زن و بچه؛ تراژدیِ عدالتِ ازدسترفته
نوشته: هومن اولیایی
سینمای سعید روستایی همواره بر بستری از بحران شکل گرفته است؛ بحرانی که نه از دل حادثه، بلکه از دل روابط انسانی زاده میشود. شخصیتهای او پیش از آنکه با یکدیگر درگیر باشند، در تقابل با ساختارهایی قرار دارند که اختیار را از آنان سلب میکند. «زن و بچه» را نیز میتوان ادامه همین جهانبینی دانست؛ فیلمی که در ظاهر روایت یک خانواده است، اما در لایههای عمیقتر، تصویری از جامعهای ارائه میدهد که در آن عدالت، مسئولیت و اخلاق، زیر فشار سنت، فقر، قضاوت و قدرت، پیوسته دچار فرسایش میشوند.
روستایی در این فیلم، بیش از آثار پیشین خود، به درونیات شخصیتها نزدیک میشود. او به جای آنکه تنها بر التهاب روایی تکیه کند، تلاش میکند زخمهای روانی شخصیتها را نیز آشکار سازد. از همین رو، سکوتها، مکثها و نگاهها به اندازه دیالوگها اهمیت پیدا میکنند. بحران در «زن و بچه» صرفاً یک اتفاق نیست؛ بلکه نتیجه انباشتهشدن سالها سوءتفاهم، نابرابری و بیعدالتی است.
یکی از مهمترین دستاوردهای فیلم، نمایش پیچیدگی مفهوم مادری است. زن این فیلم نه یک اسطوره فداکار است و نه شخصیتی شکستخورده؛ او انسانی است که میان وظیفه، عشق، خشم، ترس و امید در نوسان است. روستایی با پرهیز از قضاوت اخلاقی، اجازه میدهد مخاطب خود با شخصیت همراه شود و دشواری انتخابهای او را لمس کند.
از منظر کارگردانی، «زن و بچه» همچنان امضای تصویری روستایی را حفظ کرده است؛ دوربین پرتحرک، میزانسنهای شلوغ، قابهای بسته و تدوینی که ریتم زندگی آشفته شخصیتها را بازتاب میدهد. با این حال، در برخی سکانسها، فیلم بیش از اندازه بر انباشت بحران تکیه میکند و این تکرار، از تأثیر برخی لحظات احساسی میکاهد. گویی فیلمساز چنان به نمایش رنج علاقهمند است که گاهی فرصت مکث و تنفس را از مخاطب دریغ میکند.
از سوی دیگر، فیلم در شخصیتپردازی برخی کاراکترهای فرعی میتوانست دقیقتر عمل کند. بعضی از آنان بیش از آنکه شخصیتهایی مستقل باشند، در خدمت پیشبرد روایت قرار میگیرند و همین مسئله از عمق دراماتیک برخی روابط میکاهد.
با وجود این کاستیها، نقطه قوت اصلی «زن و بچه» در صداقت آن نهفته است. فیلم میکوشد واقعیت را بدون آرایش و بدون راهحلهای ساده به تصویر بکشد. این صداقت، مخاطب را با اثری مواجه میکند که پایانش نه آرامشبخش است و نه امیدبخش؛ بلکه پرسشی تلخ را در ذهن باقی میگذارد: در جامعهای که سازوکارهای آن مدام انسان را به مرز فروپاشی میرسانند، آیا هنوز میتوان از عدالت، خانواده و مسئولیت سخن گفت؟
«زن و بچه» شاید از نظر انسجام روایی به قدرت «ابد و یک روز» نرسد و از نظر ضرباهنگ به تیزی «متری شیش و نیم» نباشد، اما بیتردید یکی از مهمترین آثار اجتماعی سالهای اخیر سینمای ایران است. فیلمی که به جای ارائه پاسخ، مخاطب را با مجموعهای از پرسشهای اخلاقی و اجتماعی تنها میگذارد؛ پرسشهایی که ارزش واقعی سینما را در برانگیختن اندیشه یادآوری میکنند.
سعید روستایی همچنان فیلمسازی است که بهخوبی درد زمانه خود را میشناسد. «زن و بچه» شاید بینقص نباشد، اما اثری است که نمیتوان بهسادگی از کنار آن گذشت؛ زیرا آینهای است از جامعهای که در آن، انسانها بیش از هر زمان دیگری، در جستوجوی پناهگاهی برای حفظ کرامت و انسانیت خود هستند.
امتیاز: ۹ از ۱۰
پشت قاب سینما
هومن اولیایی