهای شدیدتر میرسد.
به همین دلیل میتوان بازی او را نوعی منحنی روانی دانست:
آرامش → تردید → سوءظن → ترس → استیصال
این مسیر یکی از نقاط قوت بازی فرجامی است.
در واقع، مخاطب پیش از آنکه فروغالزمان کاملاً وحشتزده شود، ترس را در وجود او احساس میکند.
«بازی در بازی» و دشواری نقش فرجامی
یکی از هوشمندانهترین جنبههای فیلم، استفاده از مفهوم تئاتر و نمایش در ساختار داستان است. گروهی برای فروغ نمایش اجرا میکنند تا او را از نظر روانی تحت فشار قرار دهند و به نقطهای برسانند که خانه را ترک کند.
در نتیجه، فرجامی در برابر بازیگرانی بازی میکند که خودشان در حال بازی کردن هستند.
این وضعیت برای بازیگر بسیار دشوار است؛ چون باید واکنش فروغ به «نمایش» را واقعی نشان دهد، در حالی که خود فیلم نیز مدام از مخاطب میخواهد درباره واقعی یا غیرواقعی بودن آنچه میبیند تردید کند.
اینجاست که فرجامی تبدیل به یکی از عناصر اصلی میزانسن فیلم میشود.
او فقط درون قاب حضور ندارد؛ واکنش او به آنچه در قاب اتفاق میافتد، معنای قاب را تغییر میدهد.
بدنِ بازیگر در خدمت شخصیت
بازی فرجامی تنها به چهره و صدا محدود نمیشود.
حرکت بدن او نیز با وضعیت روانی فروغ تغییر میکند. در لحظاتی که هنوز احساس امنیت دارد، بدن او کنترلشدهتر است؛ اما هرچه اضطراب افزایش پیدا میکند، این کنترل نیز کمرنگتر میشود.
این تغییر فیزیکی باعث میشود ترس فروغ صرفاً یک مفهوم ذهنی نباشد؛ ما آن را در بدن او میبینیم.
در چنین نقشی، بازیگر اگر بیش از اندازه به ترس «تأکید» کند، نتیجه میتواند مصنوعی شود. فرجامی اما در بخشهای مهم فیلم تلاش میکند ترس را از درون شخصیت بیرون بکشد و آن را مرحلهبهمرحله آشکار کند.
البته درباره اجرای فرجامی نقدهای متفاوتی وجود دارد. برخی منتقدان بازی او را در بخشهایی اغراقآمیز دانستهاند، بهویژه در لحظات فریاد و واکنشهای شدید؛ در مقابل، نقدهای دیگری بر توانایی او در نمایش تدریجی ترس و آشفتگی فروغ تأکید کردهاند.
به نظر من، این دو نگاه را میتوان در کنار یکدیگر دید: بازی فرجامی آگاهانه در جهانی قرار گرفته که اساس آن بر اغراق، تئاتر و نمایش است؛ بنابراین بخشی از شدت بازی او را باید در نسبت با زبان کلی فیلم سنجید، نه جدا از آن.
فروغالزمان؛ قربانی یا بازیگر؟
یکی از جذابترین نکات شخصیت فروغ این است که او در ابتدا صرفاً یک قربانی به نظر میرسد.
اما فیلم بهتدریج این تصویر را پیچیدهتر میکند.
تماشاگر همراه فروغ وارد بازی میشود و درست همانطور که او نمیتواند به دیگران اعتماد کند، ما نیز نمیتوانیم به آنچه میبینیم اعتماد کامل داشته باشیم.
فرجامی در این نقطه وظیفه بسیار دشواری دارد: باید همزمان ترس، تردید، هوشیاری و آسیبپذیری را در شخصیت نگه دارد.
و شاید ارزشمندترین ویژگی بازی او همین باشد؛ فروغالزمان هرگز به یک قربانی کاملاً منفعل تبدیل نمیشود.
فریماه فرجامی و یک نقش تعیینکننده
«پرده آخر» از آن فیلمهایی است که بدون بازیگر اصلیاش نمیتوان آن را بهدرستی تصور کرد.
فریماه فرجامی در نقش فروغالزمان، نه فقط یکی از بازیگران فیلم، بلکه مرکز ثقل روانی روایت است.
بسیاری از بازیهای فیلم بهخاطر فضای تئاتری اثر در حافظه میمانند؛ از سعید پورصمیمی و نیکو خردمند گرفته تا داریوش ارجمند و جمشید هاشمپور. اما این فروغالزمان است که تماشاگر را از بیرون این نمایش به درون آن میبرد. نقدهای منتشرشده درباره فیلم نیز بر همین نقش محوری و پیچیدگی موقعیت فروغ تأکید کردهاند.
فرجامی در این فیلم نشان میدهد که بازیگری فقط گفتن دیالوگ و اجرای احساسات نیست؛ گاهی یک نگاه، یک مکث و یک سکوت میتواند اطلاعات بیشتری از چند صفحه دیالوگ به مخاطب منتقل کند.
«پرده آخر» فیلمی درباره توطئه، جنون و قتل است؛ اما در لایهای عمیقتر، درباره نمایش و حقیقت است.
در چنین فیلمی، فریماه فرجامی باید شخصیتی را بازی کند که خودش در میان این دو گرفتار شده است: زنی که نمیداند آنچه میبیند واقعیت است یا بخشی از یک نمایش.
و شاید به همین دلیل، بهترین ویژگی بازی فرجامی را بتوان در یک جمله خلاصه کرد:
او ترس فروغالزمان را فقط بازی نمیکند؛ اجازه میدهد تماشاگر آن را قدمبهقدم کشف کند.
«پرده آخر» برای فریماه فرجامی فقط یک نقش مهم نبود؛ یکی از آن نقشهایی بود که نشان داد او توانایی حمل کردن یک فیلم بر دوش خود را دارد؛ نقشی پیچیده، چندلایه و روانشناختی که هنوز هم پس از سالها، بخش مهمی از ارزش فیلم را شکل میدهد.
فریماه فرجامی در «پرده آخر»، بازیگری است میان آینهها؛ زنی که در جهانی پر از نقش و نمایش، تنها چیزی که میخواهد پیدا کند، حقیقت است.
— هومن اولیایی
فیلمنامهنویس و منتقد هنری