قسمت چهارم: ماندن
سه روز از آمدن هومان به کلبه گذشته بود. در این سه روز، نه اتفاق خاصی افتاده بود و نه آرامشی که انتظارش را داشت به سراغش آمده بود. صبحها چند ساعت در جنگل قدم میزد، گاهی کنار میز قدیمی پدربزرگ مینشست و با تکههای چوب ور میرفت و شبها زودتر از همیشه چراغها را خاموش میکرد. با این حال، هر بار که گوشیاش را روشن میکرد، زندگی قبلی دوباره خودش را به او تحمیل میکرد.
آن روز هفده تماس بیپاسخ داشت. بیشترشان از شرکت بود. یک پیام از مدیرعامل آمده بود: «هنوز میتونیم موضوع رو حل کنیم. لازم نیست همهچیز رو خراب کنی.» چند دقیقه بعد پیام دیگری رسید: «فقط برگرد. بقیهش با ما».
هومان مدت زیادی به همین جمله نگاه کرد. «بقیهش با ما.» شاید واقعاً میتوانست برگردد. شاید لازم نبود چیزی را امضا کند. شاید میتوانست مسئولیت گزارش را به شخص دیگری بسپارد و دوباره همان زندگی را ادامه دهد؛ همان حقوق، همان موقعیت، همان خانهای که مدتها برای خریدنش برنامه ریخته بود. هفت سال را نمیشد بهسادگی کنار گذاشت.
گوشی را روی میز گذاشت و سراغ حساب بانکیاش رفت. موجودی حساب را دید و چند لحظه خیره ماند. اگر برنمیگشت، شاید فقط چند ماه فرصت داشت تا کار دیگری پیدا کند. قسط ماشین، اجارهی خانه و هزینههای زندگی منتظر تصمیم او نمیماندند. برای اولین بار از وقتی از شرکت بیرون آمده بود، ترس آینده از ترسِ برگشتن بزرگتر شد.
همان عصر مادرش تماس گرفت. از حالش پرسید و بعد، با احتیاط گفت: «هومان، من نمیگم کارت درست نبوده؛ ولی تو هفت سال برای اینجا زحمت کشیدی. همهچیز رو یکدفعه خراب نکن.
هومان چیزی نگفت. بعد از خداحافظی، مدت زیادی همانجا نشست. جملهی مادرش را نمیتوانست از ذهنش بیرون کند. شاید حق با او بود. شاید میشد هم حقیقت را حفظ کرد و هم راهی برای ماندن پیدا کرد. شاید او بیش از اندازه سخت گرفته بود.
بلند شد، کتش را پوشید و کلید ماشین را برداشت. تا کنار در رفت. چند لحظه ایستاد. اگر همین حالا راه میافتاد، قبل از شب به شهر میرسید. میتوانست فردا پشت همان میز بنشیند و وانمود کند همهچیز قابل حل است.
اما دستش روی دستگیره ماند.
تصویر همان گزارش دوباره در ذهنش آمد؛ نه فقط آن عدد، بلکه ردیفهایی که بعداً دیده بود. توضیحاتی که حذف شده بودند، تاریخهایی که تغییر کرده بودند و بخشی از اطلاعات که عمداً کنار گذاشته شده بود. حالا دیگر نمیتوانست خودش را قانع کند که با یک اشتباه ساده روبهرو بوده است.
کتش را درآورد و روی صندلی انداخت.
آن شب خودش با مدیرعامل تماس گرفت.
ـ اگه برنگردم، چی میشه؟
صدای مدیر آرام بود، اما این بار جدیتر.
ـ پرونده از مسیر دیگهای پیگیری میشه. ولی هنوز میتونی برگردی و همهچیز رو تموم کنی.
هومان پرسید: «تمومش کنیم یا پنهانش کنیم؟
چند ثانیه سکوت شد.
همین سکوت برای هومان کافی بود.
گفت: «من برنمیگردم.
تماس را قطع کرد و گوشی را روی میز گذاشت. هنوز از آینده میترسید؛ حتی بیشتر از قبل. اما این بار ترسش باعث نشد تصمیمش را عوض کند.
کنار پنجره نشست و به تاریکی جنگل نگاه کرد. تازه میفهمید رفتن از یک محیط، شاید آسانتر از ماندن بر سر انتخابی باشد که برایش هزینه دارد. آن شب هنوز نمیدانست فردا چه خواهد شد، اما میدانست اگر قرار است راهی را انتخاب کند، باید بتواند وقتی سخت شد هم در آن بماند.
یاد آخرت
در آیات ۱۳ تا ۱۶ سورهی کهف، بعد از بیان ایمان اصحاب کهف، سخن از استواری آنان است: «وَرَبَطْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ»؛ بر دلهایشان استواری بخشیدیم. در سیاق آیات، مسئله فقط شناخت حقیقت نیست؛ مسئله این است که انسان پس از شناخت، در برابر فشار محیط از آن عقب ننشیند.
در نگاه المیزان نیز ایمان این جوانان با موضعی که در برابر جامعهی خود میگیرند معنا پیدا میکند. آنان حقیقتی را میشناسند، بر آن میایستند و وقتی ماندن در محیط قبلی ایمانشان را تهدید میکند، راه جدایی را انتخاب میکنند.
کشمکش هومان البته همان ماجرا نیست؛ او در جامعهای دیگر و با مسئلهای امروزی روبهروست. اما نقطهی مشترک، هزینهدار شدن حقیقت است. هومان یکبار «نه» گفته بود؛ حالا باید نشان دهد آن «نه» فقط تصمیمی لحظهای نبوده است.
شاید استقامت همین باشد: وقتی راه برگشت هنوز باز است و آیندهی راه درست نامعلوم، انسان باز هم حقیقت را رها نکند.
قسمت پنجم: رها شدن از بند
صبحِ روزِ چهارم، هومان با صدای پرندهها بیدار شد. نه با زنگِ گوشی، نه با اضطرابِ جلسهی اول صبح. برای اولین بار در سالها، بدون تقویمِ ذهنی، از خواب بلند شد.
کنار پنجره ایستاد. نورِ خورشید از لابهلای شاخهها میتابید و روی زمینِ کلبه، نقشِ طلاییِ برگها را انداخته بود. به یاد پدربزرگ افتاد که میگفت: «نورِ صبح، صافترین نورِ روزه. هیچ غباری تویِ راهش نیست».
رفت سراغ میزِ کار. ارههای قدیمی را برداشت. دستههای چوبیشان، سالها از دستانِ پدربزرگ، صیقل خورده و نرم شده بود. هومان یک تکهچوبِ کاج برداشت و اره را به دست گرفت. دستش سنگین بود، اما سنگینیِ خوبی؛ سنگینیِ کاری که میخواهد درست انجام شود.
چند ساعت بعد، گوشی را روشن کرد. صد و بیست و سه پیام، چهل و هشت تماسِ بیپاسخ، و سه پیامِ صوتی از مدیرعامل. بدون اینکه بازشان کند، گوشی را خاموش کرد. این بار، نه از روی ترس، بلکه از روی انتخاب.
«اگر قرار باشد یک روزِ بدونِ دروغ داشته باشم، باید گوشی را کنار بگذارم».
ظهر، صدایِ ماشینی از دور شنیده شد. هومان به طرفِ جاده رفت. قلبش تند زد. «شاید مدیرعامل...»
ماشین جلوی کلبه ایستاد. مردی میانسال با ریشِ جوگندمی و چشمانی خسته از آن بیرون آمد.
ـ «سلام. ماشینم تویِ جاده خراب شده. نزدیکترین روستا کجاست؟»
ـ «نزدیک نیست. بیا داخل، یک چیزی بخور».
مرد تشکر کرد و وارد شد. خودش را کاوه معرفی کرد. معلمِ فلسفهای که از دانشگاه اخراجش کرده بودند. نه به خاطرِ تقلب، به خاطرِ اینکه در کلاسهایش از عدالتِ اجتماعی حرف زده بود و پایِ یک اعتراض امضا کردهبود. سه سال بود که با حقوقِ بازنشستگیِ ناچیز، برایِ بچههایِ روستا کلاسِ رایگان میگذاشت.
هومان حرفهایش را که شنید، سکوت کرد. تمامِ روزهایِ سختی که خودش در شرکت تحمل کرده بود، ناگهان کوچک شد. این مرد، با دستانِ خالی، سالها بود که رویِ حقیقتِ خودش ایستاده بود.
کاوه قبلِ رفتن گفت: «بعضیها فکر میکنن فرار یعنی ضعف. اما من یاد گرفتم که گاهی، موندن تویِ جایی که حقیقت رو میکشن، یعنی خیانت. فرارِ بهموقع، میتونه یک انتخابِ شجاعانه باشه».
هومان تا دورِ جاده همراهیاش کرد و برگشت. حس کرد برای اولین بار، تنها نیست. کسی بود که همین راه را رفته بود، با همان هزینهها، همان ترسها.
شب، کنارِ آتش نشست. به حرفهایِ کاوه فکر کرد. به آدمهایی که نه از رویِ ناچاری، بلکه از رویِ انتخاب، جامعهای را که حقیقت در آن تحریف شده ترک میکنند. درست مثلِ آن جوانانِ کهف.
برای اولین بار، حسِ «انتخاب» جایگزینِ حسِ «گریز» شد. او فرار نکرده بود؛ او انتخاب کرده بود که در جایی بماند که هنوز میتواند خودش باشد.
فردا صبح، تصمیم گرفت برایِ کاوه یک قفسهی کتابِ کوچک بسازد. وقتی اره را برداشت و روی چوب کشید، برایِ اولین بار در تمامِ این روزها، لبخندِ واقعیِ پدربزرگ را رویِ صورتِ خودش حس کرد.
یاد آخرت
در آیاتِ ۱۷ تا ۲۰ سورهی کهف، خداوند از غارِ اصحابِ کهف و تابشِ خورشید به آن سخن میگوید؛ نوری که مستقیم نیست، اما کافیست برایِ ماندن. و سپس میفرماید: «وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ»؛ گمان میکنی بیدارند، در حالی که در خوابند.
در المیزان، این آیات اشاره دارد که اصحابِ کهف، در نظرِ مردم، گمشده بودند. اما آنها در پناهِ خدا، زنده و بیدار بودند. هومان، در کلبهیِ چوبی، با کاوه روبهرو شد؛ کسی که نشانش داد انتخابِ «ماندن بر سرِ حقیقت» تنها نیست. و فهمید که رهایی، نه در فرار از شهر، که در رها شدن از بندِ وابستگیهایی است که آدم را به دروغ میبندند.