وقتی روان انسان به زندانی برای خویش تبدیل میشود
نگاهی به فیلم «لاکپشت» به کارگردانی بهمن کامیار
یادداشتی از هومن اولیایی
سینما گاهی برای روایت یک داستان، به سراغ جهان بیرون از انسان میرود و گاهی دوربین را به درون او میبرد؛ به جایی که مرز میان واقعیت و خیال، حقیقت و توهم و حتی گذشته و حال، دیگر چندان روشن نیست. «لاکپشت» به کارگردانی بهمن کامیار از آن دسته فیلمهایی است که تلاش میکند مخاطب را به همین جهان درونی ببرد؛ جهانی آشفته و ناآرام که در آن، ذهن انسان میتواند هم پناهگاه او باشد و هم زندانی که راه گریزی از آن وجود ندارد.
فیلم از همان ابتدا مخاطب را با پرسشی اساسی روبهرو میکند؛ پرسشی درباره حقیقت، ذهن و ادراک انسان. اگر کسی که وظیفهاش درمان روان دیگران است، خود درگیر بحران روانی شود، آیا همچنان میتواند میان واقعیت و توهم مرزی روشن ترسیم کند؟ و اگر این مرز در ذهن او فرو بریزد، چه کسی میتواند او را از جهان آشفتهای که در آن گرفتار شده، نجات دهد؟
«پیروز» با بازی فرهاد اصلانی، روانپزشکی است که بهتدریج درگیر اضطراب، وسواس، سوءظن و گذشتهای حلنشده میشود. شخصیتی که در ظاهر تلاش میکند کنترل زندگی و شرایط اطراف خود را در دست داشته باشد، اما در درون، آرامآرام با فروپاشی مواجه میشود. همین تضاد میان ظاهر آرام و جهان درونی آشفته، یکی از مهمترین وجوه شخصیتپردازی فیلم است.
در واقع، پیروز انسانی است که بیش از آنکه با جهان بیرون درگیر باشد، با خودش مبارزه میکند. گذشته برای او به خاطرهای دور تبدیل نشده است؛ گذشته همچنان در ذهنش حضور دارد و هر بار به شکلی تازه خود را نشان میدهد. او تلاش میکند از آن فرار کند، اما هرچه بیشتر میگریزد، بیشتر درون همان جهان گرفتار میشود.
در این میان، فرهاد اصلانی مهمترین برگ برنده فیلم است. بازی او متکی بر اغراق نیست؛ بلکه بر سکوت، نگاه، مکث و تغییرات بسیار ظریف رفتاری استوار شده است. اصلانی تلاش میکند آشفتگی شخصیت را از بیرون فریاد نزند، بلکه اجازه میدهد این آشفتگی بهآرامی از درون شخصیت به سطح برسد.
نگاههای مضطرب، سکوتهای طولانی، تغییرات رفتاری و لحظاتی که شخصیت میان اطمینان و تردید معلق میماند، به بازی اصلانی عمق میبخشد. او شخصیتی را خلق میکند که حتی در لحظات آرام نیز نمیتوان به آرامش او اعتماد کرد؛ زیرا مخاطب احساس میکند پشت این سکوت، بحرانی در حال شکل گرفتن است.
به همین دلیل میتوان گفت بخش قابل توجهی از بار روانی فیلم بر دوش بازی فرهاد اصلانی قرار دارد. او در بسیاری از لحظات، بدون نیاز به دیالوگهای طولانی، وضعیت ذهنی شخصیت را به مخاطب منتقل میکند و همین مسئله، بازی او را به یکی از نقاط قابل توجه «لاکپشت» تبدیل کرده است.
اما جهان «لاکپشت» تنها به بازی بازیگر محدود نمیشود. فیلم در فضاسازی نیز تلاش میکند ذهن آشفته شخصیت اصلی را به زبان تصویر ترجمه کند. نورپردازی سرد، قابهای بسته، سکوتهای حسابشده و ریتم آرام روایت، همگی در ایجاد فضایی سنگین و اضطرابآلود نقش دارند.
در چنین فضایی، خانه، اتاق و حتی قاب تصویر میتوانند به بخشی از ذهن شخصیت تبدیل شوند. گویی جهان بیرونی نیز تحت تأثیر وضعیت روانی پیروز قرار گرفته است. مخاطب بهتدریج احساس میکند دیگر نمیتواند با اطمینان بگوید آنچه میبیند، واقعیت است یا بازتابی از ذهن شخصیتی که خودش نیز در تشخیص حقیقت دچار مشکل شده است.
بهمن کامیار تلاش کرده است با استفاده از زبان تصویر، اضطراب را نهفقط در داستان، بلکه در ساختار بصری فیلم نیز ایجاد کند. قابهای بسته و فضای سرد، احساس خفگی و ناامنی را افزایش میدهند و مخاطب را به جهان ذهنی شخصیت نزدیک میکنند.
با این حال، اگرچه ایده اولیه «لاکپشت» ظرفیت زیادی برای شکل دادن به یک فیلم روانشناسانه و تأثیرگذار دارد، فیلمنامه در تمام مسیر نمیتواند به اندازه این ایده قدرتمند باقی بماند.
فیلم پرسشهای متعددی مطرح میکند؛ پرسشهایی درباره گذشته، ذهن، ترس، اضطراب، احساس گناه و حقیقت. اما در برخی لحظات، به جای آنکه این پرسشها را به شکلی منسجم به یکدیگر پیوند دهد، آنها را رها میکند. بعضی خطوط داستانی نیمهکاره باقی میمانند و برخی موقعیتها پیش از آنکه به نتیجهای دراماتیک برسند، پایان مییابند.
همین مسئله باعث میشود ابهام فیلم در بعضی بخشها، به جای آنکه به تعلیق و جذابیت تبدیل شود، برای مخاطب به نوعی سردرگمی منجر شود. ابهام در سینمای روانشناسانه، زمانی اثرگذار است که مخاطب را به فکر کردن وادار کند؛ اما زمانی که ارتباط میان عناصر روایت بیش از اندازه گسسته شود، ممکن است این ابهام از یک انتخاب هنری به نقطهای آسیبپذیر در ساختار فیلم تبدیل شود.
از سوی دیگر، وابستگی بیش از اندازه روایت به ذهن شخصیت اصلی، باعث شده است برخی شخصیتهای دیگر فرصت کافی برای شکل گرفتن پیدا نکنند. شخصیتهایی که میتوانستند به جهان پیروز عمق بیشتری بدهند، گاهی در حاشیه باقی میمانند و روابط میان کاراکترها نیز در بعضی لحظات، بیش از آنکه به بخشی جدی از درام تبدیل شود، صرفاً در خدمت پیشبرد روایت قرار میگیرد.
در نتیجه، بار اصلی فیلم دوباره بر دوش شخصیت پیروز و بازی فرهاد اصلانی قرار میگیرد.
با وجود این کاستیها، «لاکپشت» را نمیتوان نادیده گرفت. فیلم دستکم تلاش میکند به سراغ جهانی برود که کمتر در سینمای ایران به شکلی جدی و پیوسته مورد توجه قرار گرفته است؛ جهانی که در آن، ترس تنها یک اتفاق بیرونی نیست، بلکه میتواند در ذهن انسان خانه کند و به بخشی از زندگی روزمره او تبدیل شود.
فیلم به جای آنکه صرفاً درباره یک بیماری یا بحران روانی باشد، درباره انسانی است که در برابر گذشته خود ایستاده، اما هرچه بیشتر تلاش میکند آن را پشت سر بگذارد، بیشتر در آن فرو میرود.
شاید عنوان «لاکپشت» نیز از همین منظر قابل تأمل باشد. لاک، در ظاهر نشانهای از امنیت و محافظت است؛ موجودی که برای در امان ماندن از جهان بیرون، به درون لاک خود پناه میبرد. اما همین لاک، اگر بیش از اندازه محل اقامت انسان شود، میتواند به زندان تبدیل شود.
پیروز نیز به نوعی در لاک ذهن خود گرفتار شده است؛ لاکی ساختهشده از ترس، خاطره، سوءظن، اضطراب و گذشته.
او از جهان بیرون فاصله میگیرد تا خود را حفظ کند، اما در نهایت متوجه میشود بزرگترین تهدید، شاید نه در بیرون، بلکه در درون خودش قرار دارد.
«لاکپشت» از این منظر، داستان انسانی است که نمیتواند از خودش فرار کند. انسانی که هر بار برای نجات خود به ذهن خویش پناه میبرد، بیشتر در همان ذهن گرفتار میشود.
و شاید این همان نقطهای باشد که فیلم، فراتر از یک روایت روانشناسانه، به پرسشی انسانی تبدیل میشود:
آیا میتوان از گذشته فرار کرد، وقتی گذشته در ذهن ما زندگی میکند؟
و شاید پاسخ این باشد که گاهی انسان نه در خانه، نه در جامعه و نه در جهان بیرون، بلکه در ذهن خودش زندانی میشود.
در نهایت، «لاکپشت» اثری است با ایدهای قابل تأمل، فضایی متفاوت و بازیای قابل توجه از فرهاد اصلانی؛ فیلمی که اگرچه در فیلمنامه و پرداخت برخی شخصیتها با کاستیهایی مواجه است، اما تلاش آن برای ورود به جهان اضطراب، ترس، احساس گناه و فروپاشی ذهنی، قابل توجه باقی میماند.
شاید انسان برای زنده ماندن، گاهی به لاک خودش پناه میبرد؛
اما اگر بیش از اندازه در آن بماند، همان لاک میتواند به زندانی بیپنجره تبدیل شود.
گاهی سختترین زندان، دیوار ندارد؛
فقط در ذهن انسان ساخته شده است.