
وقتی میخواهیم مشتری را بشناسیم، دقیقاً باید به چه چیزی نگاه کنیم؟
به چیزی که میگوید؟ یا چیزی که انجام میدهد؟
این تفاوت شاید در ظاهر ساده باشد، اما میتواند نتیجه یک تصمیم بازاریابی را کاملاً تغییر دهد.
فرض کنیم از تعدادی مشتری میپرسیم:
«برای خرید این محصول چه چیزی برایتان مهمتر است؟»
ممکن است پاسخهایی مثل قیمت، کیفیت، تنوع یا تخفیف دریافت کنیم. حالا تصور کنیم همین مشتریها در عمل بین چند گزینه قرار بگیرند. ممکن است رفتارشان با پاسخی که در مصاحبه دادهاند متفاوت باشد. چرا؟
چون تصمیم خرید همیشه حاصل یک محاسبه منطقی و ساده نیست. اعتماد، عادت، تجربه قبلی، ترس از اشتباه، راحتی، شهرت برند و دهها عامل دیگر میتوانند روی تصمیم اثر بگذارند. بنابراین شناخت مشتری فقط به معنی پرسیدن سؤال از او نیست. باید رفتار او را هم مشاهده کنیم.
فرض کنیم یک فروشگاه آنلاین متوجه شده مشتریان مرتب درباره «تخفیف» سؤال میکنند. ممکن است نتیجه بگیریم: «پس مشتریان ما قیمتمحور هستند» و تصمیم بگیریم تخفیف بیشتری ارائه کنیم.
اما یک احتمال دیگر هم وجود دارد. شاید مشتری نمیداند آیا خرید از این فروشگاه ارزش پولی را که پرداخت میکند دارد یا نه. در این حالت، درخواست تخفیف ممکن است بیشتر از اینکه نشانه قیمتمحور بودن مشتری باشد، نشانه تردید در خرید باشد. راهحل میتواند تخفیف بیشتر نباشد. شاید باید اطلاعات محصول بهتر شود. شاید باید ضمانت ارائه شود. شاید نظرات مشتریان قبلی نمایش داده شود. یا شاید تجربه خرید سادهتر شود. اینجاست که تفسیر رفتار مشتری اهمیت پیدا میکند.
یکی از اشتباهات رایج در تحقیقات بازار این است که پاسخ مشتری را مستقیماً به نیاز او تبدیل کنیم. در حالی که پاسخ مشتری فقط یک داده است. ما باید آن را در کنار دادههای دیگر قرار دهیم:
رفتار خرید
دفعات مراجعه
محصولات مشاهدهشده
سؤالات پرتکرار
دلایل انصراف
شکایتها
نظرات
تماسهای فروش
جستوجوهای کاربران
و حتی مشتریانی که خرید نکردهاند
گاهی اطلاعات ارزشمند دقیقاً در جایی قرار دارد که فروش اتفاق نیفتاده است.
وقتی مشتری شکایت میکند، معمولاً اولین واکنش کسبوکار دفاع کردن است. اما شکایت میتواند یک فرصت تحقیقاتی باشد. اگر یک مشکل بارها تکرار شود، دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک مورد شخصی دانست. ممکن است این مشکل نشان دهد:
فرآیند خرید پیچیده است.
اطلاعات محصول کافی نیست.
انتظارات مشتری درست مدیریت نشده است.
یا اصلاً محصول برای آن بخش از بازار مناسب نیست.
بنابراین گاهی یک شکایت ارزشمندتر از دهها تعریف و تمجید است. چون به ما نشان میدهد کجا فاصلهای بین انتظار مشتری و تجربه واقعی او وجود دارد.
به نظرم شناخت مشتری نباید یک فعالیت یکباره باشد. نباید یک بار پرسشنامهای طراحی کنیم، چند پاسخ بگیریم و بعد برای همیشه بگوییم:
«مشتری ما این است.»
بازار تغییر میکند. رفتار مردم تغییر میکند. رقبا تغییر میکنند. محصول ما تغییر میکند. حتی مسئلهای که مشتری برای حل آن به سراغ ما میآید هم میتواند تغییر کند. بنابراین بهتر است درباره مشتری به جای «قطعیت»، با فرضیه کار کنیم.
مثلاً:
«فکر میکنیم مشتری ما به دلیل قیمت پایینتر خرید میکند.» حالا باید این فرضیه را با داده و رفتار واقعی بررسی کنیم. اگر درست بود، ادامه میدهیم. اگر نبود، باید مدل ذهنی خودمان را اصلاح کنیم.
این به معنی بیارزش بودن صحبتهای مشتری نیست. اتفاقاً گفتوگوی مستقیم با مشتری یکی از مهمترین ابزارهای شناخت بازار است. اما نباید یک جمله از مشتری را بدون بررسی، حقیقت نهایی در نظر بگیریم. مشتری ممکن است یک چیز بگوید و چیز دیگری انجام دهد. وظیفه بازاریاب این نیست که فقط حرف مشتری را ثبت کند. وظیفه او این است که معنای پشت دادهها و رفتارها را پیدا کند.
در نهایت، مشتری بهترین معلم بازاریاب است؛ به شرط اینکه فقط صدایش را نشنویم، بلکه رفتارش را هم ببینیم.
شاید سؤال بهتر از «مشتری چه میخواهد؟» این باشد:
«مشتری الان چه کاری انجام میدهد و این رفتار چه چیزی درباره نیاز واقعی او به ما میگوید؟»