ساختهی مهدی فخیمزاده
یادداشت هومن اولیایی
گاهی سینما درباره آدمهایی حرف میزند که زندگیشان را گم کردهاند؛
آدمهایی که در میان شلوغی شهر، در خانههای پر از آدم، در کنار خانواده و حتی در آغوش عشق، باز هم تنها ماندهاند.
«همنفس» از همین جنس فیلمهاست.
فیلمی که در ظاهر درباره آدمهایی با گذشتهای دشوار و بیماری روانی است، اما در عمق خود، قصه انسانهایی را روایت میکند که بیش از هر چیز، تشنهی پذیرفته شدناند. انسانهایی که جامعه پیش از آنکه چهرهشان را ببیند، گذشتهشان را میبیند؛ پیش از آنکه حرفشان را بشنود، دربارهشان قضاوت میکند و پیش از آنکه فرصت دوبارهای برایشان قائل شود، حکم خود را صادر کرده است.
مهدی فخیمزاده در «همنفس» به سراغ جهان آدمهایی میرود که زندگی برایشان شکل ساده و معمولی خود را از دست داده است؛ آدمهایی که میان واقعیت و رؤیا، میان گذشته و آینده، میان عشق و ترس، در رفتوآمدند و مدام تلاش میکنند جای کوچکی برای خود در جهان پیدا کنند.
از همین رو، «همنفس» را نمیتوان تنها یک ملودرام اجتماعی یا یک داستان عاشقانه دانست. فیلم در لایهای عمیقتر، درباره تنهایی، قضاوت، عشق، طردشدگی و نیاز انسان به دیگری است.
عنوان فیلم نیز از همان ابتدا کلید ورود به جهان اثر است:
همنفس.
کسی که با تو نفس میکشد؛
کسی که حضورش فاصله میان تو و جهان را کمتر میکند؛
کسی که در لحظهای که همه از تو میترسند، کنارت میایستد.
و شاید انسان، بیش از هر چیز، به همین «همنفس» احتیاج داشته باشد.
بهروز و شیرین، دو انسان معمولی نیستند؛ نه به این معنا که از جنس دیگری باشند، بلکه به این معنا که هرکدام زخمی بر تن زندگی خود دارند.
بهروز گذشتهای دارد که سایهاش همچنان بر امروز او افتاده است. سابقه بیماری روانی باعث شده دیگران او را نه به عنوان یک انسان، بلکه از دریچه همان سابقه ببینند.
اینجا یکی از مهمترین دغدغههای فیلم شکل میگیرد:
آیا گذشتهی یک انسان باید تمام آیندهی او را تعیین کند؟
بهروز میخواهد زندگی کند، اما دیگران اجازه نمیدهند گذشتهاش از او فاصله بگیرد.
او میخواهد دوست داشته باشد، اما جامعه از دوست داشته شدن او میترسد.
او میخواهد خانواده داشته باشد، اما نگاه دیگران مدام به او یادآوری میکند که «متفاوت» است.
این «متفاوت بودن» در فیلم، بیش از آنکه یک واقعیت انسانی باشد، تبدیل به یک برچسب اجتماعی میشود.
و برچسب، گاهی از خود بیماری خطرناکتر است.
چون بیماری ممکن است درمان شود، اما نگاه جامعه گاهی سالها باقی میماند.
در سوی دیگر، شیرین قرار دارد؛ زنی که خودش نیز از زندگی زخمی شده است.
شیرین برای رسیدن به آرامش، مسیر سادهای پیش رو ندارد. گذشته، مسئولیت فرزندان، رابطهی شکستخورده و نگاه اطرافیان، همگی بخشی از باری هستند که او بر دوش میکشد.
بنابراین رابطه او با بهروز را نمیتوان فقط یک عاشقانه ساده دانست.
این دو نفر در حقیقت در جستوجوی چیزی مشترکاند:
امنیت.
هر دو میخواهند جایی داشته باشند که بتوانند بدون ترس خودشان باشند.
شاید عشق آنها دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود؛ نه از یک شیفتگی ناگهانی، بلکه از نوعی شناخت خاموش میان دو انسان زخمی.
دو انسانی که میفهمند دیگری نیز مانند خودشان، چیزی را از دست داده است.
و گاهی آدمها عاشق یکدیگر نمیشوند چون دیگری کامل است؛
عاشق میشوند چون در چشمهای دیگری، بخشی از تنهایی خودشان را میبینند.
عشق در این فیلم چیزی باشکوه و دستنیافتنی نیست.
عشق، ساده است.
شاید حتی بتوان گفت عشق برای بهروز و شیرین، بیشتر از آنکه رؤیایی باشد، وسیلهای برای زنده ماندن است.
وقتی جهان بیرون آنها را نمیپذیرد، به یکدیگر پناه میبرند.
اما همینجا تراژدی آغاز میشود.
زیرا جامعهای که نتواند تفاوت را تحمل کند، حتی به عشق نیز رحم نمیکند.
عشق بهروز و شیرین باید از میان دیوارهایی عبور کند که دیگران ساختهاند؛ دیوار ترس، بدبینی، گذشته، قضاوت و بیاعتمادی.
هرچه آنها بیشتر تلاش میکنند به زندگی نزدیک شوند، جهان بیرون بیشتر آنها را به سوی انزوا میراند.
در نتیجه، عشق در «همنفس» همزمان دو چهره دارد:
هم نجاتدهنده است و هم شکننده.
نجاتدهنده است، چون به شخصیتها دلیل ادامه دادن میدهد.
و شکننده است، چون در جهانی که پذیرای آنها نیست، هر امیدی میتواند به یک شکست تازه تبدیل شود.
فخیمزاده در مقام کارگردان، موضوع حساسی را انتخاب کرده است؛ موضوعی که اگر با اغراق یا نگاه کلیشهای روایت شود، بهراحتی میتواند به تصویری سطحی از بیماری روانی تبدیل شود.
اما فیلم تلاش میکند شخصیتهایش را پیش از بیماری، انسان ببیند.
این نکته مهمی است.
بهروز فقط بیماری نیست.
شیرین فقط یک زن گرفتار نیست.
آنها انسانهایی هستند با خواسته، ترس، عشق، خشم، امید و خاطره.
دوربین در بسیاری از لحظات، بیش از آنکه به دنبال نمایش بیماری باشد، به دنبال نمایش تنهایی است.
و این تفاوت مهمی است.
«همنفس» نمیخواهد صرفاً بگوید یک انسان بیمار چگونه زندگی میکند؛ میخواهد بپرسد:
جامعه با چنین انسانی چگونه رفتار میکند؟
و شاید همین پرسش، فیلم را از یک روایت صرفاً شخصی به یک اثر اجتماعی تبدیل میکند.
در جهان فیلم، جامعه یک شخصیت پنهان است.
شخصیتی که چهره مشخصی ندارد، اما حضورش همهجا احساس میشود.
در نگاه دیگران.
در حرفها.
در ترسها.
در سوءظنها.
در تصمیمهایی که برای شخصیتها گرفته میشود.
و در نهایت، در سرنوشتی که به آنها تحمیل میشود.
جامعه گاهی تصور میکند با کنار گذاشتن یک انسان، مشکل را حل کرده است.
اما فیلم نشان میدهد که طرد کردن، درمان نیست.
انسانی که از جامعه رانده میشود، لزوماً از بین نمیرود؛ فقط تنهاتر میشود.
و تنهایی، در «همنفس»، یکی از تلخترین اشکال رنج است.
شاید فیلم به شکل غیرمستقیم از ما میپرسد:
اگر کسی را مدام بیمار خطاب کنیم،
اگر هر رفتار او را به بیماریاش نسبت دهیم،
اگر فرصت زندگی عادی را از او بگیریم،
آیا خود ما در ساختن این تنهایی سهمی نداریم؟
این پرسش، حتی سالها پس از ساخته شدن فیلم، همچنان تازه به نظر میرسد.
رویا نونهالی در نقش شیرین، یکی از ستونهای احساسی فیلم است.
شیرین در ظاهر زنی است که تلاش میکند محکم بماند، اما درون او پر از ترس و تردید است.
نونهالی این دوگانگی را به خوبی به بازی تبدیل میکند.
او زنی را نشان میدهد که میخواهد به آینده اعتماد کند، اما گذشته مدام دست او را میگیرد و به عقب میکشد.
در سوی دیگر، فخیمزاده در نقش بهروز، شخصیتی را ارائه میدهد که نوعی سادگی و آسیبپذیری در او وجود دارد.
بهروز بیش از آنکه از جهان اطرافش بترسد، از این رنج میبرد که دیگران او را چگونه میبینند.
این نکته، شخصیت او را انسانیتر میکند.
او نمیخواهد ترحم شود.
نمیخواهد قهرمان باشد.
فقط میخواهد مثل دیگران، حق انتخاب داشته باشد.
حق عاشق شدن.
حق داشتن خانواده.
حق اشتباه کردن.
حق دوباره شروع کردن.
یکی از مهمترین فضاهای معنایی فیلم، بیمارستان است.
بیمارستان در «همنفس» فقط یک مکان نیست؛ تبدیل به نمادی از مرزی میشود که شخصیتها را از جهان بیرون جدا میکند.
مرزی میان «آنها» و «ما».
میان کسانی که جامعه آنها را عادی میداند و کسانی که از این دایره بیرون گذاشته شدهاند.
اما فیلم در پایان، این مرز را با رؤیا میشکند.
رؤیا به شخصیتها اجازه میدهد چیزی را تجربه کنند که واقعیت از آنها گرفته است:
آزادی.
آنها در خیال از دیوارهای بیمارستان عبور میکنند.
از محدودیتها فاصله میگیرند.
در کنار فرزندانشان قرار میگیرند.
و برای لحظهای، جهان همانطور میشود که باید باشد.
اما بعد، واقعیت بازمیگردد.
و همین بازگشت، تلخی پایان را چند برابر میکند.
زیرا تماشاگر متوجه میشود آنچه دیده، نه رهایی واقعی، بلکه رؤیای رهایی بوده است.
و این شاید یکی از تلخترین ایدههای فیلم باشد:
وقتی واقعیت برای انسان جایی برای آزادی باقی نمیگذارد، رؤیا تبدیل به آخرین پناهگاه او میشود.
پایان «همنفس» را میتوان به شکلهای مختلفی خواند.
میتوان آن را یک پایان تلخ دانست؛ زیرا شخصیتها هنوز گرفتار همان جهانی هستند که تلاش کردند از آن فرار کنند.
میتوان آن را شاعرانه دید؛ چون فیلم برای لحظهای امکان رهایی را به آنها هدیه میدهد.
و حتی میتوان آن را نوعی اعتراض دانست؛ اعتراضی به جامعهای که آنقدر برای پذیرش انسانهای متفاوت سختگیر است که آنها فقط در رؤیا میتوانند آزاد باشند.
اینجا عنوان فیلم دوباره معنای دیگری پیدا میکند.
«همنفس» شاید فقط درباره بهروز و شیرین نباشد.
شاید درباره خود ما باشد.
درباره اینکه آیا میتوانیم همنفس انسان دیگری باشیم، حتی وقتی شبیه ما نیست.
حتی وقتی گذشتهاش با گذشته ما فرق دارد.
حتی وقتی زخمی است.
حتی وقتی نمیتوانیم او را به راحتی در دستهبندیهای آشنای خودمان قرار دهیم.
ارزش اصلی فیلم در این است که بیماری روانی را از یک مفهوم صرفاً پزشکی بیرون میآورد و آن را وارد زندگی اجتماعی انسان میکند.
بیماری فقط دارو و بیمارستان نیست.
گاهی بیماری، نگاه مردم است.
گاهی بیماری، تنهایی است.
گاهی بیماری، ترسی است که اجازه نمیدهد انسانی را همانگونه که هست ببینیم.
و گاهی جامعه، به جای آنکه دست انسانی را که زمین خورده بگیرد، از او فاصله میگیرد تا مبادا خودش هم زخمی شود.
«همنفس» در چنین نقطهای ایستاده است.
فیلم نمیگوید انسان آسیبپذیر نیست.
نمیگوید بیماری وجود ندارد.
بلکه میپرسد:
آیا انسان را باید فقط با بیماریاش تعریف کرد؟
پاسخ فیلم، هرچند مستقیم نیست، روشن است:
نه.
پشت هر تشخیص، یک انسان وجود دارد.
پشت هر پرونده، یک زندگی.
پشت هر بیماری، یک خانواده.
و پشت هر چهرهای که جامعه از آن میترسد، شاید انسانی باشد که فقط میخواهد کسی او را بفهمد.
شاید اگر بخواهیم تمام فیلم را در یک جمله خلاصه کنیم، باید بگوییم:
«همنفس» قصه آدمهایی است که بیش از آنکه به درمان نیاز داشته باشند، به فهمیده شدن احتیاج دارند.
آنها میخواهند کسی به جای گذشته، امروز آنها را ببیند.
به جای برچسب، چهرهشان را.
به جای ترس، قلبشان را.
و به جای قضاوت، دستشان را.
فیلم در نهایت ما را به یک پرسش ساده اما دشوار میرساند:
چه کسی بیمارتر است؟
انسانی که زخمی است و هنوز میخواهد عشق بورزد؟
یا جامعهای که نمیتواند زخمیهای خودش را در آغوش بگیرد؟
«همنفس» پاسخی قطعی برای این پرسش ندارد.
فقط ما را روبهروی آدمهایی مینشاند که در تمام طول فیلم تلاش میکنند از میان دیوارهای ترس و قضاوت، راهی به سوی زندگی پیدا کنند.
و شاید همینجا، معنای واقعی عنوان فیلم آشکار شود.
همنفس بودن، فقط کنار کسی نفس کشیدن نیست.
همنفس بودن یعنی وقتی دیگری نفسش به شماره افتاده،
تو هم بایستی و به صدای نفسهایش گوش بدهی.
یعنی وقتی همه میگویند «او متفاوت است»،
تو بگویی:
«او انسان است.»
و شاید تمام آنچه بهروز و شیرین میخواستند، همین بود؛
نه معجزه.
نه ترحم.
نه دلسوزی.
فقط یک فرصت.
یک خانه.
یک آغوش.
یک نگاه بیقضاوت.
و کسی که بماند.
کسی که نترسد.
کسی که دستشان را رها نکند.
کسی که در تاریکترین لحظه زندگی،
کنارشان بنشیند و آرام بگوید:
من اینجا هستم.
من میمانم.
و با تو...
همنفس میشوم.