افزایش کیفیت در عرصه یادگیری و تدریس در حال حاضر یکی از محورهای اصلی همه مباحث آموزشی است و ارتقا آن مهمترین وظیفه وزارت آموزش و پرورش است.کیفیت افزایی از گذرگاه های بسیاری عبور می کند. در این میان نقش و جا یگاه معلمان بی بدیل مهم تر است و نحوه تدریس آنان از اهمیت بسزایی برخوردار است .سند تحول بنیادین آموزش و پرورش به عنوان یک هدف ویژه در نظام آموزش کشور، در رشد توانمندی گستردة دانش آموزان و معلمان بسیار مؤثر است . مفاهیم برنامه درسی پنهان از جمله مفاهیم بسیار ارزشمند و راه گشا در تفکر و عمل برنامهریزی درسی است .
نوشتن طرح درس تمام ساحتی یکی از مباحث مهم در برنامهریزی درسی، روش تدریس و مدیریت کلاس است. هر معلم خصوصی یا معلم مدرسه، چه تازهکار و چه با تجربه، برای اینکه بتواند برنامهریزی دقیقی برای کلاسهای خود داشته باشد و موضوعات درسی را به بهترین شکل ممکن در کلاس پیادهسازی کند، به نوشتن طرح درس تمام ساحتی نیاز پیدا خواهد کرد.
در این مقاله قصد داریم نکات مهم و کلیدی را در مورد طرح درس تمام ساحتی روزانه، طرح درس تمام ساحتی سالاته و مراحل نوشتن طرح درس تمام ساحتی ، به شما همکاران عزیز ارائه دهیم. همچنین یک نمونه طرح درس تمام ساحتی و یک فرم خام طرح درس تمام ساحتی را نیز برای دانلود در اختیار شما قرار دادهایم.

به عنوان معلمی که سالها در کلاسهای درس، جلسات شورای معلمان و راهبری آموزشی مدارس با چالشهای نگارش برنامههای آموزشی درگیر بودهام، میدانم که ورود به سال تحصیلی جدید نیازمند بازنگری اساسی در نگرش آموزشی است. طرح درس تمام ساحتی برای سال تحصیلی 1406-1405 دیگر صرفاً یک چکلیست صوری برای پر کردن پوشه کار یا بازرسیهای اداری نیست؛ بلکه شناسنامه حرفهای و نقشه راه واقعی هر معلم در کلاس درس است. همکارانی که در سالهای گذشته با تغییرات مداوم فرمها سردرگم شدهاند، در این سند مدون به یک هارمونی کامل میان اهداف آموزشی، شایستگیهای پایه و نیازهای واقعی دانشآموز دست پیدا میکنند. این مستند جامع به گونهای تنظیم شده است که معلمان تمامی مقاطع از دوره ابتدایی تا متوسطه، بتوانند در کوتاهترین زمان، استانداردهای سند تحول را در فرآیند یاددهی-یادگیری خود جاری کنند.
وقتی صحبت از تدوین سند آموزشی بر پایه مبانی تحولی میشود، مهمترین چالش همکاران، چگونگی پیوند زدن مفاهیم تئوری با مهارتهای عملی است. در نگارش یک طرح درس بر اساس ساحت های ششگانه تربیتی، اهداف یادگیری به شش بُعد حیاتی تفکیک میشوند تا رشد همهجانبه متربی تضمین گردد:
ساحت اعتقادی، عبادی و اخلاقی: نهادینهسازی باورها، تقویت روحیه سپاسگزاری و فضایل اخلاقی در تعاملات کلاسی.
ساحت زیستی و بدنی: سلامت فردی و اجتماعی، ارتقای بهداشت روانی و درک اهمیت تحرک و سبک زندگی سالم.
ساحت علمی و فناورانه: پرورش روحیه کاوشگری، تفکر انتقادی، حل مسئله و بهرهگیری هوشمندانه از ابزارهای نوین.
ساحت زیباییشناختی و هنری: تقویت درک زیباییهای آفرینش، پرورش خلاقیت، ذوق ادبی و هنری دانشآموزان.
ساحت اجتماعی و سیاسی: تقویت مسئولیتپذیری، کار گروهی، عدالتخواهی، قانونگرایی و هویت ملی.
ساحت اقتصادی و حرفهای: درک ارزش کار و تلاش، مهارتهای مدیریت مالی، صرفهجویی و کارآفرینی متناسب با سن.
این ساختار مانع از تکبُعدی شدن آموزش میشود و بستری فراهم میآورد تا معلم بدون اتلاف وقت، اهداف هر درس را در چارچوب این ساحتهای مکمل پیادهسازی کند.
یکی از دغدغههای اصلی دبیران و آموزگاران در ابتدای مهرماه، انطباق کامل محتوای آموزشی با شاخصهای نظارتی و سامانههای رسمی است. برای اجرای بدون نقص طرح درس تمام ساحتی برای سال تحصیلی 1406-1405، رعایت مراحل زیر تضمینکننده نظم و اعتبار حرفهای شما خواهد بود:
تحلیل محتوای درس و استخراج اهداف عملکردی بر پایه شایستگیها
تدوین سناریوی تدریس با تعیین نقش فعال دانشآموز در جریان یادگیری
طراحی فعالیتهای تلفیقی که همزمان چند بعد تربیتی را پوشش دهند
مشخص کردن ابزارهای سنجش معتبر از جمله چکلیستهای رفتاری، تکالیف مهارتمحور و آزمونهای عملکردی
مستندسازی پیوسته در فرمهای استاندارد و قابل ویرایش جهت استفاده در جلسات گروههای آموزشی
این مجموعه صرفاً یک متن آماده نیست، بلکه ابزاری کاربردی است که توسط معلمان باسابقه و پژوهشگران حوزه برنامه ریزی درسی بازبینی شده است:
شامل جداول تفکیکشده و فایلهای کاملاً استاندارد و قابل ویرایش (Word و PDF)
انطباق دقیق با آخرین تغییرات کتب درسی و مصوبات شورای عالی آموزش و پرورش
راهنمای گامبهگام برای درسپژوهی، اقدامپژوهی و ارزیابی شایستگیهای حرفهای
نمونههای واقعی تدریس کلاسی به همراه روشهای مدیریت زمان و گروهبندی یادگیرندگان
ساختار روشن برای سنجش آغازین، تکوینی و پایانی بدون پیچیدگیهای غیرضروری
دسترسی به یک الگوی منظم و آزمودهشده، استرس طراحی روزانه را از دوش معلم برمیدارد و تمرکز اصلی را به کیفیت تعامل با دانشآموزان معطوف میکند. با دانلود و پیادهسازی این مجموعه، فایلهای اختصاصی را در فرمتهای کاملاً مرتب و آماده چاپ دریافت خواهید کرد و میتوانید کلاس درس خود را به محیطی پویا، خلاق و مبتنی بر شایستگیهای نوین تبدیل کنید.
آیا تدریس با توجه به ساحتهای ششگانه و اجرای برنامه درسی پنهان میتواند باعث افزایش خلاقیت در دانش آموان شود؟
آیا اجرای تدریس تمام ساحتی و برنامه درسی پنهان توسط معلمان میتواند باعث افزایش روحیه پرسشگری در دانش آموزان شود؟
وفایی و همکاران (١٣٩٥)معتقدند با توجه به اقتضائات آموزش و پرورش در عصر جدید و لزوم همخوانی بیشتر کتا بهای درسی با رویکردها و ساحتهای سند تحول بنیادین، به برنامه ریزان درسی پیشنهاد می شود که برنامه درسی مارپیچی برونر ١ را در تدوین و طراحی برنامه درسی همواره مد نظر داشته باشند. برنامه درسی مارپیچی یک روش تنظیم محتوا است که در آن برخی مفاهیم، عقاید یا موضو عهای اساسی به تدریج در طول برنامه درسی عرضه می شوند بدون آن که تمامی زمینه مورد یادگیری به طور کامل و منظم تکرار شود.در این شیوه با تعیین توالی تجربیات یادگیری دانش آموزان با جنبه های معین موضوعات آشنا می شوند و موقعیت برای برخورد دوباره آنها در شکل پیچیده تری در سا لهای متوالی فراهم می شود. این شیوه برای این بوجود آمده که مطالعات دانش آموزان را عمیقتر می سازد.
ملکی (١٣٧٦) برنامه درسی پنهان را چنین تعریف کرده است: »عوامل دیگری که جزء برنامه درسی رسمی نیست و از دید و مشاهدة برنامهریزان و دستاندرکاران برنامهریزی درسی آموزش عالی پنهان است و در فکر و عواطف و رفتار دانشجویان اثر میکند و در اغلب موارد مؤثرتر از برنامه درسی پیشبینی شده عمل مینمایند. قوانین و مقررات دانشگاه، جو دانشگاه، رابطه و تعامل اعضای هیأت علمی و دانشجویان از اهم این عوامل هستند. از تأثیر اینها تفکر، نگرشها و گرایشهایی در دانشجویان شکل میگیرند که در ادبیات برنامه درسی، این تأثیرات را برنامه درسی پنهان تلقی می نمایند.
طبق نظر استیگلر (١٩٨٢)آنچه در حال حاضر باید انجام شود پیدا کردن راه هایی برای فراهم آوردن آن نوع فرصت های یادگیری است که دانش آموزان به منظور رسیدن به استانداردهای نوین به آنها نیاز دارنداگر همکاری معلمان برای بهبود روشهای آموزش جلب نشود عاقبت تاسف باری در انتظار است نه به دلیل اینکه فرصتی از دست خواهد رفت به این جهت که این تنها فرصت موجود است نظام آموزشی باید از تلاش معلمان برای بهبود روش های آموزش حمایت کند زیرا معلمان کلید پر کردن شکاف های آموزشی هستند . نجات (١٣٩٨) در تحقیقی به بررسی برنامه درسی پنهان و رشد مهارت های اجتماعی پرداختند .یافته های تحقیق نشان دادند: برنامه های درسی پنهان و ابعاد آن، همچون جو اجتماعی، ساختار فیزیکی و روابط درونی مدرسه، با میزان مهارتهای اجتماعی همبستگی معناداری دارد دانشآموزان از طریق برنامههای درسی و بهویژه برنامه درسی پنهان، با انواع دانش علمی، اجتماعی، تاریخی، اقتصادی و سیاسی، و مهارتها و نگرشهای مختلفی همچون خویشتنداری، احترام، صداقت، همدلی، همکاری، مسئولیتپذیری، رعایت قانون و مقررات و غیره آشنا میشوند. عوامل دیگری که جز برنامه درسی نیستند و از دید و مشاهده برنامهریزان و دستاندرکاران تعلیموتربیت نیز پنهاناند، بر فکر، عواطف و رفتار فراگیرنده اثر میگذارند و در بیشتر موارد مؤثرتر از برنامه درسی آشکار و پیشبینی شده عمل میکنند. قوانین و مقررات در کلاس و محیط آموزشی، جو اجتماعی مرکز آموزشی و تعامل و رابطه فراگیرندگان با مدیران و معلمان، از جمله این عوامل هستند.
دی چکو و کرافورد(١٩٧٤) دربــاره ی اثربخــشی روش بــارش مغزی میگویند که، ممکن است روش بارش مغزی راهی بــرای ســنجش رفتارهــای ورودی باشــد؛ زیــرا پاسخهایی که ابتدا دانش آموز میدهد، احتمالا در سلسله مراتب پاسـخهـای او از نیرومنـدی بیـشتری برخوردارند. همچنین روش بارش مغـزی مـیتوانـد بـه عنوان وسیله ای جهـت یـادآوری مفـاهیم و اصـول مورد نیاز برای حل مسأله به یادگیرنـدگان کمـک کند (به نقل از سیف، ١٣٦٨ ،ص ٢٣-٥٢٢).
یکی از دغدغههای هر معلمی، مدیریت کلاس به بهترین شیوهی ممکن است. بنابراین قبل از شروع سال تحصیلی یا شروع هر دورۀ آموزشی، سؤالاتی از این قبیل در ذهن معلم ایجاد میشود:
دانشآموزان (دانشجویان) در طول مدت این کلاس (دوره) چه مطالبی را باید بیاموزند؟
چه روش تدریس اثربخشی را برای آموزش این درس انتخاب کنم؟
برای هر مبحث چه مدت زمانی را در نظر بگیرم؟
ساختار هر جلسه از کلاس من به چه صورتی باشد؟
برای آموزش این درس، به چه فعالیتها و ابزارهایی کمک آموزشی نیاز دارم؟
با چه روشهایی میزان یادگیری و پیشرفت شاگردانم را بسنجم؟
پاسخهایی که از سوی معلم به این سؤالات داده میشود، در مجموع، یک طرح درس تمام ساحتی استاندارد را تشکیل میدهند که میتوان آن را به عنوان یک نقشۀ راه برای معلم در نظر گرفت. با نوشتن طرح درس تمام ساحتی دقیق و منسجم، معلم میتواند برای فعالیتهای آموزشی خود، به صورت جلسه به جلسه، روزانه، هفتگی، ماهانه، ترمی و سالانه برنامهریزی کند.
زمانی که معلم طرح درس تمام ساحتی مشخصی ندارد، همواره به این موضوع فکر میکند که بعد از انجام این فعالیت، چه کار دیگری باید انجام دهم؟ این موضوع تمرکز معلم و در نتیجه تمرکز دانشآموزان را کاهش خواهد داد. ضمن اینکه ممکن است در حین تدریس نیاز به ابزارهایی باشد که معلم از قبل آنها را پیشبینی نکرده است.
در نهایت همۀ این موارد باعث میشوند که به عنوان معلم خصوصی یا معلم مدرسه نتوانید زمان کلاس خود را به خوبی مدیریت کنید و به تبع آن فرآیند یادگیری در دانشآموزان به طور کامل اتفاق نخواهد افتاد.
از فواید طرح درس تمام ساحتی این است که به معلم کمک میکند تا هر روز و هر جلسه با آمادگی کامل وارد کلاس درس شود، تدریس مؤثرتری را ارائه کند و مدیریت کلاس را به خوبی در دست داشته باشد.

در تجربه سالها نظارت بر فرآیندهای آموزشی، بارها دیدهایم که بزرگترین لغزش در طراحی سناریوی تدریس، نگاه گسسته و جزیرهای به کتاب درسی است. در یک طرح درس تمام ساحتی برای سال تحصیلی 1406-1405، اهداف شناختی، مهارتی و نگرشی درون یک ماتریس بههمپیوسته قرار میگیرند. به عنوان نمونه، وقتی در درس علوم تجربی یا فیزیک مبحث «انرژیهای پاک» تدریس میشود، معلم صرفاً فرمولها و مفاهیم را انتقال نمیدهد؛ بلکه به صورت خودکار ابعاد چندگانه فعال میشوند:
بعد اعتقادی و اخلاقی: تدبر در نظم شگفتانگیز جهان آفرینش و پرهیز از اسراف در مصرف منابع خدادادی.
بعد زیستی و بدنی: بررسی تأثیر سوختهای فسیلی بر آلودگی هوا و سلامت تنفسی انسان.
بعد علمی و فناورانه: مدلسازی عملکرد توربینهای بادی و پنلهای خورشیدی با استفاده از ابزارهای شبیهساز.
بعد زیباییشناختی و هنری: طراحی پوسترها یا اینفوگرافیکهای چشمنواز توسط دانشآموزان برای ترویج فرهنگ هوای پاک.
بعد اجتماعی و سیاسی: نقد سیاستهای مصرف انرژی و گفتگو پیرامون مسئولیتهای شهروندی در حفظ محیطزیست.
بعد اقتصادی و حرفهای: محاسبه صرفه اقتصادی استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر و آشنایی با مشاغل سبز آینده.
تفاوتهای شناختی و رشدی دانشآموزان در دورههای مختلف تحصیلی ایجاب میکند که نحوه پیادهسازی ساحتها منعطف و متناسب با سن باشد. در تدوین یک طرح درس بر اساس ساحت های ششگانه تربیتی، باید الزامات زیر به صورت تفکیکشده رعایت شود:
دوره اول ابتدایی (پایههای اول تا سوم): تمرکز بر بازیمحوری، دستورزی، تقویت مهارتهای حسی-حرکتی و عادتهای رفتاری پایه. در این مقطع، ساحتها در قالب داستان، شعر، نمایش خلاق و فعالیتهای لمسی متجلی میشوند.
دوره دوم ابتدایی (پایههای چهارم تا ششم): تقویت پژوهشگری فردی، کار تیمی، مسئولیتپذیری در گروههای کلاسی و ورود به حل مسائل محیطی و اجتماعی ساده.
دوره اول متوسطه: تأکید بر استدلال منطقی، هویتیابی، آشنایی با تنوع مشاغل، پروژههای علمی گروهی و درک روندهای اجتماعی و تاریخی.
دوره دوم متوسطه و هنرستانها: توسعه تفکر انتزاعی، تحلیل پدیدهها، پژوهشهای تخصصی، شایستگیهای فناورانه و آمادگی عملی برای ورود به بازار کار و دانشگاه.
ارزشیابی در رویکرد جدید، بخشی جدانشدنی از جریان یادگیری است و نه صرفاً ایستگاه آخر آن. در فایلهای مدون طرح درس تمام ساحتی برای سال تحصیلی 1406-1405، بخش سنجش به سه سطح پیوسته تفکیک شده است:
سنجش تشخیصی و آغازین: کشف کجفهمیهای احتمالی قبلی، تعیین نقطه شروع یادگیری و ایجاد انگیزه و چالش ذهنی با سوالات موقعیتمحور.
سنجش تکوینی و فرآیندی: بهرهگیری از کاربرگهای هدایتشده، چکلیستهای مشاهده رفتار، ارزیابی همسالان و بازخوردهای توصیفی سازنده در حین تدریس.
سنجش تراکمی و عملکردی: آزمونهای موقعیتمحور، پروژههای عملی ملموس و تکالیف مهارتمحور که توانایی دانشآموز را در بکارگیری آموختهها در موقعیتهای جدید میسنجد.
معلم پژوهنده همواره کلاس درس خود را به عنوان یک آزمایشگاه زنده آموزشی میبیند. هنگامی که یک طرح درس بر اساس ساحت های ششگane تربیتی را در قالب درسپژوهی پیاده میکنید، فرصتی بینظیر برای تحلیل رفتار یادگیرندگان و بازبینی الگوهای تدریس به دست میآورید. با ثبت بازخوردهای کلاسی، ثبت واکنشهای دانشآموزان به موقعیتهای حل مسئله و اصلاح گامبهگام سناریوها، میتوان مقالهها و گزارشهای مستند اقدامپژوهی بسیار غنی و مستدلی را برای ارائه در جشنوارهها و مستندسازی رتبهبندی حرفهای تولید کرد.
در گفتگو با دبیران و آموزگاران گرامی، همواره چند ابهام اساسی در نگارش این اسناد مطرح میشود که پاسخهای دقیق آنها در این مجموعه گردآوری شده است:
کمبود زمان در کلاس درس برای پوشش همه ابعاد: نیازی نیست در هر جلسه ۴۵ یا ۹۰ دقیقهای، تمام ساحتها با وزن یکسان اجرا شوند. یک سناریوی حرفهای، یک یا دو بعد را به عنوان محور اصلی انتخاب کرده و سایر ابعاد را به صورت زمینه و بستر یادگیری به کار میگیرد.
انتزاعی بودن برخی تعاریف: تبدیل اهداف کلی به رفتارهای عینی و قابل مشاهده، کلید حل این مسئله است. در این بسته، تمامی افعال و اهداف به صورت رفتاری و قابل اندازهگیری بازنویسی شدهاند.
دشواری تنظیم فرمها: وجود جداول منظم، ساختار از پیش طراحیشده و متون کاملاً ویرایشپذیر، زمان صرفشده برای کارهای اداری را به حداقل میرساند.

پیش از ورود به کلاس یا ارائه مستندات به گروههای آموزشی، بررسی گامهای زیر اطمینانبخش انطباق کامل محتوا خواهد بود:
[ ] آیا اهداف کلی درس با ساحتهای ششگانه پیوند شفاف و منطقی دارند؟
[ ] آیا فعالیتهای پیشبینیشده برای دانشآموز، فرصت تعامل و تفکر را فراهم میکند؟
[ ] آیا ابزارهای سنجش و ملاکهای داوری برای هر فعالیت مشخص شده است؟
[ ] آیا تفاوتهای فردی و سبکهای یادگیری گوناگون در سناریو لحاظ شده است؟
[ ] آیا ساختار فایل با فرمتهای استاندارد، تمیز و بدون بهمریختگی ظاهری تنظیم گردیده است؟
با دریافت این پکیج کامل، دسترسی فوری به فایلهای متنی استاندارد و تفکیکشده برای تمامی پایهها و دروس برای شما فراهم میشود. تمامی متون در قالبهای آماده با قلمهای استاندارد آموزشی، جداول مرتب و راهنمای گامبهگام ارائه شدهاند تا بتوانید متناسب با ویژگیهای کلاس، تعداد دانشآموزان و امکانات مدرسه خود، در کوتاهترین زمان تغییرات مدنظر را اعمال کرده و خروجی چاپی یا دیجیتال دریافت نمایید. این مجموعه، زیربنای آرامش خاطر و تسلط حرفهای شما در تدریس سراسر سال تحصیلی خواهد بود.
نوشتن طرح درس تمام ساحتی ، به معلم این فرصت را میدهد تا دانش خود را در مورد مبحثی که باید آموزش دهد، بررسی کرده و اطمینان حاصل کند که به همۀ نکات و مطالب مورد نیاز، برای ارائه به شاگردان تسلط دارد. به این ترتیب، یادگیری نیز به شکل بهتری در دانشآموزان رخ میدهد. همین موضوع باعث افزایش احترام دانشآموزان نسبت به معلم و مشارکت هر چه بیشتر آنها در فرایند تدریس میشود.
معلم باید از لحظهای که دانشآموزان در کلاس درس حاضر میشوند تا زمانی که کلاس به پایان میرسد، جلسه را مدیریت کند. یکی از بخشهای مربوط به مدیریت کلاس، به مدیریت زمان معلم در انواع کلاسها برمیگردد.
طرح درس تمام ساحتی اصولی به معلم کمک میکند تا بتواند هر یک از این جلسات را به بخشهای مختلف تقسیم کند و برای هر بخش، برنامه و زمانبندی مشخصی را در نظر بگیرد. این موضوع باعث افزایش سرعت یادگیری دانشآموزان و به پایان رساندن موضوعات مهم کتاب، در زمان مقرر میشود.
در هر کشور، شهر یا مدرسهای که تدریس کنید، معمولاً چشماندازها و استانداردهای آموزشیِ از پیش تعیینشدهای وجود دارد که معلم باید در روش تدریس خود از آنها تبعیت کند و شاگردان را به اهداف مورد نظر برساند.
داشتن طرح درس تمام ساحتی مشخص کمک میکند تا معلم اطمینان حاصل کند که دانشآموزانش در مسیر درستی قرار دارند و تا پایان سال تحصیلی یا دورۀ آموزشی، به استانداردها و اهداف مورد نظر دست پیدا خواهند کرد.
به عنوان معلم، ممکن است گاهی نیاز به مرخصی داشته باشید. در چنین شرایطی برای اینکه فرآیند تدریس قطع نشود، احتمالاً از یکی از همکارانتان درخواست خواهید کرد که چند جلسهای را به جای شما تدریس کند.
داشتن طرح درس تمام ساحتی و ارائۀ آن به معلم جایگزین، کمک میکند تا به طور دقیق بداند چه مواردی را در این جلسات باید پوشش دهد و برای پیشبرد اهداف درسی کلاس، حداکثر استفاده را از زمان کلاس ببرد.
رایجترین نوع طرح درس تمام ساحتی ، طرحدرسهای سالانه (ترمی) و روزانه (جلسه به جلسه) هستند. اما در صورتی که معلم تمایل به برنامهریزی دقیقتری داشته باشد، میتواند طرح درس تمام ساحتی های ماهانه و هفتگی را نیز برای کلاسهای خود در نظر بگیرد. در ادامه، نکاتی را در رابطه با طرح درس تمام ساحتی سالانه و روزانه بیان میکنیم.
طرح درس تمام ساحتی سالانه به معلم و دانشآموزان کمک میکند که در طول یک سال یا ترم تحصیلی، مجموعه فعاليتهاي آموزشي خود را به موقع و بدون وقفه اجرا کنند. در طرح درس تمام ساحتی سالانه، معلم باید به سؤالاتی در مورد فرآیند تدریس در طول سال تحصیلی پاسخ دهد. برخی از این سؤالات عبارتند از
اهداف آموزشی این درس چیست؟
تعداد ساعاتی که در طی هر هفته به این درس اختصاص دارد چقدر است؟
در طی سال تحصیلی، به چند جلسه برای دوره، مرور یا ارزشیابی دانشآموزانم نیاز دارم؟
به چه ابزارها و امکاناتی برای آموزش این درس نیاز خواهم داشت؟
چه مناسبتها و تعطیلاتی را پیش رو داریم که روی این درس تأثیر میگذارد؟
معلم به منظور دستیابی به یک یا چند هدف آموزشی، در طی یک جلسه یا یک روز، مجموعه فعالیتهایی را در نظر میگیرد. طرح درس تمام ساحتی روزانه در واقع برنامهریزی برای این فعالیتها است که به معلم کمک میکند، مراحل برگزاری یک جلسه را یکی پس از دیگری اجرا کند و به اهداف مورد نظر دست پیدا کند.
رئوس مطالبی که برای این جلسه در نظر دارم چیست؟
مهمترین اهداف آموزشیِ این جلسه چه مواردی هستند؟
اهداف رفتاری مورد نظر من در این جلسه چیست؟
دانستههای پیشین دانشآموزان در این زمینه چه هستند؟
قبل از شروع تدریس چه کارهایی را باید انجام دهم؟
مراحل ارائۀ درس در کلاس به چه صورتی باشد؟
از چه روشهای برای تدریس بهتر این مبحث میتوانم استفاده کنم؟
به چه ابزارهایی برای دستیابی به اهداف آموزشی این جلسه نیاز دارم؟
برای هر یک از فعالیتهای ضروری، چه مدت زمانی را در نظر بگیرم؟
میزان یادگیری دانشآموزان و دستیابی به اهداف آموزشی و رفتاری در این جلسه را چگونه ارزیابی کنم؟
در پایان جلسه، چه تکالیفی را برای دانشآموزانم در نظر بگیرم؟
در اولین گام برای نوشتن طرح درس تمام ساحتی ، باید نوع طرح درس تمام ساحتی خود را بر اساس مواردی که در قسمت قبل اشاره کردیم، مشخص کنید. بر اساس هر یک از انواع طرح درس تمام ساحتی ، لازم است به سوالات مربوطه پاسخ دهید. اما به طور کلی برای نوشتن یک طرح درس تمام ساحتی روزانۀ مفید و کاربردی، پیشنهاد میکنیم مراحل زیر را طی کنید:
قبل از ارائۀ درس در کلاس، باید رئوس مطالبی را که در طی جلسه تدریس میشوند، به طور کامل بررسی کنید. همچنین اهداف مورد نظر از این جلسه را مشخص کنید. این اهداف شامل اهداف کلی، جزیی و اهداف رفتاری (شناختی، روانی و عاطفی) هستند.
برای تدریس برخی موضوعات نیاز به ابزارهای خاصی وجود دارد. برای مثال، در تدریس ریاضی مقطع ابتدایی به ابزارهایی مانند چینه، ساعت، چرتکه و غیره نیاز خواهید داشت یا ممکن به منظور تکمیل فرآیند تدریس خود به ویدئو پروژکتور احتیاج داشته باشید. بنابراین لازم است که از قبل، این موارد را در طرح درس تمام ساحتی خود مشخص و تهیه کرده تا در جلسۀ تدریس، زمان زیادی را صرف هماهنگی برای این موضوع نکنید.
قبل از شروع درس، ابتدا باید ارزیابی مناسبی از دانستههای پیشین دانشآموزانتان به دست بیاورید. این مرحله، تحت عنوان ارزشیابی تشخیصی شناخته میشود و نتایج آن، نقطۀ شروع آموزش را مشخص میکنند.
پس از انجام ارزشیابی تشخیصی، لازم است توجه دانشآموز را به موضوع مورد نظر جلب کنید. بنابراین باید به روشهای مختلف از جمله بیان اهمیت و کاربرد موضوع، انگیزۀ لازم را برای یادگیری و مشارکت، در دانشآموز ایجاد کنید. پس از آن به معرفی درس و اهداف مورد نظر بپردازید.
در این قسمت روش تدریس خود را مشخص میکنید. چه فعالیتهایی را برای آموزش هر چه بهتر این درس مد نظر قرار دادهاید؟ برای هر یک از این فعالیتها چه مدت زمانی را در نظر گرفتهاید؟ آیا فعالیتهای فردی و گروهی با نسبت قابل قبولی در طرح درس تمام ساحتی شما در نظر گرفته شدهاند؟ تمامی مراحل را به صورت گام به گام، روشن و واضح بنویسید و تا حد امکان به اجرای آن در کلاس متعهد بمانید.
قبل از اینکه میزان یادگیری دانشآموزان را مورد ارزیابی قرار دهید، لازم است مروری بر مطالب درس داشته باشید و خلاصهای از آن را برای دانشآموزان بیان کنید. برای این بخش نیز باید برنامه و روشهای مشخصی داشته باشید.
پس از اجرای مراحل تدریس و جمعبندی و مرور، نوبت به ارزشیابی دانشآموزان میرسد. فراموش نکنید که منظور از ارزشیابی لزوماً امتحان گرفتن نیست. بلکه باید متناسب با سن دانشآموزان، مقطع، پایه و درس مورد نظر، روشهای متنوعی برای ارزشیابی میزان یادگیری دانشآموزان در طرح درس تمام ساحتی خود وارد کنید.
در آخرین مرحله از فرآیند تدریس، باید تکالیف مورد نظر خود را برای دانشآموزان مشخص کنید. توجه داشته باشید تکالیفی را انتخاب کنید که علاوه بر متنوع بودن و توجه به انواع سبکهای یادگیری دانشآموزان، با اهداف آموزشی و رفتاری که در طرح درس تمام ساحتی خود در نظر گرفتهاید همخوانی داشته باشد. در پایان نیز از همراهی و مشارکت شاگردانتان برای یادگیری موضوع درس، ابراز خشنودی و تشکر کنید.
تسلط بر چینش اجزای یک جلسه تدریس، تفاوت میان یک کلاس خستهکننده و یک محیط یادگیری شورانگیز را رقم میزند. در تدوین یک طرح درس تمام ساحتی برای سال تحصیلی 1406-1405، مدیریت ۹۰ دقیقه زمان کلاسی بر اساس این چرخه حرفهای زمانبندی میشود:
گام نخست؛ برقراری ارتباط، آمادگی و انگیزش (حدود ۱۰ دقیقه):
شروع با یک پرسش تفکربرانگیز، نمایش یک تصویر چندوجهی، یا طرح یک معضل واقعی زیستی و اجتماعی. هدف در این بخش، برانگیختن کنجکاوی و پیوند دادن ذهن دانشآموز با دستکم یکی از ساحتهای اخلاقی یا فناورانه است.
گام دوم؛ ارزیابی ورودی و کشف پیشدانستهها (حدود ۱۰ دقیقه):
طرح پرسشهای هدایتشده برای سنجش درک قبلی، ثبت خطاهای شناختی رایج و ایجاد پل میان مطالب گذشته با مفاهیم جدید.
گام سوم؛ ارائه محتوا و کاوش تعاملی (حدود ۴۰ دقیقه):
تقسیم کلاس به گروههای چندنفره، ارائه کاربرگهای طراحیشده بر پایه شایستگیها، و هدایت دانشآموزان به سمت گفتوگو، آزمایش، جستوجوی منابع، و ثبت دادهها. در این بخش معلم نقش تسهیلگر و پرسشگر سقراطی را ایفا میکند.
گام چهارم؛ تثبیت، اشتراکگذاری و بازخورد کلاسی (حدود ۲۰ دقیقه):
ارائه دستاوردهای هر گروه به سایر همکلاسیها، نقد محترمانه نتایج، تحلیل ابعاد اقتصادی یا اجتماعی موضوع و پاسخ به ابهامات بر اساس معیارهای علمی.
گام پنجم؛ جمعبندی، خودسنجی و تعیین تکالیف عملکردی (حدود ۱۰ دقیقه):
مرور آموختهها توسط خود دانشآموزان با تکمیل برگه خروج، بازخورد توصیفی معلم و ارائه تکالیف مهارتمحور برای اجرا در بستر خانواده یا محیط محلی.
یکی از پیشرفتهترین مهارتهای یک معلم خلاق، توانایی تلفیق موضوعی میان دروس است؛ امری که ارزش کاربردی یک طرح درس بر اساس ساحت های ششگانه تربیتی را چند برابر میکند. به عنوان یک مثال ملموس، مبحث «مدیریت پسماند و بازیافت» میتواند همزمان چند درس را در یک پروژه منسجم به هم بدوزد:
پیوند با درس علوم تجربی: تفکیک مواد، زیستتخریبپذیری و شناخت چرخه بازگشت عناصر به خاک (ساحت علمی و فناورانه).
پیوند با درس ریاضی و آمار: جمعآوری دادههای مربوط به وزن زباله تولیدی مدرسه در یک هفته، رسم نمودارهای ستونی و تحلیل درصد مواد دورریز (ساحت علمی و شناختی).
پیوند با درس پیامهای آسمان و قرآن: تدبر در آیات مربوط به نعمتها، شکرگزاری و قبح اسراف و تبذیر (ساحت اعتقادی، عبادی و اخلاقی).
پیوند با درس مطالعات اجتماعی و کار و فناوری: تشکیل کمپینهای کلاسی برای تفکیک کاغذ، بررسی نقش شهرداریها و تخمین ارزش افزوده بازیافت مواد برای اقتصاد ملی (ساحت اجتماعی-سیاسی و ساحت اقتصادی-حرفهای).
پیوند با درس فرهنگ و هنر: ساخت سازهها یا کارهای دستی با استفاده از مواد دورریز و طراحی المانهای زیباسازی حیاط مدرسه (ساحت زیباییشناختی و هنری).
این رویکرد ترکیبی، دیوار میان کتابهای درسی را فرو میریزد و دانشآموز را به این باور میرساند که آموختههایش ابزاری واقعی برای تغییر پیرامون است.
هیچ کلاسی یکدست نیست؛ کلاسی زنده است که دانشآموزان با سرعتها، سبکها و توانمندیهای گوناگون در کنار یکدیگر رشد کنند. در این چارچوب تدوین طرح درس تمام ساحتی برای سال تحصیلی 1406-1405، تمهیدات دقیقی برای تمایز آموزشی اندیشیده شده است:
برای دانشآموزان با سبک یادگیری دیداری و فضایی: استفاده از نقشههای مفهومی، جدولهای تطبیقی، نمودارهای درختی و ارائههای تصویری در فرآیند سنجش.
برای یادگیرندگان دستورز و جنبشی: فراهم آوردن ابزارهای ملموس، دستسازههای آموزشی، ایفای نقش، و تعریف ماموریتهای کلاسی پرتحرک.
برای دانشآموزان دارای نیازهای ویژه یا افت تحصیلی گذرا: طراحی مسیرهای گامبهگام با سوالات پلکانی، تعیین همیار معلم در گروهبندی و تعدیل ملاکهای آزمون عملکردی بر پایه پیشرفت شخصی.
برای دانشآموزان تیزهوش و فراتر از سطح کتاب: طراحی پرسشهای چالشبرانگیزتر، واگذاری نقش سرگروه پژوهشی و پروژههای تعمیقی خارج از متن کتاب.
مشکل همیشگی در ارزشیابی کیفی-توصیفی، کلیگویی و ثبت عبارات مبهم مانند «خوب است» یا «نیاز به تلاش دارد» بدون ارائه ملاک مشخص بوده است. در مدل نوین طرح درس بر اساس ساحت های ششگانه تربیتی، هر هدف کلی به نشانگرهای دقیق رفتاری تبدیل میشود:
هدف نمونه: توانایی گفتوگو و کار گروهی در حل مسائل کلاسی (ساحت اجتماعی).
سطح ۱ (خیلی خوب): به آرای دیگران گوش میدهد، نوبت صحبت را رعایت میکند، ایدههای نو پیشنهاد میدهد و به همگروهیها کمک میکند.
سطح ۲ (خوب): وظیفه محوله در گروه را به درستی انجام میدهد و با سایر اعضا تعامل محترمانه دارد.
سطح ۳ (قابل قبول): با تذکر و راهنمایی معلم در فعالیت گروهی مشارکت میکند.
سطح ۴ (نیازمند آموزش و تلاش بیشتر): از فعالیت مشارکتی دوری کرده و به نظرات دیگران در حل مسئله توجهی ندارد.
وجود چنین سنجههای شستهرفتهای، ارزیابی را عادلانه، شفاف و برای خانواده و دانشآموز کاملاً قابل فهم و سازنده میسازد.
نگارش شتابزده یا کپیبرداری از طرح درسهای تاریخگذشته، نه تنها بازدهی کلاس را میسوزاند، بلکه در بازدیدهای سرگروههای درسی و فرآیندهای رتبهبندی نیز موقعیت همکار را آسیبپذیر میکند. تجهیز بودن به یک طرح درس تمام ساحتی برای سال تحصیلی 1406-1405 که با واژگان دقیق سند بالادستی، روششناسی معتبر و پیوستگی کامل اهداف نوشته شده باشد:
کارایی شما را در گروههای آموزشی منطقه و جلسات شورای دبیران به عنوان مدرسی صاحبسبک اثبات میکند.
مستندات لازم برای تشکیل یک پوشه کار رتبهبندی بسیار قوی و مستدل را فراهم میسازد.
استرس ناشی از نظارتهای سرزده و ارزیابیهای پایانی را به آرامش و اطمینان خاطر تبدیل مینماید.
زمینه را برای تبدیل تجربیات زیسته کلاسی به مقالههای علمی، تجارب برتر تربیتی و درسپژوهیهای برگزیده هموار میسازد.
برای راحتی کامل همکاران گرامی، تمامی فایلهای این پکیج به گونهای صفحهآرایی شدهاند که دسترسی و ویرایش آنها نیازمند دانش فنی پیچیدهای نباشد:
ساختار فایلها در فرمتهای پرکاربرد اداری آماده شده و تمامی فونتها، فاصلهگذاریها و سرستونها طبق شیوهنامههای رسمی تنظیم گردیده است.
هر درس دارای جدول توزیع زمانی اختصاصی و ستونهای از پیش تعریفشده برای درج نام مدرسه، پایه، تاریخ و اسامی دانشآموزان است.
بخش توضیحات و راهنماهای کوتاه در حاشیه صفحات درج شده تا در صورت نیاز به افزودن فعالیتهای ابتکاری خاص، به سرعت بتوانید تغییرات مدنظر را اعمال کرده و مستقیماً چاپ بگیرید.
این جامعیت به شما اطمینان میدهد که از نخستین روز سال تحصیلی تا واپسین آزمونهای خردادماه، ابزاری جامع، معتبر و بدون نقص را در دست دارید.
در نوشتن طرح درس تمام ساحتی ، تعادل را رعایت کنید. برنامهای بنویسید که علاوه بر آموزش درس در هر جلسه، زمانی را نیز به بررسی تکالیف، حضور و غیاب، پرسش کلاسی، سرگرمی و غیره اختصاص دهید.
در تهیه طرح درس تمام ساحتی خود به تفاوتهای فردی، سبکهای یادگیری و تواناییهای ذهنی متفاوت دانشآموزانتان توجه داشته باشید.
در اجرای مراحل تدریس خود، از مفاهیم جذاب هنری، فرهنگی و غیره برای افزایش اطلاعات دانشآموزان و علاقمند کردن آنها به موضوع درس استفاده کنید.
زمانهایی را برای مرور و یادآوری بعد از تعطیلات طولانی مدت، مانند عید نوروز و یا بعد از برگزاری امتحانات، در نظر بگیرید.
زمانبندیهای خود را بر اساس تعداد صفحات هر فصل در نظر نگیرید. بلکه سختی و آسانی درس باید معیار قرار بگیرد. بنابراین ممکن است دو فصل با تعداد صفحات نسبتاً یکسان، زمان آموزشی کاملاً متفاوتی را نیاز داشته باشند.
نظام آموزش و پرورش و به عبارت بهتر تعلیم و تربیت، به طور بالقوه یکی از محوری ترین و تعیین کننده ترین نهادهای اجتماعی درتحقق توسعه کشور به حساب می آید. یکی از اساسی ترین وظایف هر نظام تربیتی ارائه تصویری روشن از انسان مطلوب است و گویاترین شاهد بر ضرورت وجود یک نظام آموزشی، توجه به آینده است .تحول اساسی و پایدار در هر جامعه در گرو متحول شدن نظام تعلیم و تربیت آن جامعه است و محور اصلی تحول و توسعه ی نظام تعلیم و تربیت بهبود کیفیت کار معلم، شناخت و ویژگیهای آنها میباشد. برنامه درسی پنهان بعد غیرقابل پیشبینی یادگیری است. طراحی آموزشی بدون توجه به این بعد از بخش مهم عواملی است که در یادگیری دانش آموزان تأثیر زیادی دارند. معلمان در طراحی آموزشی به عوامل آشکار موارد در تدریس توجه میکنند و از عوامل پنهان غافل میمانند. لازم است عوامل اساسی مؤثر در شکلگیری برنامه درسی پنهان شناسایی و آشکار شوند و تا حدودی در طراحی و اجرای تحت ضابطه و کنترل درآیند. یکی از عوامل که در کم کردن فاصله بین برنامه درسی رسمی و پنهان تأثیر دارد و مشارکت دانش آموزان در جریان آموزش است. در صورت مشارکت آنان در طراحی و اجرای تدریس، فعالیتهای یادگیری را با اهمیت تلقی خواهند کرد و با علاقه و آگاهی برای یادگیری و نایل شدن به هدفهای آموزشی تدریس خواهند نمود. عامل دیگر آگاهی برنامه ریزان معلمان از عوامل غیر آشکاری که در آموزش مؤثر است: برای مثال وقتی معلم بداند که نوع برخورد او در تدریس در میزان روحیه پرسشگری وخلاقیت مؤثر است سعی میکند رفتار خود را به منظور تقویت آنها تنظیم نماید.. بنابراین معلمان باید عوامل مؤثر در برنامه درسی پنهان را شناسایی کند و با در نظر گرفتن آنها در طراحی و اجرای آموزشی عمل نماید.معلمان به عنوان پایه گذاران اندیشه های علمی، مبلغان ارزشها و مسئولیتهای اجتماعی به کودکان ما میباشند و حرف اول را در تربیت منابع انسانی میزنند و هیچ حرفه ای همچون شغل معلمی تاثیر مؤثری در جوامع ندارد . و از طرفی معلمان باید بدانند استفاده از روشهای نوین آموزشی از جمله تدریس تمام ساحتی و استفاده از برنامه درسی پنهان در فرایند تدریس باعث افزایش مشارکت و فعالیت دانش آموزان شده و به عبارتی می توانندکلاس را دو طرفه برگزار نمائید ، خلاقیت به تنهایی یک مهارت ارزشمند است. برخی کارشناسان، خلاقیت را مجموعه ای از مهارت ها و نگرشهایی می دانند که هر کسی توانایی تحقق آن را دارد.معلمان می توانند از استراتژی های متفاوتی برای پرورش کودك خلاق و سایر مهارت ها مثل مهارت پرسشگری استفاده کنند. معلم با استفاده از تدریس تمام ساحتی کلاس را از حالت قالبی و خشک خارج می کند و اعتمـاد به نفس، نوآوری، آزاداندیشی و ...را در دانش آموزان پرورش می دهد. طبق نتایج این تحقیق، تدریس تمام ساحتی و توجه به شش ساحت تعلیم و تربیت در تدریس گامی مثبت و قابل ارج در راستای تحول نظام آموزش عالی کشور می باشد. ساحت های ششگانه تربیتی بعنوان ابعاد وجودی انسان و رشد همه جانبه و متوازن، در جهت تعالی شخصیت و تحقق مراتبی از حیات طیبه است. تدریس فعال تمام ساحتی ، تنوع و جذابیت درس را افزایش داده و باعث ارتقا همه جانبه معلمان شده که با آگاهی بخشی به دانش آموزان انگیزه درونی آنها برای یادگیری را بیشتر و حس کنجکاوی درباره مطلب مورد نظر را فعال می کنند و سوالات جدید در ذهن آنها نقش می بندد که منجر به ایجاد خلاقیت در آنان می شود و در نهایت یادگیری لذت بخش تر و عمیق تر می شود.
برنامه درسی پنهان بعد غیرقابل پیش بینی یادگیری است. طراحی آموزشی بدون توجه به این بعد، غفلت از بخش مهمی است که در یادگیری دانش آموزان تأثیر فراوان دارد .برنامه درسی پنهان را باید یکی از سرمایه های مفهومی رشته برنامه درسی به شمار آورد. طرح این مفهوم سبب شده است تا نگاه سطحی نگرانه نسبت به پدیده برنامه درسی کاهش یافته و به صورت اجرایی در برنامه های آموزشی مدارس مدنظر قرار گیرد..اصـولا استعدادهای دانش آموزان در محـیطهـای مطلـوب و مناســب شــکوفا مــی شــوند. از ایــن رو، فــراهم آوردن فضای مناسـب یکـی از ملزومــات مهـــم در جهــت متبلـــور کـــردن توانایی پرسشگری وافزایش خلاقیت است. مـسلماً بـرای رشـد روحیه پرسشگری و خلاقیـت در مدرســه، بایــد شــرایط و فضا فراهم شـود؛ هـر چنـد، خـود فـرد نیـز در رشــد ایــن اســتعداد نقــش دارد. استفاده از تدریس تمام ساحتی توسط معلم در کلاس درس ، از جملـه ابزاری است که میتواند بـه تغـییر محـیط جامـه ی عمل بپوشاند و بـا توجـه بـه ایـن کـه نتـایج ایــن مطالعــه از اثربخــشی تدریس با توجه به ساحتهای ششگانه تعلیم و تربیت حمایت مـی کنـد، مـیتـوان براسـاس یافتــه هــای آن بــه مــسؤولان آمــوزش و پــرورش توصیه کـرد کـه در برنامـه ریـزی هـای آموزشـی، زمــانی را بــه برگــزاری جلــسات آموزش و استفاده از این نوع تدریس به معلمان با توجه به چشم اندازهای سند تحول بنیادین آموزش و پرورش حداقل برای یـک دوره در هـر یـک از دوره هـای تحــصیلی اختــصاص دهنــد. روشــن اســت که با استفاده از تدریس تمام ساحتی نتـــایج مفیـــدی در جنبه های مختلـف نظـیر افزایش روحیه پرسشگری و رشـد خلاقیـت،بهبود فراینـد یــاددهی- یــادگیری،و تعامل در فرایند آموزش حاصل خواهد شد. یکی از پیامدهای مهم اجرای این روش در مدارس این است که دانش آموزان می آموزند که در فراینـد آموزش به گونه ای فعال درگیر شوند و بـا شـیوهای واگرایانه، با موضوعهای آموزشی در مدرسه و حـتی رویــدادهای زنــدگی واقعــی رو بــه رو شــوند؛ به این ترتیب، سوق دادن آنان به شرکت در ایـن جلـسات بـا انتقـال آموخته هایشان به محیط آموزشی و حتی زندگی واقعی، میتوان به رشد خلاقیت و داشتن تجربـه هـای خـلاق در آنها در زمینه های مختلف امیدوار بود شــیوه ی ارتبــاط و تعامل در فرایند آموزش حاصل خواهد شد .
