نقد بلند مستند «مهرجویی و محمدیفر»
نویسنده: هومن اولیایی
مستندی که درباره داریوش مهرجویی و وحیده محمدیفر ساخته شده، تنها یک اثر زندگینامهای نیست؛ تلاشی است برای بازسازی بخشی از یک حافظه جمعی که در ماهها و سالهای اخیر، زیر غبار خشونت، ناباوری و اندوه دفن شده است.
این مستند از آن دسته آثاری است که شاید بیش از آنکه اطلاعات تازهای در اختیار مخاطب بگذارد، او را با حسی تازه تنها میگذارد؛ حسی شبیه بیرون آمدن از سالن سینمایی تاریک، زمانی که نور واقعی جهان ناگهان به چشم میزند و انسان ناچار میشود دوباره از خود بپرسد: واقعیت چیست و ما چگونه با آن مواجه میشویم؟
از همان دقایق نخست، فیلمساز با انتخاب لحنی آرام، دوربینی کمتحرک و ریتمی تأملبرانگیز، نشان میدهد که قصد ساخت یک اثر جنایی، هیجانی یا صرفاً ژورنالیستی را ندارد. او بهجای دنبال کردن خبر، تلاش میکند به سراغ دردهایی برود که سالها در زندگی این دو هنرمند جریان داشته و سرانجام در شبی هولناک، شکل یک تراژدی را به خود گرفته است.
۱. روایت بهمثابه سوگواری؛ دوری از شعار، نزدیکی به انسان
این مستند برخلاف بسیاری از روایتهای رسانهای پس از حادثه، از خطاب مستقیم و قضاوت شتابزده فاصله میگیرد. نه در جایگاه دادستان قرار میگیرد و نه در مقام قاضی؛ نه به دنبال متهمسازی است و نه تلاش میکند با احساسات مخاطب بازی کند.
تمام تمرکز فیلم بر یک موضوع اساسی قرار دارد:
روایت انسانها، نه پروندهها.
دو شخصیت محوری اثر، هرکدام با گذشته، جهان ذهنی و جایگاه هنری خودشان دیده میشوند.
داریوش مهرجویی؛ فیلمسازی که بسیاری از حرفهایش را نه در گفتوگو، بلکه در قابهای سینماییاش بیان کرد. سینما برای او تنها ابزار روایت داستان نبود؛ راهی بود برای مواجهه با جامعه، تنهایی، فروپاشی خانواده، بیگانگی انسان و تناقضهای زندگی.
در سوی دیگر، وحیده محمدیفر قرار دارد؛ هنرمندی که سالها در سایه نام بزرگ همسرش قرار گرفت، اما این مستند تلاش میکند او را صرفاً به عنوان «همسر داریوش مهرجویی» معرفی نکند و هویت، حساسیت و حضور مستقل او را نیز مورد توجه قرار دهد.
فیلمساز این دو را تنها به عنوان دو قربانی یک حادثه نمیبیند؛ بلکه آنها را به عنوان دو انسان با دو جهان شخصی، دو مسیر و یک زندگی مشترک در کنار یکدیگر قرار میدهد.
شاید یکی از نقاط قوت اثر همین باشد: اصرار نکردن بر اشک گرفتن از مخاطب.
فیلم به جای آنکه به ما بگوید چگونه احساس کنیم، فضایی میسازد تا خودمان احساس کنیم.
۲. ساختار روایی؛ حافظهای تکهتکه، مانند اتاقی که تازه خالی شده
مستند از ساختار کلاسیک زندگینامهای فاصله میگیرد؛ از همان الگوی آشنای «تولد، زندگی، آثار و مرگ» عبور میکند و به سراغ روایتی پازلی میرود.
این انتخاب با موضوع فیلم تناسب دارد.
حافظه انسان نیز خطی نیست. خاطرات ناگهان ظاهر میشوند، تصویری از گذشته به امروز پیوند میخورد و یک جمله میتواند دریچهای به سالها پیش باز کند.
فیلم نیز از همین منطق بهره میگیرد. تکههای زندگی، تصاویر، گفتوگوها و نشانههای باقیمانده از گذشته، در کنار یکدیگر قرار میگیرند تا تصویری تدریجی از دو انسان ساخته شود.
در اینجا فقدان فقط به معنای نبودن یک انسان نیست؛ فقدان به شکل یک فضای خالی دیده میشود.
خانه، اشیا، تصاویر و سکوتها، همه تبدیل به نشانههایی از غیاب میشوند.
گویی دوربین وارد فضایی شده که صاحبانش دیگر در آن حضور ندارند، اما رد زندگیشان هنوز در گوشهوکنار آن باقی مانده است.
۳. داریوش مهرجویی؛ فراتر از یک نام در تاریخ سینمای ایران
یکی از دشواریهای پرداختن به مهرجویی این است که او پیش از هر چیز به یک نام بزرگ در تاریخ سینمای ایران تبدیل شده است.
اما برای شناختن یک هنرمند، گاهی باید از جایگاه تاریخی او فاصله گرفت و به انسان پشت آن نام نزدیک شد.
مستند تلاش میکند مهرجویی را تنها به عنوان کارگردان «گاو»، «هامون»، «اجارهنشینها»، «سارا»، «پری» یا دیگر آثار شناختهشدهاش معرفی نکند؛ بلکه تصویری انسانیتر از او ارائه دهد.
مهرجویی در این روایت، فیلمسازی است که سینما را به بخشی از زندگی شخصی و اجتماعی خود تبدیل کرده بود.
او در آثارش بارها به سراغ انسانهایی رفت که در برابر جهان پیرامون خود احساس بیگانگی میکردند؛ انسانهایی که میان آرزو و واقعیت، عشق و شکست، خانواده و تنهایی سرگردان بودند.
از این منظر، سینمای مهرجویی را میتوان بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی چند نسل از ایرانیان نیز دانست؛ سینمایی که بسیاری از اضطرابها و تناقضهای جامعه را به زبان شخصیتها و موقعیتهای داستانی منتقل کرد.
۴. وحیده محمدیفر؛ حضوری که نباید در سایه محو شود
یکی از نکات مهم مستند، توجه به وحیده محمدیفر است.
در روایتهای مربوط به مهرجویی، خطر آن وجود دارد که محمدیفر تنها به عنوان همسر او دیده شود؛ در حالی که او خود هنرمندی دارای تجربه، نگاه و جهان فکری مستقل بود.
مستند با برجسته کردن این وجه، تلاش میکند تعادل بیشتری میان دو شخصیت برقرار کند.
این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا وقتی یک هنرمند بزرگ از میان میرود، گاهی نام او آنقدر بزرگ است که آدمهای نزدیک به او در حاشیه قرار میگیرند.
اما زندگی مشترک این دو، فقط یک رابطه شخصی نبود؛ در بخشهایی از مسیر هنریشان نیز به یکدیگر پیوند خورده بود.
بنابراین شناخت محمدیفر، بخشی از شناخت سالهای پایانی زندگی مهرجویی نیز محسوب میشود.
۵. سکوت؛ مهمترین عنصر فیلم
شاید بتوان گفت یکی از شخصیتهای اصلی این مستند، «سکوت» است.
سکوت در اینجا فقط نبود صدا نیست.
گاهی یک تصویر، یک مکث یا یک فضای خالی، بیش از چندین دقیقه گفتوگو معنا پیدا میکند.
فیلم از سکوت برای ایجاد فاصله با هیاهوی رسانهای استفاده میکند. حادثهای که میتوانست به سرعت به موضوعی خبری و مصرفشدنی تبدیل شود، در اینجا بهانهای برای تأمل درباره مرگ، تنهایی، حافظه و میراث یک نسل از هنرمندان شده است.
این سکوت البته همیشه به معنای پاسخ ندادن نیست؛ گاهی خودِ سکوت، پرسش ایجاد میکند.
پرسش درباره اینکه چه چیزی از یک انسان پس از مرگ باقی میماند؟
نام او؟
آثارش؟
خاطرات نزدیکانش؟
یا تصویری که جامعه از او در ذهن خود ساخته است؟
۶. مرگ؛ پایان روایت یا آغاز پرسشهای تازه؟
در بسیاری از آثار مستند، مرگ نقطه پایان روایت است؛ اما در این فیلم، مرگ بیشتر شبیه نقطه آغاز است.
پس از پایان زندگی مهرجویی و محمدیفر، پرسشهای بسیاری باقی میماند.
فیلم تلاش نمیکند همه آنها را پاسخ دهد و شاید همین تصمیم، به اثر اجازه میدهد از یک گزارش صرف فراتر برود.
مرگ دو هنرمند، مخاطب را دوباره به گذشته بازمیگرداند؛ به فیلمها، نوشتهها، تصاویر و لحظاتی که از آنها باقی مانده است.
در واقع، آنچه از یک هنرمند پس از رفتنش باقی میماند، فقط مجموعهای از آثار نیست؛ بلکه نوعی حافظه فرهنگی است.
مهرجویی دیگر نمیتواند فیلم تازهای بسازد، اما فیلمهایش همچنان میتوانند دیده شوند، دربارهشان بحث شود و نسلهای تازه را با جهان فکری او روبهرو کنند.
۷. میراث مهرجویی؛ آنچه پس از خاموشی باقی میماند
اهمیت چنین مستندی شاید بیش از هر چیز در همین نقطه باشد: بازگرداندن نگاه مخاطب از «حادثه» به «اثر».
اگر تمام زندگی یک هنرمند به آخرین اتفاق زندگیاش خلاصه شود، بخش بزرگی از حقیقت او از بین میرود.
مهرجویی پیش از آن شب، یک عمر زندگی کرده بود؛ فیلم ساخته بود، نوشته بود، تجربه کرده بود، شکست خورده بود، دوباره ایستاده بود و بخشی مهم از تاریخ سینمای ایران را شکل داده بود.
محمدیفر نیز تنها بخشی از روایت پایانی زندگی مهرجویی نبود؛ او خود صاحب تجربه و هویت هنری بود.
از این منظر، مستند زمانی ارزشمندتر میشود که مخاطب را از سطح حادثه عبور دهد و دوباره به زندگی و آثار این دو نفر بازگرداند.
۸. جمعبندی؛ وقتی تصویر جای فقدان را نمیگیرد
«مهرجویی و محمدیفر» مستندی درباره یک حادثه است، اما در نهایت درباره مرگ ساخته نشده؛ درباره حافظه ساخته شده است.
درباره اینکه چگونه میتوان پس از یک فقدان بزرگ، انسانها را نه فقط با آخرین تصویرشان، بلکه با تمام مسیر زندگیشان به یاد آورد.
ارزش اثر در همین تلاش برای فاصله گرفتن از هیاهو و نزدیک شدن به انسان است.
فیلم به جای آنکه صرفاً بگوید چه اتفاقی افتاد، ما را با پرسش دیگری مواجه میکند:
پس از رفتن یک هنرمند، چه چیزی از او باقی میماند؟
شاید پاسخ، در همان چیزی باشد که مهرجویی سالها برای آن زندگی کرد: سینما.
تصویرهایی که باقی ماندهاند، شخصیتهایی که هنوز حرف میزنند، قصههایی که هنوز تمام نشدهاند و مخاطبانی که سالها بعد، دوباره به تماشای آنها خواهند نشست.
در نهایت، «مهرجویی و محمدیفر» را میتوان روایتی آرام از فقدان دانست؛ روایتی که تلاش میکند میان یک حادثه تلخ و میراث هنری دو انسان، فاصلهای معنادار ایجاد کند.
و شاید آخرین تصویر فیلم، نه تصویری از مرگ، بلکه تصویری از ماندن باشد؛ ماندن در حافظه، در سینما و در ذهن کسانی که هنوز آثارشان را میبینند.
یادداشت: هومن اولیایی