عباس کیارستمی؛ جایی میان سکوت و تصویر
یادداشت هومن اولیایی
عباس کیارستمی برای من از آن فیلمسازانی است که نمیشود سینمایش را فقط تماشا کرد؛ باید مدتی با آن زندگی کرد.
در سینمای کیارستمی اتفاقات بزرگ معمولاً در ظاهر اتفاق نمیافتند. خبری از قهرمانهای پرزرقوبرق، دیالوگهای طولانی و داستانهایی که مدام میخواهند مخاطب را تحت تأثیر قرار دهند نیست. او به چیزهای ساده نگاه میکند؛ به یک کودک، یک جاده، یک ماشین، یک درخت، یک پنجره یا حتی سکوت میان دو آدم. اما همین عناصر ساده، وقتی وارد جهان کیارستمی میشوند، معنای دیگری پیدا میکنند.
به نظرم هنر بزرگ کیارستمی در همین سادگی بود؛ او به تماشاگر اعتماد داشت.
کیارستمی نمیخواست همهچیز را برای ما توضیح دهد. او پاسخ آماده نمیداد و حتی گاهی سؤال را بیپاسخ رها میکرد. فیلم تمام میشد، اما ذهن تماشاگر تازه شروع به ادامه دادن میکرد. شاید به همین دلیل است که بعضی از فیلمهای او بعد از تمام شدن، تازه در ذهن ما آغاز میشوند.
در «کلوزآپ»، مرز میان واقعیت و خیال آنقدر باریک میشود که دیگر نمیدانیم دقیقاً باید کدام را باور کنیم. در «طعم گیلاس»، مرگ تبدیل به موضوعی برای نمایش نیست؛ تبدیل به پرسشی درباره خود زندگی میشود. و در «خانه دوست کجاست؟»، یک اتفاق ظاهراً کوچک، به سفری انسانی درباره مسئولیت، دوستی و وجدان تبدیل میشود.
کیارستمی بلد بود از یک اتفاق کوچک، یک جهان بزرگ بسازد.
او به آدمهای معمولی اهمیت میداد؛ آدمهایی که شاید در سینمای پرهیاهو کمتر دیده شوند. نگاهش به انسان، نگاهی از بالا نبود. دوربینش قضاوت نمیکرد. بیشتر تماشا میکرد و اجازه میداد شخصیتها خودشان را به ما نشان دهند.
یکی از چیزهایی که در سینمای کیارستمی برای من جذاب است، رابطه او با «جاده» است. جاده در فیلمهای او فقط یک مسیر برای رسیدن از نقطهای به نقطه دیگر نیست. جاده، خودِ زندگی است؛ مسیری که نمیدانیم دقیقاً به کجا میرسد، اما مجبوریم آن را طی کنیم.
ماشین هم در جهان او فقط یک وسیله نقلیه نیست. گاهی تبدیل به اتاق گفتوگو، خلوتگاه، اعترافگاه و حتی مکانی برای مواجهه انسان با خودش میشود.
کیارستمی به من یادآوری میکند که سینما الزاماً نباید فریاد بزند تا تأثیرگذار باشد.
گاهی یک سکوت، از دهها دیالوگ بلندتر است.
گاهی یک نگاه، از یک مونولوگ طولانی حرف بیشتری برای گفتن دارد.
و گاهی یک جاده خالی، از یک داستان پرحادثه، بیشتر درباره زندگی با ما حرف میزند.
البته سینمای کیارستمی همیشه هم آسان و بینقص نیست. برای بخشی از مخاطبان، ریتم آرام و پایانهای باز آثارش میتواند خستهکننده باشد. بعضی فیلمهای او بیش از آنکه بخواهند سرگرم کنند، از مخاطب صبر و مشارکت میخواهند. اما شاید همین ویژگی، مرز میان سینمای او و سینمای صرفاً قصهگو باشد.
کیارستمی نمیخواست مخاطب فقط فیلم را ببیند؛ میخواست مخاطب در ساختن معنای فیلم شریک شود.
و این، به نظرم، یکی از مهمترین میراثهای اوست.
عباس کیارستمی از دنیا رفت، اما فیلمهایش هنوز به پایان نرسیدهاند؛ چون پایان واقعی آنها در ذهن تماشاگر اتفاق میافتد.
شاید برای همین است که هر بار به سینمای او برمیگردیم، خودِ فیلم همان فیلم قبلی است، اما ما دیگر همان آدم قبلی نیستیم.
و این شاید بزرگترین کاری باشد که یک فیلمساز میتواند با تماشاگرش انجام دهد:
اینکه بعد از تمام شدن فیلم، کمی بیشتر به زندگی نگاه کنیم.
کیارستمی سینما را به زندگی نزدیک کرد؛ آنقدر نزدیک که گاهی فراموش میکنیم داریم فیلم میبینیم.