آن‌سوی انتخاب

مقدمه:

این داستان درباره هومان است؛ پسری معمولی که یک روز مجبور می‌شود بین چیزی که سال‌ها برایش ساخته و چیزی که درست می‌داند، یکی را انتخاب کند.

داستان از زندگی امروز شروع می‌شود، اما مسیرش آرام‌آرام به یکی از قصه‌های عمیق قرآن می‌رسد.

اینجا قرار نیست آیات را دوباره تعریف کنیم؛ قرار است ببینیم اگر مفاهیم سوره کهف در زندگی یک آدم امروزی اتفاق می‌افتاد، چه شکلی می‌شد.

قسمت اول: چیزی که همه می‌خواستند

ساعت یازده و چهل دقیقه شب بود که هومان فهمید ممکن است تمام چیزی که برایش ساخته‌اند، روی یک دروغ بنا شده باشد.

دفتر تقریباً خالی بود. بیشتر چراغ‌ها خاموش شده بودند و صدای دستگاه تهویه در سکوت طبقه می‌پیچید. هومان هنوز پشت میزش نشسته بود و گزارش نهایی پروژه را برای آخرین بار بررسی می‌کرد. فردا قرار بود یکی از مهم‌ترین روزهای کاری زندگی‌اش باشد؛ روزی که بعد از هفت سال کار، بالاخره قرار بود به سمتی برسد که همیشه آرزویش را داشت.

یک عدد کوچک در گزارش با چیزی که در فایل اصلی دیده بود، جور درنمی‌آمد.

اول فکر کرد اشتباه از خودش است. دوباره حساب کرد. بعد یک بار دیگر. عدد را با گزارش‌های قبلی مقایسه کرد. چند دقیقه بعد، دستش روی ماوس خشک شد.

عدد تغییر کرده بود.

کسی بخشی از گزارش مالی پروژه را دستکاری کرده بود.

موضوع در نگاه اول آن‌قدر بزرگ به نظر نمی‌رسید؛ اما هومان می‌دانست همین عدد کوچک می‌تواند همه‌چیز را عوض کند. پروژه آن‌قدر که شرکت نشان می‌داد سودآور نبود. اگر گزارش واقعی منتشر می‌شد، احتمال داشت سرمایه‌گذارها عقب بکشند و شرکت با مشکل جدی روبه‌رو شود. آدم‌های زیادی هم در این میان شغلشان را از دست می‌دادند.

گوشی‌اش لرزید.

پیام مدیرعامل بود:

»فردا ساعت ۹ قرارداد رو نهایی می‌کنیم. تبریک می‌گم هومان. لیاقتش رو داشتی. «

هومان چند لحظه به پیام خیره ماند.

خانه‌ای که مدت‌ها بود در ذهنش ساخته بود، ماشین جدید، سفرهایی که همیشه به خاطر کار عقب انداخته بود و پولی که قرار بود زندگی‌اش را عوض کند، همه یک‌باره از جلوی چشمش گذشتند. هفت سال برای رسیدن به همین نقطه تلاش کرده بود. حالا فقط یک امضا مانده بود.

صبح، جلسه برگزار شد. همه‌چیز طبق برنامه پیش رفت. مدیران از موفقیت پروژه گفتند، از آینده شرکت، از سودهای بزرگ و فرصت‌هایی که در راه بود. قرارداد جلوی هومان قرار گرفت و خودکار میان انگشت‌هایش نشست.

چند ثانیه فقط به کاغذ نگاه کرد.

بعد خودکار را روی میز گذاشت.

گفت: »من این قرارداد رو امضا نمی‌کنم. «

اتاق برای چند لحظه ساکت شد.

بعد سؤال‌ها شروع شد. توضیح خواستند. فشار آوردند. گفتند این فقط یک عدد است، یک اصلاح کوچک، چیزی که نباید آینده خودش و چند صد نفر دیگر را خراب کند. اما هومان دیگر نمی‌توانست به آن برگه نگاه کند و وانمود کند چیزی ندیده است.

چند ساعت بعد، از ساختمان شرکت بیرون آمد؛ با یک جعبه کوچک در دستش.

هفت سال زندگی‌اش را در همان جعبه جا داده بود.

جلوی ساختمان ایستاد و برای چند لحظه به پنجره‌های روشن نگاه کرد. آدم‌هایی آن بالا هنوز مشغول کار بودند. همان راهروها، همان اتاق‌ها، همان میزها؛ اما برای هومان دیگر هیچ‌چیز مثل صبح نبود.

سوار ماشین شد و راه افتاد.

تهران مثل همیشه زنده بود. چراغ‌ها روشن بودند، ماشین‌ها در خیابان حرکت می‌کردند و آدم‌ها بی‌خبر از اتفاقی که برای او افتاده بود، دنبال زندگی خودشان بودند.

هومان مسیر خانه را بلد بود. سال‌ها بود بدون فکر آن را طی می‌کرد.

اما وقتی به نزدیکی خانه رسید، سرعتش کم شد.

دستش روی فرمان ماند. روبه‌رو، همان خیابانی بود که به خانه می‌رسید.

چند ثانیه نگاه کرد.

بعد فرمان را چرخاند و وارد خیابان دیگری شد.

هومان به خانه نرفت.

خودش هم نمی‌دانست کجا می‌رود. فقط می‌دانست امشب نمی‌تواند به خانه برگردد.

یاد آخرت

هومان در ظاهر فقط یک انتخاب کاری کرده بود؛ یک قرارداد را امضا نکرده بود و شغلی را از دست داده بود. اما سؤال عمیق‌تر اینجاست: چرا یک انسان حاضر می‌شود چیزی را که سال‌ها برایش زحمت کشیده، به خاطر یک حقیقت کوچک کنار بگذارد؟

آیات آغاز سوره کهف، خیلی زود نگاه انسان را به همین مسئله می‌برند. از کتابی سخن می‌گویند که در آن کجی نیست، از هشدار و امید می‌گویند و بعد به زینت‌های زندگی دنیا می‌رسند؛ چیزهایی که زیبا و خواستنی‌اند، اما قرار است وسیله آزمون انسان باشند.

اینجا یک نکته ظریف وجود دارد: مسئله این نیست که پول، خانه، موقعیت یا موفقیت بد هستند. سؤال این است که وقتی پای حقیقت وسط می‌آید، کدام‌یک را انتخاب می‌کنیم؟

اگر بخواهیم این سؤال را کمی عمیق‌تر دنبال کنیم، در المیزان با نگاه جالبی روبه‌رو می‌شویم. علامه طباطبایی در توضیح این آیات، توجه را فقط به خودِ زینت‌های دنیا نمی‌برد؛ بلکه به جایگاه آنها در زندگی انسان توجه می‌دهد. دنیا می‌تواند میدان زندگی باشد، اما وقتی زینت‌های آن به هدف نهایی تبدیل شوند، انسان ممکن است برای حفظشان از حقیقت فاصله بگیرد.

شاید هومان هنوز به پول و آینده خوبش فکر می‌کند. شاید حتی فردا از تصمیم امروزش پشیمان شود. اما یک چیز در او تغییر کرده است: برای اولین بار فهمیده که همه چیزهایی که می‌خواست، ارزش یک دروغ را ندارند.

و این تازه آغاز ماجراست.

قسمت دوم: خروج

چند دقیقه بود که هومان بی‌هدف رانندگی می‌کرد.

چراغ‌های شهر از شیشه جلو رد می‌شدند و می‌رفتند. نه موسیقی روشن بود و نه گوشی‌اش را نگاه می‌کرد. فقط می‌راند. انگار اگر ماشین حرکت می‌کرد، لازم نبود با چیزی که پشت سر گذاشته بود روبه‌رو شود.

اما هرچه از خیابان‌های آشنا دورتر می‌شد، ذهنش بیشتر به عقب برمی‌گشت؛ به میز کارش، به قرارداد، به همان عدد کوچک و به هفت سالی که برای رسیدن به جایگاهی که امروز از دست داده بود، تلاش کرده بود.

دستش را روی فرمان فشرد.

برای اولین بار از خودش پرسید: حالا کجا بروم؟

جوابی نداشت.

فقط یک تصویر، آرام و قدیمی، از جایی در ذهنش بالا آمد؛ تصویری که سال‌ها بود به آن فکر نکرده بود.

کلبه پدربزرگ.

هومان مسیر را عوض کرد.

کم‌کم ساختمان‌های بلند کمتر شدند. خیابان‌ها خلوت‌تر شدند و شهر پشت سرش جا ماند. چند ساعت بعد، جاده دیگر شبیه خیابان‌های تهران نبود. هوا تغییر کرده بود و بوی خاک مرطوب و درختان کاج از پنجره نیمه‌باز ماشین داخل می‌آمد.

هومان خودش هم دقیق نمی‌دانست چرا به آنجا می‌رود.

فقط می‌دانست باید جایی باشد که صدای تلفن و جلسه و قرارداد به او نرسد.

نزدیک چهار ساعت بعد، کلبه را دید.

همان خانه کوچک چوبی میان درخت‌ها، با همان پنجره‌ای که رو به جنگل باز می‌شد.

پیاده شد و چند لحظه کنار ماشین ایستاد.

بوی چوب خیس و خاک، خاطرات کودکی را زنده کرد. تابستان‌هایی که با پدربزرگش به اینجا می‌آمد. پدربزرگی که سال‌ها نجاری کرده بود و بیشتر وسایل چوبی خانه را با دست خودش ساخته بود.

هومان هنوز صدای او را به یاد داشت:

»پسرم، هر چی می‌سازی، یک روز می‌مونه. پس درست بساز، طوری که وجدانت توی رگه‌های چوبش گره نخوره. «

آن زمان معنی حرفش را درست نمی‌فهمید.

حالا می‌فهمید.

هومان سال‌ها ساختمان ساخته بود؛ برج‌هایی که قرار بود خانه انسان‌ها باشند. قراردادهایی امضا کرده بود که پشتشان سود و اعتبار و آینده شرکت بود. حتی چند بار هم با خودش گفته بود همه همین کار را می‌کنند.

اما امشب فهمیده بود که آدم گاهی می‌تواند چیزی بسازد که سال‌ها سرپا بماند، ولی خودش از درون فرو ریخته باشد.

در یکی از پروژه‌های قبلی، مدیرش یک‌بار خیلی ساده گفته بود:

»هومان، یا سهم ما رو از اعتبارات سفید می‌دی، یا پروژه رو می‌بندی. «

هومان آن روز پروژه را متوقف کرده بود.

نه چون نمی‌توانست راه دیگری پیدا کند؛ چون می‌دانست اگر یک بار از آن مرز عبور کند، برگشتن سخت‌تر می‌شود.

در کلبه را باز کرد.

هوا بوی چوب و خاک گرفته بود. وسایل قدیمی هنوز سر جای خودشان بودند. میز کار پدربزرگ، اره‌ها و ابزارهایی که سال‌ها کسی به آنها دست نزده بود، گوشه اتاق مانده بودند.

هومان روی زمین نشست.

برای اولین بار در آن شب احساس کرد لازم نیست چیزی را توضیح بدهد. نه جلسه‌ای در کار بود، نه مدیری که منتظر جوابش باشد، نه قراردادی که جلویش گذاشته باشند.

چند لحظه سکوت کرد.

بعد سرش را پایین انداخت و آرام گفت:

»خدایا... فقط یک روز، بدون دروغ. فقط یک روز که مجبور نباشم تظاهر کنم که این برج‌های سرد، خانه‌ی انسان‌هاست. پروردگارا، از جانب خودت، رحمتی به این قلب خسته‌ام عطا کن و برایم از این فرار، راهی به سوی درستی فراهم آور. «

هومان آن شب نمی‌دانست که آمدنش به این کلبه، پایان راه نیست.

این فقط اولین قدم برای فاصله گرفتن از چیزی بود که سال‌ها فکر می‌کرد زندگی واقعی اوست.

و صبح، قرار بود بفهمد آیا واقعاً از آن زندگی فاصله گرفته، یا فقط برای چند روز از آن فرار کرده است.

یاد آخرت: یک قدم عمیق‌تر

آدم وقتی دیگر نمی‌تواند در جایی بماند که حقیقت در آن تحریف شده، گاهی مجبور می‌شود فاصله بگیرد. اصحاب کهف هم در آیات بعدی سوره، با جامعه‌ای روبه‌رو هستند که باورهایش را بدون دلیل بر آنان تحمیل کرده است. آنها از محیط خود فاصله می‌گیرند و به غار پناه می‌برند؛ اما نکته مهم این است که پیش از پناه بردن، درخواست رحمت و راه درست می‌کنند.

دعای آنها فقط این نیست که «خدایا ما را از اینجا نجات بده». می‌گویند برای ما از جانب خودت رحمتی قرار بده و در کارمان راهی برای رشد و درستی فراهم کن.

این تفاوت کوچکی نیست.

هومان هم به کلبه آمده، اما هنوز معلوم نیست فرار کرده یا پناه گرفته است. فرار یعنی فقط دور شدن از یک مکان؛ پناه یعنی پیدا کردن جهتی تازه.

اینجاست که اگر بخواهیم کمی بیشتر مکث کنیم، المیزان می‌تواند دریچه دیگری باز کند. در نگاه علامه، داستان اصحاب کهف فقط داستان چند جوان نیست که از شهری خارج شدند و به غاری رفتند. پشت این حرکت، مسئله ایمان، فاصله گرفتن از محیطی که انسان را از حقیقت دور می‌کند و طلب هدایت از خدا قرار دارد.

شاید برای همین، دعای هومان در کلبه مهم‌تر از خودِ کلبه باشد.

چون هنوز نمی‌داند کجا باید برود.

فقط برای اولین بار پذیرفته که خودش به‌تنهایی راه را بلد نیست.

قسمت سوم: صبحی که هنوز جواب نداشت

صبح، با سکوت جنگل شروع شد.

هومان چشم‌هایش را باز کرد. چند لحظه طول کشید تا یادش بیاید کجاست. دستش را به سمت گوشی برد. چند پیام و تماس بی‌پاسخ داشت. یکی از پیام‌ها از طرف مدیر سابقش بود:

»هومان، هنوز دیر نشده. بیا شرکت، صحبت کنیم «.

گوشی را کنار گذاشت. دلش نمی‌خواست جواب بدهد، اما هنوز مطمئن نبود تصمیم دیشب درست بوده. شاید باید می‌ماند و راهی برای حل ماجرا پیدا می‌کرد. شاید هم فقط از چیزی که ترسانده بودش، فرار کرده بود.

از جا بلند شد و کنار پنجره رفت. مه روی درخت‌ها نشسته بود. اینجا خبری از صدای تلفن، جلسه و رفت‌وآمد آدم‌ها نبود؛ اما آرامش بیرون، جواب سؤال‌های ذهنش را نمی‌داد.

چشمش به میز کار قدیمی پدربزرگ افتاد. همان میز چوبی که سال‌ها پیش کنار آن می‌ایستاد و تماشای کار کردن او را دوست داشت. اره را برداشت و تکه‌ای چوب را روی میز گذاشت.

صدای اره در سکوت کلبه پیچید.

چند دقیقه بعد، گوشی دوباره زنگ خورد. دوست قدیمی‌اش بود.

ـ همه دنبال تواند. می‌گن هنوز می‌تونی برگردی. حتی گفتن شرایط بهتری برات می‌ذارن.

هومان چیزی نگفت.

پول بیشتر، موقعیت بهتر و آینده‌ای که سال‌ها برایش ساخته بود، دوباره جلوی چشمش آمد. برگشتن آن‌قدرها هم سخت نبود. شاید می‌توانست برگردد، گزارش را اصلاح کند و به هر طریقی ماجرا را جمع کند. شاید هنوز راهی وجود داشت که هم خودش بماند و هم شرکت آسیب نبیند.

اما یک سؤال مدام در ذهنش می‌چرخید:

اگر برگردد، برای چه برمی‌گردد؟

برای اصلاح یک اشتباه؟ برای حفظ زندگی قبلی؟ یا فقط چون از آینده‌ای که نمی‌شناخت می‌ترسید؟

تماس را که تمام کرد، دوباره سراغ چوب رفت. این بار اره را آرام‌تر حرکت داد.

شب، وقتی چراغ کلبه را خاموش کرد، مدت زیادی بیدار ماند. بعد آرام گفت:

»خدایا... اگه قراره برگردم، کمکم کن بدونم برای چی برمی‌گردم. «

جوابی نشنید.

اما برای اولین بار، از نداشتن جواب فوری نترسید.

هومان فقط از شهر بیرون آمده بود. هنوز باید می‌فهمید برای چه چیزی می‌خواهد زندگی کند.

یاد آخرت

هومان آن شب از شهر فاصله گرفته بود، اما هنوز نمی‌دانست این فاصله قرار است چه چیزی را در او عوض کند.

شاید همین‌جا سؤال اصلی ماجرای اصحاب کهف خودش را نشان می‌دهد: آیا پناه بردن فقط یعنی از جایی دور شویم، یا باید راهی برای درست زندگی کردن هم پیدا کنیم؟

اصحاب کهف وقتی از جامعه‌ای که ایمانشان را تهدید می‌کرد فاصله گرفتند، فقط به غار نرفتند؛ از خدا خواستند:

«رَبَّنَا آتِنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً وَهَيِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا»

از جانب خودت رحمتی به ما عطا کن و راه درست را در کارمان فراهم کن.

در نگاه المیزان، پناه بردن آنها فقط یک جابه‌جایی مکانی نیست. آنها از یک وضعیت فاصله می‌گیرند، اما هنوز مسیر پیش رویشان روشن نیست؛ برای همین از خدا می‌خواهند راه درست را برایشان فراهم کند.

شاید برای همین است که مفهوم «کهف » در معارف ما از یک غار فراتر می‌رود. در برخی روایات، از اهل‌بیت(ع) با تعبیر «کهف» یاد شده؛ پناهگاهی برای کسی که در لحظه‌های سخت، ترس و تردید، دنبال تکیه‌گاهی مطمئن می‌گردد.

هومان هنوز این معنا را نمی‌داند. او فقط به یک کلبه پناه آورده و نمی‌داند فردا چه خواهد کرد.

اما شاید اگر روزی بفهمد پناه واقعی فقط جایی نیست که آدم از آنچه می‌ترسد دور شود، بلکه جایی است که بتواند دوباره راهش را پیدا کند، معنای بعضی پناه‌ها برایش عوض شود.

همان معنایی که در فرهنگ شیعه، قرن‌هاست با نام‌هایی مثل امام حسین(ع) و تعبیر «کهف المستجیرین» زنده مانده است؛ پناهِ کسی که در سخت‌ترین لحظه‌ها، دنبال راهی برای گم نکردن حقیقت می‌گردد.

هومان هنوز اول راه است.

فعلاً فقط از شهر بیرون آمده؛ اما شاید مهم‌تر از اینکه کجا پناه گرفته، این باشد که می‌خواهد به کدام سو برگردد.