داریوش مهرجویی؛ از آشوب ذهنی «هامون» تا تنهایی تلخ «سنتوری»
به بهانه پخش فیلم سینمایی «سنتوری»
یادداشت هومن اولیایی
برخی فیلم‌ها با پایان یافتن آخرین سکانس، به خاطره‌ای در ذهن تماشاگر تبدیل می‌شوند؛ اما برخی دیگر، پس از خاموش شدن پرده، تازه آغاز می‌شوند. سینمای داریوش مهرجویی از همین جنس است؛ سینمایی که در آن، پشت روایت‌های ظاهراً ساده، پرسش‌هایی عمیق درباره انسان، تنهایی، عشق، هویت و مناسبات اجتماعی پنهان شده‌اند.
به بهانه پخش فیلم سینمایی «سنتوری»، فرصتی فراهم می‌شود تا بار دیگر به جهان فیلم‌سازی بازگردیم که شخصیت‌هایش اغلب در جست‌وجوی چیزی هستند که به‌تدریج از دست می‌دهند: آرامش، معنا، عشق یا تصویری روشن از خویشتن.
مهرجویی در طول فعالیت هنری خود، از «گاو» تا «هامون»، از «لیلا» تا «سنتوری»، مسیری را پیمود که در آن، سینما صرفاً ابزار روایت داستان نبود؛ بلکه راهی برای مواجهه با تناقض‌های زندگی و آشکار کردن زخم‌های پنهان جامعه به شمار می‌رفت.
از «گاو» تا «هامون»؛ انسان در جست‌وجوی خویشتن
«گاو» یکی از نقاط عطف تاریخ سینمای ایران است؛ فیلمی که با روایت پیوند عاطفی مش حسن با گاوش، به تصویری تکان‌دهنده از فقدان، وابستگی و فروپاشی هویت تبدیل می‌شود. در این اثر، از دست رفتن یک موجود زنده تنها یک اتفاق بیرونی نیست؛ حادثه‌ای است که جهان درونی شخصیت اصلی را ویران می‌کند و مرز میان واقعیت و ذهن آشفته او را به لرزه درمی‌آورد.
این نگاه به انسان، در «هامون» شکلی متفاوت پیدا می‌کند. حمید هامون روشنفکری است که در میان بحران زناشویی، تردیدهای فلسفی و آشفتگی‌های ذهنی، به دنبال پاسخی برای پرسش‌های بنیادین زندگی می‌گردد. او بیش از آنکه با جهان بیرون درگیر باشد، در نبردی فرساینده با خویشتن خویش قرار دارد.
شاید یکی از ویژگی‌های مهم سینمای مهرجویی همین باشد: شخصیت‌های او همیشه چیزی بیش از آنچه در ظاهر دیده می‌شود، با خود حمل می‌کنند. سکوت‌ها، پرخاشگری‌ها، تصمیم‌های ناگهانی و شکست‌هایشان، اغلب نشانه بحرانی عمیق‌ترند؛ بحرانی که از شکاف میان آرزوها و واقعیت شکل می‌گیرد.
«لیلا»؛ عشق در سایه سنت و انتظار
در «لیلا»، مهرجویی به سراغ یکی از پیچیده‌ترین موقعیت‌های عاطفی در زندگی مشترک می‌رود؛ جایی که عشق، خانواده، سنت و انتظارهای اجتماعی در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند.
قدرت فیلم در آن است که بحران شخصیت‌ها را به تقابل ساده میان درست و نادرست تقلیل نمی‌دهد. تصمیم‌ها از دل روابطی شکل می‌گیرند که در آن‌ها، دوست داشتن همیشه به معنای توانایی محافظت از دیگری نیست. گاهی انسان، در تلاش برای حفظ رابطه‌ای عاطفی، ناخواسته به بخشی از رنج طرف مقابل تبدیل می‌شود.
این پیچیدگی اخلاقی، در بسیاری از آثار مهرجویی حضور دارد. او به جای آنکه شخصیت‌هایش را به قهرمانان بی‌نقص یا مقصرانی مطلق تبدیل کند، آن‌ها را در موقعیت‌هایی قرار می‌دهد که تماشاگر ناچار شود درباره انگیزه‌ها، انتخاب‌ها و پیامدهای رفتارشان فکر کند.
«سنتوری»؛ وقتی هنرمند، صدای خودش را گم می‌کند
در میان آثار مهرجویی، «سنتوری» جایگاهی ویژه دارد؛ فیلمی که موسیقی را به قلب روایت می‌آورد و از زندگی نوازنده‌ای سخن می‌گوید که استعداد و شهرت، تضمینی برای نجات او از بحران‌های درونی نیستند.
علی، شخصیت اصلی فیلم، با موسیقی شناخته می‌شود. سنتور برای او فقط یک ساز نیست؛ بخشی از هویت، زبان بیان احساسات و راه ارتباطش با جهان است. با این حال، زندگی مسیری متفاوت از آرزوهایش پیش می‌گیرد. روابط عاطفی، فشارهای زندگی، اعتیاد و انتخاب‌های ویرانگر، او را به‌تدریج از جایگاهی که برای خود ساخته بود دور می‌کنند.
آنچه «سنتوری» را از یک روایت معمولی درباره اعتیاد فراتر می‌برد، توجه به فرایند تدریجی سقوط است. فروپاشی علی در یک لحظه اتفاق نمی‌افتد؛ مجموعه‌ای از زخم‌ها، ضعف‌ها، تصمیم‌ها و شرایط، او را به نقطه‌ای می‌رسانند که بازگشت از آن دشوار می‌شود.
مهرجویی در این فیلم، رنج انسان را به تصویری ساده و یک‌بعدی محدود نمی‌کند. علی نه صرفاً قربانی شرایط است و نه می‌توان تمام سرنوشت او را به انتخاب‌های فردی‌اش فروکاست. فیلم، تماشاگر را با مجموعه‌ای از عوامل و پرسش‌ها روبه‌رو می‌کند و اجازه می‌دهد پیچیدگی این سقوط را ببیند.
موسیقی؛ زبان پنهان رنج
موسیقی در «سنتوری» نقش محوری دارد. صدای سنتور در کنار ترانه‌ها و لحظه‌های سکوت، به زبان عاطفی شخصیت تبدیل می‌شود؛ زبانی که گاهی از کلمات صادقانه‌تر است و گاهی ناتوانی انسان را در بیان آنچه بر او می‌گذرد آشکار می‌کند.
در آغاز، موسیقی می‌تواند نشانه شور زندگی، خلاقیت و ارتباط با دیگران باشد؛ اما با پیش رفتن داستان، همین صدا با خاطره فقدان، آشفتگی و تنهایی پیوند می‌خورد. تضاد میان توانایی هنری علی و ناتوانی او در سامان دادن به زندگی‌اش، یکی از تلخ‌ترین وجوه فیلم است.
در اینجا، سنتور فقط ساز شخصیت نیست؛ به نمادی از فاصله میان آن چیزی تبدیل می‌شود که انسان می‌تواند خلق کند و آن چیزی که در حفظ کردنش ناتوان می‌ماند.
شاید تلخی اصلی «سنتوری» نیز در همین فاصله نهفته باشد: فاصله میان استعداد و سرنوشت، میان عشق و ویرانی، و میان صدایی که شنیده می‌شود و انسانی که در درون خود، هر روز تنهاتر می‌شود.
مهرجویی و توانایی دیدن زخم‌های جامعه
جهان سینمای مهرجویی به این سه فیلم محدود نمی‌شود. «اجاره‌نشین‌ها» با طنزی اجتماعی، مناسبات قدرت و منفعت‌طلبی را به تصویر می‌کشد؛ «سارا» و «پری» به تجربه‌های فردی و محدودیت‌های اجتماعی نزدیک می‌شوند؛ «درخت گلابی» نیز با نگاهی به خاطره، گذر زمان و حسرت، رابطه انسان با گذشته را بررسی می‌کند.
این تنوع نشان می‌دهد که مهرجویی به یک شیوه ثابت برای روایت جهان وفادار نماند. او گاهی از طنز بهره گرفت، گاهی به سراغ درام‌های روان‌شناختی رفت و گاهی از ادبیات و اندیشه فلسفی برای گسترش جهان داستانی خود استفاده کرد. با وجود این تفاوت‌ها، دغدغه انسان و تناقض‌های زندگی در بخش مهمی از آثارش حضوری مداوم دارد.
سخن پایانی؛ چرا هنوز به تماشای مهرجویی بازمی‌گردیم؟
پخش دوباره «سنتوری» تنها فرصتی برای تماشای یک فیلم شناخته‌شده نیست؛ بهانه‌ای است برای بازگشت به سینمای فیلم‌سازی که شخصیت‌هایش در مرز میان خواستن و نتوانستن زندگی می‌کنند.
داریوش مهرجویی در سال ۲۰۲۳ درگذشت، اما آثارش همچنان امکان گفت‌وگو و تفسیر دارند. اهمیت این آثار، تنها در جایگاه تاریخی آن‌ها نیست؛ بلکه در پرسش‌هایی است که پیش روی مخاطب می‌گذارند و به‌سادگی از ذهن او بیرون نمی‌روند.
«سنتوری» از انسانی می‌گوید که موسیقی را برای بیان خود برگزیده، اما در مسیر زندگی، با بحران‌هایی مواجه می‌شود که توانایی‌اش را برای شنیدن صدای درونی خویش تضعیف می‌کنند. این داستان، در نهایت، فراتر از زندگی یک نوازنده است؛ روایتی درباره شکنندگی انسان و دشواری حفظ پیوند با خویشتن.
شاید بتوان گفت سینمای مهرجویی، بیش از آنکه به دنبال ارائه پاسخ باشد، ما را به تماشای پرسش‌های بی‌پاسخ زندگی دعوت می‌کند. پرسش‌هایی که با پایان فیلم خاموش نمی‌شوند؛ درست مانند صدای سنتوری که پس از آخرین نغمه، هنوز در گوش و ذهن شنونده باقی می‌ماند.
یادداشت هومن اولیایی
