سایه‌های هیچکاک در سینمای ایران؛ «پارک‌وی»، آینه‌ای در برابر نگاه مخاطب
یادداشتی درباره تأثیر تعلیق، روان‌شناسی ترس و جهان هیچکاک بر سینمای ایران
یادداشت هومن اولیایی | پشت قاب سینما
سینما همواره در جست‌وجوی راه‌هایی برای نفوذ به ذهن و احساس مخاطب بوده است؛ گاهی از مسیر روایت، گاهی از دریچه تصویر و گاهی با خلق تعلیقی که تماشاگر را تا آخرین لحظه درگیر خود نگه می‌دارد. در این میان، آلفرد هیچکاک یکی از تأثیرگذارترین فیلم‌سازانی است که توانست ترس را از یک واکنش ساده به تجربه‌ای پیچیده و روان‌شناختی تبدیل کند.
جهان سینمای هیچکاک، جهانی است که در آن امنیت ظاهری به‌سرعت فرو می‌ریزد و شخصیت‌ها در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرند که مرز میان واقعیت، توهم، اضطراب و جنون به‌تدریج محو می‌شود. اهمیت سینمای او تنها در غافلگیری مخاطب نیست؛ بلکه در توانایی فیلم‌ساز برای هدایت ذهن تماشاگر و بازی با انتظارات اوست.
در سینمای ایران نیز می‌توان نشانه‌هایی از این نگاه را در برخی آثار جست‌وجو کرد. فیلم سینمایی «پارک‌وی» ساخته فریدون جیرانی، یکی از نمونه‌هایی است که با بهره‌گیری از مؤلفه‌های دلهره، خشونت روانی و شخصیت‌پردازی مبتنی بر بحران‌های ذهنی، مخاطب را به قلمرو سینمای وحشت و تعلیق نزدیک می‌کند.
«پارک‌وی» بیش از آنکه صرفاً بر ترساندن تماشاگر تکیه داشته باشد، تلاش می‌کند او را با لایه‌های تاریک روان انسان مواجه کند. در این فیلم، روابط انسانی، گذشته شخصیت‌ها و رفتارهای غیرقابل پیش‌بینی، به عناصری برای شکل‌گیری اضطراب تبدیل می‌شوند. همین ویژگی‌ها امکان مقایسه آن با برخی آثار هیچکاک، به‌ویژه از منظر روان‌شناسی ترس و ساختار تعلیق، را فراهم می‌کند.
البته این مقایسه به معنای یکسان دانستن جهان سینمایی جیرانی و هیچکاک نیست. تفاوت‌های فرهنگی، اجتماعی و روایی میان این دو سینماگر قابل چشم‌پوشی نیست؛ اما می‌توان گفت «پارک‌وی» در برخی لحظات، مخاطب را به یاد همان فضایی می‌اندازد که هیچکاک با مهارت در آن، ترس را از دل روابط روزمره و موقعیت‌های ظاهراً عادی بیرون می‌کشید.
نکته مهم در مواجهه با چنین آثاری، جایگاه مخاطب است. تماشاگر تنها بیننده اتفاقات نیست؛ او در جریان روایت، به جست‌وجوی نشانه‌ها می‌پردازد، رفتار شخصیت‌ها را تحلیل می‌کند و میان آنچه می‌بیند و آنچه احتمال می‌دهد، پیوند برقرار می‌سازد. به این ترتیب، فیلم به آینه‌ای تبدیل می‌شود که مخاطب در برابر آن، نه‌تنها با سرنوشت شخصیت‌ها، بلکه با ترس‌ها و نگرانی‌های پنهان خود نیز روبه‌رو می‌شود.
شاید یکی از مهم‌ترین میراث‌های هیچکاک برای سینمای تعلیق، همین اعتماد به هوش و مشارکت ذهنی مخاطب باشد؛ اینکه فیلم‌ساز به‌جای ارائه پاسخ‌های ساده، پرسش‌هایی در ذهن تماشاگر ایجاد کند و او را تا پایان درگیر جهان اثر نگه دارد.
«پارک‌وی» را می‌توان از این منظر، تلاشی قابل‌تأمل در سینمای وحشت ایران دانست؛ اثری که با تکیه بر بحران‌های روانی و فضای دلهره‌آور، امکان گفت‌وگو درباره نسبت سینمای ایران با سنت سینمای تعلیق و وحشت جهان را فراهم می‌کند.
در نهایت، سایه هیچکاک تنها در بازآفرینی شیوه‌های بصری یا استفاده از عناصر ترس خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در نوع نگاه به انسان، روان پیچیده او و قدرت سینما برای آشکار کردن تاریک‌ترین گوشه‌های ذهن معنا پیدا می‌کند. شاید سینمای وحشت زمانی به نقطه تأثیرگذاری خود نزدیک شود که مخاطب پس از پایان فیلم، هنوز نتواند به‌سادگی از فضای آن فاصله بگیرد.
