یادداشت هومن اولیایی
«نیمشب» از آن فیلمهایی است که پیش از تماشای نخستین قاب، بار سنگینی از انتظار را با خود حمل میکند. نام محمدحسین مهدویان برای مخاطب یادآور آثاری است که در آنها تاریخ، سیاست و بحرانهای اجتماعی در قالب درامهایی پرتنش و حسابشده روایت شدهاند. بنابراین طبیعی است که وقتی مهدویان سراغ یکی از حساسترین رخدادهای معاصر، یعنی جنگ دوازدهروزه، میرود، انتظار تماشاگر از یک فیلم جنگی معمولی فراتر باشد.
اما «نیمشب» در نقطهای میان یک تریلر جنگی، یک درام انسانی و یک فیلم پیاممحور گرفتار میشود؛ و همین بلاتکلیفی، هم نقطه قوت آن است و هم مهمترین ضعفش.
هسته اولیه داستان، ظرفیت بسیار خوبی برای ساختن یک تریلر نفسگیر دارد: موشکی در نزدیکی بیمارستان فرود آمده، اما منفجر نشده است. خطر همچنان پابرجاست و احتمال انفجار میتواند جان بیماران و مردم اطراف را تهدید کند. همزمان، بیمارستان با زندگی انسانهایی روبهروست که هر کدام بحران شخصی خود را دارند. به این ترتیب، یک تهدید بیرونی با بحرانهای درونی شخصیتها پیوند میخورد؛ موقعیتی که در ذات خود سینمایی و پرتعلیق است.
مهدویان نیز در بخشهایی از فیلم نشان میدهد که هنوز زبان تصویری خودش را میشناسد. دوربین ناآرام، قابهای محدود، فضای شهری ناامن و نزدیک شدن دوربین به آدمها، حس اضطراب را به تماشاگر منتقل میکند. بعضی نقدها نیز تأکید کردهاند که نقطه قوت فیلم در همین کارگردانی و خلق فضای بحران است؛ جایی که کارگردانی از فیلمنامه جلو میزند.
اما مشکل اصلی «نیمشب» جایی آغاز میشود که فیلم به جای اعتماد کردن به موقعیت و شخصیتها، بیش از اندازه به پیام خود اعتماد میکند.
فیلم میخواهد درباره همدلی مردم حرف بزند؛ درباره اینکه در لحظه بحران، تفاوتهای اجتماعی، قومی و طبقاتی کنار میروند و انسانها برای نجات یکدیگر متحد میشوند. این ایده فینفسه ارزشمند است. حتی میتوانست یکی از انسانیترین وجوه فیلم باشد. اما وقتی چنین مفهومی به جای آنکه از رفتار شخصیتها و انتخابهای آنها بیرون بیاید، مستقیماً به مخاطب ارائه شود، سینما آرامآرام جای خود را به بیانیه میدهد.
این همان جایی است که «نیمشب» برای من از سینمای مهدویان فاصله میگیرد.
مهدویان در «ماجرای نیمروز» توانسته بود شخصیتهایی خلق کند که صرفاً نماینده یک عقیده یا جریان سیاسی نبودند؛ آنها آدمهایی با ترس، تردید، خشم، اشتباه و تناقض بودند. همین تناقضها بود که به آنها زندگی میداد. اما در «نیمشب» بخشی از شخصیتها بیش از آنکه «آدم» باشند، حامل یک پیام هستند.
درام زمانی تأثیرگذار است که تماشاگر خودش به نتیجه برسد. اگر فیلم به ما نشان دهد که آدمها در شرایط بحرانی چگونه به یکدیگر کمک میکنند، نیازی نیست بعد از آن بارها این مفهوم را برایمان توضیح دهد. تصویر خودش میتواند گویاتر از دیالوگ باشد.
از همین منظر، یکی از مشکلات مهم فیلمنامه، تعدد خردهروایتهاست. این خردهروایتها در ابتدا به فیلم امکان میدهند تصویری گستردهتر از جامعه ارائه کند، اما همه آنها به یک اندازه پرداخت نشدهاند و بعضی شخصیتها فرصت کافی برای تبدیل شدن به یک شخصیت کامل را پیدا نمیکنند. برخی نقدها نیز همین مسئله را مطرح کردهاند و معتقدند تعدد خطوط فرعی، در کنار شخصیتهای کمکارکرد، به انسجام روایت آسیب زده است.
از طرف دیگر، فیلم در ایجاد تعلیق نیز همیشه به اندازه ظرفیت ایده اولیه موفق نیست.
یک بمب عملنکرده در کنار بیمارستان میتواند بهتنهایی موتور محرک یک فیلم تمامعیار باشد. زمان، مکان و جان انسانها سه عنصر لازم برای یک تریلر را در اختیار فیلمساز قرار میدهند. با این حال، «نیمشب» گاهی از این موقعیت فاصله میگیرد و وارد مسیرهایی میشود که تنش اصلی را کاهش میدهند. در نتیجه، آن اضطرابی که باید بهصورت مداوم در زیر پوست فیلم جریان داشته باشد، در بعضی لحظات قطع میشود. این نکته در شماری از نقدهای منتشرشده درباره فیلم نیز مورد توجه قرار گرفته است.
با این حال، نمیتوان ارزش «نیمشب» را صرفاً به دلیل ضعفهای فیلمنامه نادیده گرفت.
مهدویان در این فیلم تلاش کرده جنگ را از میدان نبرد به متن زندگی روزمره بیاورد. جنگ در «نیمشب» فقط موشک و انفجار نیست؛ ترسی است که وارد بیمارستان، خانه، خیابان و زندگی آدمهای معمولی میشود. این نگاه، اگر با ظرافت بیشتری نوشته و اجرا میشد، میتوانست فیلم را به اثری ماندگار درباره تجربه انسانی جنگ تبدیل کند.
مسئله این است که فیلم گاهی بیش از آنکه اجازه دهد «ترس» را تجربه کنیم، درباره ترس حرف میزند؛ بیش از آنکه «همدلی» را ببینیم، درباره همدلی توضیح میدهد؛ و بیش از آنکه شخصیتها را در موقعیت دشوار رها کند، مسیر اخلاقی آنها را برای مخاطب مشخص میکند.
به همین دلیل، «نیمشب» در بهترین لحظاتش یک تریلر انسانی قابلتوجه است و در ضعیفترین لحظاتش به فیلمی شعاری نزدیک میشود.
از نظر بازیها نیز انتخاب چهرههای کمتر شناختهشده به فیلم کمک کرده است که تا حدودی از حس ستارهمحوری فاصله بگیرد. در برخی نقدها نیز به این انتخاب و حضور محدود چهرههای شناختهشده اشاره شده است.
در نهایت، «نیمشب» را نمیتوان یک شکست کامل دانست؛ همانطور که نمیتوان آن را در ردیف بهترین آثار مهدویان قرار داد.
این فیلم یک ایده بسیار خوب دارد، فضاسازی قابلقبولی ارائه میکند و در بخشهایی از کارگردانی و ایجاد حس بحران موفق است؛ اما فیلمنامه نتوانسته تمام ظرفیت این ایده را آزاد کند. فیلم در جایی که باید به انسان نزدیک شود، گاهی به پیام نزدیک میشود؛ و همین فاصله، مهمترین چیزی است که مانع تبدیل شدن «نیمشب» به یک اثر ماندگار میشود.
شاید بزرگترین حسرت درباره «نیمشب» همین باشد: فیلم میتوانست درباره جنگ، انسان و ترس، بسیار بیشتر از آنچه میگوید، نشان دهد.
مهدویان هنوز کارگردانی است که میتواند یک موقعیت بحرانی را به تصویر بکشد و مخاطب را در دل آن قرار دهد؛ اما «نیمشب» یادآوری میکند که برای ماندگار شدن یک فیلم جنگی، فقط داشتن یک واقعه واقعی کافی نیست. آن واقعه باید به درام، شخصیت و تجربهای انسانی تبدیل شود.
و سینما، در نهایت، جایی است که باید اجازه بدهد تصویر به جای شعار حرف بزند.