«طهران ۵۷»؛ ایدهای جذاب که میتوانست به کمدی ماندگارتری تبدیل شود
نقد فیلم سینمایی «طهران ۵۷» هومن اولیایی
فیلم سینمایی «طهران ۵۷» به کارگردانی ایمان یزدی، از همان ایده اولیه، مخاطب را با موقعیتی متفاوت و کنجکاویبرانگیز روبهرو میکند؛ تصور حضور دونالد ترامپ جوان در تهران سال ۱۳۵۷ و قرار گرفتن او در کنار چهرههایی چون جک نیکلسون و وارن بیتی، ایدهای است که بهخودیخود ظرفیت زیادی برای خلق یک کمدی متفاوت دارد. فیلم نیز تلاش میکند از این موقعیت غیرواقعی، روایتی فانتزی و سرگرمکننده در فضای تهران پیش از انقلاب شکل دهد.
اما مسئله اصلی «طهران ۵۷» این است که ایده جذاب فیلم، در تمام طول روایت به اندازه ظرفیت اولیه خود گسترش پیدا نمیکند.
فیلمنامه میتوانست از تضاد فرهنگی میان شخصیتهای ایرانی و مهمانان آمریکایی، تفاوت مناسبات اجتماعی، فضای سیاسی و اجتماعی سال ۱۳۵۷ و همچنین موقعیت ویژه تهران در آن دوران، مجموعهای از موقعیتهای طنزآمیز و در عین حال داستانمحور خلق کند؛ اما در بخشهایی از فیلم، روایت بیشتر به مجموعهای از موقعیتهای کمدی و شوخیهای مقطعی تبدیل میشود و شخصیتها نیز فرصت چندانی برای شکلگیری و عمق پیدا نمیکنند.
در چنین شرایطی، شخصیتها بیش از آنکه تبدیل به کاراکترهایی چندلایه شوند، به تیپهایی آشنا در سینمای کمدی نزدیک میشوند؛ شخصیتهایی که وظیفه اصلیشان ایجاد موقعیت طنز و پیش بردن شوخیهاست. همین مسئله باعث میشود برخی اتفاقات فیلم، به جای آنکه از دل داستان بیرون بیایند، بیشتر شبیه موقعیتهایی طراحیشده برای گرفتن واکنش از مخاطب به نظر برسند.
با این حال، یکی از نقاط قوت فیلم، توجه به فضای تهران در دهه پنجاه است. طراحی صحنه، لباس، خودروها و جزئیات بصری تلاش میکنند مخاطب را به تهران آن دوران ببرند و فضای نوستالژیک فیلم را شکل دهند. عنوان «طهران ۵۷» نیز از همین منظر اهمیت پیدا میکند؛ چرا که تهران در فیلم تنها یک لوکیشن نیست، بلکه بستری است که قرار است بخش مهمی از هویت اثر را شکل دهد.
با این وجود، فیلم میتوانست از این فضای تاریخی استفاده بیشتری کند. سال ۱۳۵۷ یکی از مهمترین مقاطع تاریخ معاصر ایران است و قرار دادن یک داستان کمدی در چنین بستری، امکان خلق موقعیتهای فراوانی را در اختیار فیلمنامهنویس قرار میدهد. اما «طهران ۵۷» بیشتر از تاریخ به عنوان پسزمینه داستان استفاده میکند و کمتر وارد جزئیات اجتماعی و مناسبات آن دوره میشود.
در بخش بازیگری نیز حضور بازیگرانی مانند احمد مهرانفر، پژمان جمشیدی و حامد آهنگی، به فضای سرگرمکننده فیلم کمک میکند. مهرانفر و جمشیدی بهخصوص در ایجاد ریتم کمدی و واکنشهای شخصیتها حضور مؤثری دارند، اما محدودیت شخصیتپردازی فیلمنامه اجازه نمیدهد تواناییهای بازیگران به شکل کامل مورد استفاده قرار گیرد. وقتی شخصیتها عمق کافی نداشته باشند، بازیگر نیز ناچار است بیشتر بر لحن، واکنش و ویژگیهای بیرونی شخصیت تکیه کند.
ایمان یزدی در نخستین تجربه بلند سینمایی خود، تلاش کرده است از نظر بصری و اجرایی فیلمی متفاوت از الگوهای معمول کمدیهای روز ارائه دهد. توجه به طراحی صحنه، فضای تاریخی و میزانسن نشان میدهد که کارگردان تنها به شوخیهای کلامی اکتفا نکرده و برای ساخت جهان فیلم نیز تلاش کرده است. با این حال، در نهایت این فیلمنامه است که باید تمام این عناصر را در خدمت یک روایت منسجم قرار دهد و «طهران ۵۷» در این بخش همچنان با فاصلهای میان ایده و اجرا مواجه است.
یکی از نکات قابل توجه فیلم، استفاده از شخصیتها و موقعیتهای واقعی در بستری کاملاً خیالی است. این شیوه میتوانست زمینهساز یک طنز هوشمندانه درباره فرهنگ، سیاست، شهرت و تفاوت دو جامعه باشد، اما فیلم در بسیاری از لحظات، ظرفیت این ایده را تا انتها دنبال نمیکند و بیشتر به سرگرم کردن مخاطب بسنده میکند.
البته این مسئله را نباید لزوماً یک ضعف مطلق دانست. «طهران ۵۷» در وهله نخست یک کمدی است و قصد ندارد به یک اثر تاریخی یا سیاسی جدی تبدیل شود. بنابراین انتظار پژوهش تاریخی یا تحلیل اجتماعی عمیق از آن، چندان منطقی نیست. با این حال، حتی در یک کمدی نیز میتوان از بستر تاریخی برای ساختن داستانی منسجمتر و شخصیتهایی ماندگارتر استفاده کرد.
در نهایت، «طهران ۵۷» فیلمی است که بیش از هر چیز با ایده اولیه خود مخاطب را جذب میکند. تهران سال ۱۳۵۷، حضور شخصیتهای مشهور آمریکایی و قرار گرفتن آنها در یک موقعیت خیالی، مصالح بسیار مناسبی برای ساخت یک کمدی متفاوت فراهم کردهاند؛ اما فیلم در تمام مسیر نتوانسته از این ظرفیت به بهترین شکل استفاده کند.
«طهران ۵۷» لحظات سرگرمکننده و موقعیتهای جذاب کم ندارد و از نظر طراحی فضای تاریخی نیز قابل توجه است، اما ضعف در شخصیتپردازی و انسجام فیلمنامه باعث میشود فیلم در سطح یک کمدی سرگرمکننده باقی بماند و به اثری ماندگار تبدیل نشود.
شاید بتوان مهمترین ویژگی فیلم را در یک جمله خلاصه کرد:
«طهران ۵۷» فیلمی است که ایدهاش از نتیجه نهایی بزرگتر است؛ ایدهای جذاب و پرظرفیت که اگر با فیلمنامهای منسجمتر و شخصیتپردازی عمیقتر همراه میشد، میتوانست به یکی از کمدیهای متفاوت و ماندگار سینمای ایران تبدیل شود.
** **