وقتی سینما، فیلم‌سازانش را فراموش می‌کند
یادداشت هومن اولیایی | پشت قاب سینما
سینما تنها پرده‌ای برای نمایش تصاویر نیست؛ حافظه‌ای زنده از تجربه‌های انسانی، اندیشه‌ها و تحولات فرهنگی یک جامعه است. این حافظه در طول سال‌ها و به‌واسطهٔ تلاش فیلم‌سازانی شکل می‌گیرد که هر یک، بخشی از تاریخ و هویت سینمای یک سرزمین را ساخته‌اند. اما این حافظه زمانی آسیب می‌بیند که صاحبان تجربه و هنرمندانی که سال‌ها از عمر خود را صرف گسترش زبان سینما کرده‌اند، در مسیر تولید و فعالیت حرفه‌ای با محدودیت فرصت‌ها و کم‌توجهی روبه‌رو شوند.
سخنان مهدی صباغ‌زاده دربارهٔ وضعیت فیلم‌سازان شاخص سینمای ایران، بار دیگر پرسشی مهم را مطرح می‌کند: جایگاه تجربه، سابقه و نگاه مستقل فیلم‌سازان در ساختار امروز سینمای ایران کجاست؟
این پرسش، فراتر از وضعیت حرفه‌ای چند فیلم‌ساز است. مسئله، چگونگی مواجههٔ سینمای ایران با سرمایه‌های انسانی و فرهنگی خود و میزان توجه آن به تجربه‌هایی است که در طول دهه‌ها شکل گرفته‌اند.
فیلم‌سازی صرفاً به سرمایه، تجهیزات و فراهم‌کردن عوامل تولید محدود نمی‌شود. پشت هر اثر ارزشمند، سال‌ها مشاهده، تجربه، آزمون‌وخطا و شناخت پیچیدگی‌های انسان و جامعه قرار دارد.
فیلم‌سازان باسابقه، افزون بر کارنامهٔ هنری خود، حامل بخشی از حافظهٔ تاریخی سینمای ایران هستند. آثار آنان می‌توانند زمینه‌ای برای شناخت مسیر تحول سینما و بررسی تغییرات اجتماعی و فرهنگی جامعه فراهم کنند.
البته سابقهٔ طولانی به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ کیفیت یک فیلم نیست؛ همان‌طور که جوان‌بودن نیز نباید به مانعی برای ورود فیلم‌سازان تازه‌نفس تبدیل شود. مسئله، ایجاد فرصت‌هایی عادلانه است؛ فرصت‌هایی که در آن‌ها نه نام و سابقه به‌تنهایی تعیین‌کننده باشند و نه تجربه و اعتبار حرفه‌ای، پیش از ارزیابی اثر، نادیده گرفته شوند.
سینمای پویا به گفت‌وگوی نسل‌ها نیاز دارد؛ به فضایی که در آن تجربهٔ پیشکسوتان با جسارت و نگاه تازهٔ نسل جوان پیوند بخورد. آیندهٔ سینما نه با حذف گذشته ساخته می‌شود و نه با نادیده‌گرفتن استعدادهای جدید؛ بلکه از دل تعامل این دو شکل می‌گیرد.
بنیاد سینمایی فارابی، به‌عنوان یکی از نهادهای مهم حمایت از تولید سینمای ایران، در این میان مسئولیتی قابل‌توجه دارد. تصمیم‌های مربوط به انتخاب پروژه‌ها، تخصیص منابع و تعیین اولویت‌های حمایتی می‌توانند بر فرصت‌های تولید و مسیر حرفه‌ای فیلم‌سازان تأثیر بگذارند.
حمایت از سینما زمانی می‌تواند اثربخش باشد که بر پایهٔ معیارهای روشن، ارزیابی حرفه‌ای فیلمنامه‌ها، توجه به کیفیت هنری و فرهنگی آثار و فراهم‌کردن فرصت برای دیدگاه‌های متنوع صورت گیرد
ضروری است که فیلم‌سازان باسابقه و نسل تازه، هر دو امکان ارائه و پیگیری پروژه‌های خود را داشته باشند؛ بی‌آنکه شهرت یا ناشناخته‌بودن، به‌تنهایی جایگزین ارزیابی دقیق کیفیت و ظرفیت یک اثر شود.
شفافیت در فرایند تصمیم‌گیری و مشخص‌بودن معیارهای حمایت نیز می‌تواند به افزایش اعتماد در میان سینماگران کمک کند. چنین رویکردی نه‌تنها به سود فیلم‌سازان است، بلکه امکان شکل‌گیری فضایی حرفه‌ای‌تر و متنوع‌تر را برای کل سینمای ایران فراهم می‌کند.
وقتی دربارهٔ حمایت از فیلم‌سازان باسابقه صحبت می‌کنیم، موضوع صرفاً ساخت یک فیلم یا تأمین بودجهٔ یک پروژه نیست. مسئله به جایگاه هنرمند در ساختار فرهنگی کشور و چگونگی بهره‌گیری از تجربه‌هایی مربوط می‌شود که به‌آسانی به دست نمی‌آیند.
هر فیلم‌ساز، فارغ از میزان موفقیت آثارش، باید در فضایی حرفه‌ای امکان ارائهٔ طرح و فیلمنامه و برخورداری از ارزیابی منصفانه را داشته باشد. حمایت نیز باید بر اساس کیفیت و ظرفیت پروژه تعریف شود، نه صرفاً بر مبنای شهرت، روابط حرفه‌ای یا ملاحظاتی که ارتباط روشنی با ارزش‌های هنری اثر ندارند.
از سوی دیگر، حمایت از پیشکسوتان نباید به معنای محدودکردن میدان فعالیت فیلم‌سازان جوان باشد. سینما برای زنده‌ماندن به تجربه و نوآوری، هر دو، نیاز دارد. سیاست‌گذاری فرهنگی موفق، سیاستی است که بتواند میان این دو ضرورت تعادل برقرار کند.
سخنان مهدی صباغ‌زاده فرصتی است برای بازاندیشی در شیوهٔ حمایت از سینمای ایران؛ فرصتی برای طرح این پرسش که آیا ساختارهای حمایتی موجود می‌توانند زمینهٔ فعالیت متنوع‌تر و عادلانه‌تر فیلم‌سازان را فراهم کنند؟
پاسخ به این پرسش، نیازمند گفت‌وگویی جدی میان سینماگران، نهادهای حمایتی و سیاست‌گذاران فرهنگی است؛ گفت‌وگویی که به‌جای محدودشدن به گلایه‌های مقطعی، به بررسی معیارها، سازوکارها و راه‌های عملی بهبود شرایط تولید برسد.
سینما زمانی آینده‌ای روشن‌تر خواهد داشت که گذشتهٔ خود را بشناسد، تجربه را سرمایه بداند و برای ظهور صداهای تازه نیز فرصت ایجاد کند.
فراموش‌کردن فیلم‌سازان، تنها نادیده‌گرفتن چند نام نیست؛ بی‌توجهی به بخشی از حافظهٔ سینماست. سینمای ایران برای ادامهٔ حیات خود، هم به تجربهٔ دیروز نیاز دارد و هم به نگاه تازهٔ امروز
یادداشت هومن اولیایی
«پشت قاب سینما»
