ساختهٔ مهران احمدی
یادداشت: هومن اولیایی
«آقای زالو» در ظاهر یک کمدی است، اما در لایههای زیرین خود به مسئلهای اجتماعی میپردازد: انسانهایی که برای رسیدن به موقعیتی بهتر، گاهی از اصول، هویت و حتی چهرهٔ واقعی خود فاصله میگیرند.
مهران احمدی در سومین تجربهٔ کارگردانی خود، پس از «مصادره» و «سگبند»، بار دیگر به سراغ کمدی رفته؛ اما اینبار تلاش کرده طنز را با نگاهی اجتماعی و تاریخی همراه کند و تصویری از تغییرات انسان و جامعه در گذر زمان ارائه دهد.
عنوان «آقای زالو» از همان ابتدا معنایی فراتر از یک نام دارد. زالو موجودی است که به دیگری میچسبد و از او تغذیه میکند؛ از این منظر، عنوان فیلم میتواند استعارهای از انسانی باشد که برای ادامهٔ مسیر زندگی، به افراد، موقعیتها و فرصتها وابسته میشود.
با این حال، «زالو» در فیلم تنها به یک شخصیت محدود نمیشود؛ بلکه میتواند نمادی از نوعی رفتار اجتماعی باشد؛ رفتاری که در آن منفعت شخصی گاهی بر اصول اخلاقی غلبه میکند.
در اینجا کمدی صرفاً برای خنداندن مخاطب به کار نمیرود، بلکه راهی است برای نزدیک شدن به موضوعاتی که اگر مستقیم بیان شوند، ممکن است به شعار تبدیل شوند.
یکی از ویژگیهای قابل توجه فیلم، حرکت میان دو فضای خنده و تلخی است.
موقعیتهایی که در ابتدا خندهدار به نظر میرسند، گاهی در ادامه معنایی جدیتر پیدا میکنند و مخاطب را با این پرسش روبهرو میسازند که انسان تا چه اندازه حاضر است برای تغییر شرایط زندگی خود، خودش را تغییر دهد؟
«آقای زالو» زمانی موفقتر عمل میکند که اجازه میدهد مخاطب ابتدا بخندد و سپس به تلخیِ موقعیتی که به آن خندیده، فکر کند.
امین حیایی در مرکز این روایت قرار دارد و یکی از چالشهای اصلی فیلم، نمایش شخصیت او در دورههای مختلف زمانی است. این انتخاب به فیلم امکان میدهد تغییرات شخصیت اصلی را در طول سالها دنبال کند؛ تغییراتی که تنها به ظاهر محدود نمیشوند و به تدریج نگرش و رفتار او را نیز تحت تأثیر قرار میدهند.
حیایی در این موقعیت باید میان وجه کمدی شخصیت و جنبهٔ جدی آن تعادل برقرار کند؛ زیرا غلبهٔ بیش از اندازهٔ تیپسازی میتوانست از عمق اجتماعی شخصیت بکاهد.
با وجود ایدهٔ قابل توجه فیلم، روایت در همهٔ لحظات از انسجام یکسانی برخوردار نیست.
تعدد اتفاقات و پرشهای زمانی، گاهی باعث میشود برخی رویدادها با سرعت از کنار یکدیگر عبور کنند و فرصت کافی برای شکلگیری عمیقتر بعضی شخصیتها و موقعیتها فراهم نشود.
این مسئله در شخصیتپردازی اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا وقتی روایت چندین دوره از زندگی یک شخصیت را دنبال میکند، مخاطب نیاز دارد تغییرات او را مرحلهبهمرحله مشاهده کند، نه اینکه بخشی از این تحول را از میان پرشهای روایی حدس بزند.
مهران احمدی تلاش کرده فیلم را در مرز میان کمدی و طنز اجتماعی نگه دارد. «آقای زالو» نه میخواهد کاملاً جدی باشد و نه صرفاً به شوخیهای سطحی متکی است.
البته همین انتخاب گاهی باعث نوسان لحن فیلم میشود، اما در بهترین لحظات، کمدی از سطح سرگرمی فراتر میرود و به ابزاری برای مشاهدهٔ رفتار انسان و مناسبات اجتماعی تبدیل میشود.
«آقای زالو» فیلمی بینقص نیست. روایت در بخشهایی پراکنده میشود و تعدد اتفاقات و تغییرات زمانی، باعث میشود همهٔ ایدههای فیلم به یک اندازه فرصت پرداخت پیدا نکنند.
با این حال، آنچه فیلم را قابل تأمل میکند، تلاش آن برای استفاده از طنز بهعنوان زبان بیان مسائل اجتماعی است.
«آقای زالو» در نهایت فقط دربارهٔ زالو بودن یا نبودن یک انسان نیست؛ دربارهٔ لحظههایی است که آدمی برای رسیدن به چیزی، به چیز دیگری وابسته میشود و آرامآرام خود را در همان چیزی پیدا میکند که روزی قرار بود از آن فاصله بگیرد.
شاید پرسش اصلی فیلم همین باشد:
اگر انسان برای بقا مجبور شود شبیه همان چیزی شود که از آن بیزار است، تا کجا میتواند خودش باقی بماند؟
و درست در همین نقطه است که «آقای زالو» از یک کمدی صرف فاصله میگیرد و به تصویری از انسانی تبدیل میشود که گاهی برای ادامهٔ زندگی، ناچار است با خودش معامله کند.
یادداشت: هومن اولیایی