
از سال 1899 ميلادي كه مهمترين رخدادهاي فرهنگي براي كردها رقم خورد و به نوعي ميتوان آنرا نقطه عطفي در ادبيات و فرهنگ كردها فرض كرد. تا يكي دو دهه ي اخير، بيش از صدسال ميگذرد و جريان نوگرايي شعر كرد، با عبور از فراز و نشيبهاي مختلف، به مرحلهي شكوفايي و پويايي رسيده است.
افتتاح اولين چاپخانهي كردي و همچنين انتشار اولين روزنامهي كُردي (روزنامهي كردستان) در قاهره (1899 ميلادي) فرصتي به وجود آورد تا انديشمندان و اهالي فرهنگ و ادب كرد، صاحب يك پايگاه جمعي براي انتشار آثارشان شوند و براي اولين بار به نقد و بررسي آثار همديگر بپردازند و رفته رفته رگههاي نوگرايانه در ادبيات كردي هويدا شود. براي مثال، در همين سالها شعرهايي از حاجي قادر كويي، عبدالرحيم رحمي هكاري و پيرمرد در نشريه «كردستان» چاپ ميشود كه ميل به نوگرايي در كار آنان مشاهده ميشود. در واقع چاپ آثار آنان به ديگر شاعران جرأت ميبخشد تا جسورانه فضاهاي تازه شعري را تجربه كنند.
در سال 1926 ميلادي براي اولين بار در تاريخ ادبيات كُرد، نوعي «شعر – نثر) در شمارهي پنجم نشريه ي «زاري كرمانجي» چاپ ميشود كه توسط شاعر گمنامي به نام «ز.ع.هروتي» سروده شده بود. در سال 1927 رشيد نجيب، شعر «عشق و خيال» را در شمارهي نود و چهار روزنامهي «ژين» چاپ ميكند كه تقريباً ويژگيهاي يك اثر نو را داراست و ميتوان آن را نقطة آغاز تغيير و تحولات در شعر كُردي فرض كرد.
و به اين ترتيب، ظهور نشريات تازهتر، فرصتي شد براي چاپ و انتشار آثار ديگر شاعران نوگراي كُرد و نيز ايجاد ارتباط ميان شاعران گويشهاي مختلف كُردي و تشكيل كانونهاي فرهنگي و روشنگري و تبادل نظر ميان اهالي فرهنگ و ادب. اين روند ادامه مييابد تا سالهاي پاياني قرن نوزدهم و آغاز قرن بيستم كه استانبول به مركزي براي گردهمايي و فعاليت شاعران جوان و نوگراي كرد تبديل شد؛ محمد مهري، مصطفي شوقي از كردستان ايران ممدوح سليم، حمزهبگ، سعيد كردي، خليل خيالي، عبدالله جودت، قدري جميل پاشا، ع. رحمي هكاري و برادران بدرخان از كردستان تركيه اسماعيل حقي بابان، پيرمرد، مصطفي پاشا، امين زكي بك، معروف جياوك و ژنرال شريف پاشا از كردستان عراق و همچنين برخي از شاعران نسلهاي پيشين همچون: حاجي قادر كويي و شيخ رضا طالباني و ...
در آن سالها استانبول پلي بود براي ارتباط ميان اروپاي متحول شده و روشنفكران كرد و فارس و عرب، هرچند در سال 1923 ميلادي اين موقعيت توسط دولت عثماني از كردها گرفته شد و شاعران كرد مجبور به مهاجرت و يا بازگشت به سرزمين خود شدند. برادران بدرخان، عثمان صبري، قدريجان، جگرخون و نورالدين زازا به كردستان سوريه برگشتند و در سال 1932 ميلادي «مكتب دمشق» را پايه ريزي كردند. پيرمرد، بختيار زيور، رفيق حلمي، امين زكي بك و ... به كردستان عراق بازگشتند.
عبدالله جودت و ژنرال شريف پاشا و ... به اروپا مهاجرت كردند كه در واقع در سالهاي بعد، نقش مهمي در ايجاد ارتباط ميان شاعران كرد و شاعران غرب ايفا كردند. بعدها عبدالله گوران، رشيد نجيب كامران بدرخان، قدريجان و ع. رحمي هكاري نيز به اروپا مهاجرت كردند و ضمن آشنايي با زبان انگليسي، فرانسوي و آلماني تحت تأثير شعر متحول شدهي غرب قرار گرفتند و نوع نگرش و رويكردشان در شعر كردي متحول شد. آنان با تأثير پذيري مثبت از شعر غرب، نقش مؤثرتري در تحولات شعر كردي داشتند.
با بررسي مطبوعات آن سالها و نيز كتابهاي منتشر شده در حوزة شعر، به راحتي ميتوان در مورد نوع فعاليت و ميزان تأثير گذاري شاعران جدي بر جريان نوگرايي شعر كرد قضاوت كرد. براي مثال، رشيد نجيب ، عبدالرحمان بگي نفوس، مصطفي شوقي و مامند كركوكي، حضور كم رنگتري در مطبوعات داشتند و نوگرايي آنان تنها شامل استفاده از مضامين تازه و نگاه تازهشان بود. و يا شعراي همچون دلدار، اسيري، فايق بيكس و جگر خون با همهي سعي و تلاششان نتوانستند در اجراي فرم و تكنيكهاي تازه شعري موفق عمل كنند.
اما شاعراني چون عبدالله گوران، شيخ نوري صالح، پيرمرد، ع. رحمي هكاري، كامران بدرخان و قدريجان، فعالتر و تأثير گذارتر از ديگر شاعران گروه خود نشان دادند. و بالاخره از اين ميان ، عبدالله گوران بود كه همزمان با نيما يوشيج و متأثر از جريان شعري فجر آتي و شعر غرب تحول بزرگي در شعر نو كرد به وجود آورد. اگرچه ميتوان رويكرد شعري نيما و گوران را مشابه دانست اما مؤلفهها و گزارههاي ادبي كه مورد حمله قرار داده بودند كاملاً متفاوت بود.
از آنجا كه زبان كردي داراي گويشهاي مختلفي است، با نوعي تقسيم بندي جغرافيايي، راحتتر ميتوانيم شعر پيشگامان شعر نو كردي را رازيابي كنيم. شاعران پيشگام جريان نوگرايي شعر كرد را ميتوان به پنج گروه تقسيم كرد:
1- گروه نشريه «ژين» استامبول 1919
2- گروه شاعران سليمانيه و كركوك 1920
3- گروه شاعران ارمنستان 1925
4- گروه شاعران مكتب دمشق 1932
5- گروه شاعران مكريان ايران 1943
با توجه به آنچه پيرامون پيشينه نو گرايي شعر كرد گفته آمد، متوجه ميشويم كه مهمترين عامل براي به وجود آمدن بروز خلاقيت و نوآوري در شعر كرد، داشتن بستر فرهنگي مناسب و ايجاد ارتباط ميان فعالان ادبي در اين بستر بوده است. شايد دليل اينكه نوگرايي در شعر كردي منطقه كرمانشاه اين همه دير و با تأخير به وقوع پيوست، عدم وجود بستر فرهنگي مناسب بود، بستري كه در آن نشريات مختلف ادبي، انتشار كتاب و نقد آثار منتشر شده و ... ميتوانست يك شوك به جريان شعر كردي كرمانشاه وارد كند.
به هر صورت اين اتفاق هرچند با تأخير در دهههاي اخير روي داده و ميبايست آنرا به فال نيك گرفت. در دو دههي اخير نشريات محلي استان، فضايي هر چند اندك به شعر كردي اختصاص دادهاند و از همهمهمتر، سايت بلوط به عنوان پايگاهي ثابت و كامل، هيجاني نشاط آور به شعر كردي كرمانشاه بخشيده است و ارتباط ميان شاعران گويشهاي مختلف در كرمانشاه، بستر فرهنگي مناسبي به وجود آورده است.
اگرچه جاي خالي برگزاري جشنوارههاي ادبي و اختصاص جايزهاي به شعر، كاملاً محسوس است اما همين بستر فرهنگي محدود چنان انگيزهاي به شاعران كرمانشاهي بخشيده كه خوشبختانه، هر روز شاهد انتشار كتابهاي متعددي از سوي آنان هستيم، كتابهايي كه بي شك تاريخ ادبيات كرمانشاه را رقم ميزنند.
در يكي دو هفتة گذشته چند مجموعه شعر با گرايشات نوجوانه از سوي شاعراني چون: علي الفتي، مسعود قنبري، شير دل ايل پور و جليل آهنگر نژاد منتشر شده كه باعث خرسندي اهالي هنر و ادب است. نكتة قابل توجه آن است هر كدام از اين كتابها دارايي فضايي متفاوت از ديگري است و هر كدام سعي در تجربهاي تازه در شعر كردي دارند. در اين مجال مروري خواهيم داشت بر مجموعه شعر «ته م» سرودهي جليل آهنگر نژاد:
مجموعه شعر «ته م» همان طور كه از نامش پيداست، براي جليل آهنگر نژاد، عبور از فضاي مه آلود شك و ترديد و حركت به سوي تجربههاي تازه شعري است. جليل آهنگرنژاد از آن جمله شاعراني است كه اهل ريسك و خطر كردن نيست و هميشه با صبوري و تأمل دست به تجربههاي تازه ميزند. شايد او نيز چون من بر اين باور است كه اگر قرار است فضايي را كه سالها مخاطب شعر كردي با آن انس گرفته كنار بگذاريم، بايد حتماً فضايي مناسب جايگزين آن كنيم؛ فضاي شعري كه هم رنگ و بوي بومي دارد و هم عطر تازگي از آن به مشام ميرسد. پس براي كنار زدن آن غبار مه آلود شك و ترديد، آهنگرنژاد ناچار است كمي هم در اين مه يا «ته م» پرسه بزند.
مجموعه شعر «ته م» از دو بخش و دو فضاي متفاوت شعري تشكيل شده است. در بخش اول با هفت روايت كلي و ازلي مواجهايم كه بدون تقطيع و به صورت نثر در فرمي يكسان نوشته شدهاند؛ فرعي كه بي شباهت به روايتهاي متون مقدس و حكايتهاي ادبيات كلاسيك نيست. اما بايد اعتراف كرد كه يك فرم تازه در ادبيات كردي محسوب ميشود و تجربهاي است كه بي شك جليل آهنگر نژاد در كارهاي بعدي خويش در اجراهاي ديگري آن سود خواهد جست.
فرم اين هفت روايت به صورت «يه كيكهات وهت : .... [ئيمه نهژنه فتيم]» يا «يكي آمد و گفت: .... [ما نشنيديم]» اجرا شده است. و در دل نقطهچينهاي هر كدام از اين هفت روايت، روايتي گفته آمده كه با ديگري تفاوت دارد. اما همة آنها با لحني نوستالژيك روايت شدهاند، لحني حسرت بار از كودكي و گذشته. و اين روايتهاي نوستالژيك ادامه مييابند تا انتهاي كتاب، تا اينكه مخاطب با هشتيمن روايت غافلگير ميشود: «يهكي چي و وهت ... [ئيمه ئهژنه فتيم]» يا «يكي رفت و گفت ... [ما شنيديم]»
روايت هشتم نيز با همان فرم اجرا شده است، اما مضمون آن كاملاً متضاد با هفت روايت ديگر است و همين تضاد مخاطب را غافلگير ميكند. اينكه مضامين روايتها چيست و چه ميتوانست باشد و يا چه رابطة طولي بين روايتهاست، براي من مخاطب فرقي نميكند، براي من همان غافلگيري روايت هشتم لذت بخش است. اما اينكه چرا روايت هشتم در ادامة روايت هفتم قرار نگرفته و در پايان كتاب و پس از بخش شعرهاي موزون جاي گرفته، جاي سوال است! در كل فرمي كه آهنگر نژاد براي اجراي اين هشت روايت انتخاب كرده است، فرمي تازه و زيباست كه قابليت اجرا در فضاي ادبيات داستاني را نيز دارد و بعيد هم نيست كه آهنگر نژاد در اين كارها قصد داشته باشد شعر و داستان را تلفيق كند و نوعي متن «مينيمال» كردي ارايه دهد. به هر حال تلاش او ارزنده و قابل تقدير است.