
گاهی فکر میکنیم در یک موقعیت شغلی، یک رابطهی عاطفی، یا روزمرگیِ تکراریِ یک جغرافیا گیر کردهایم. همه ما حسی از این درماندگی را چشیدهایم؛اما اگر به خاطر آوردنِ لحظات گیر کردن تا این اندازه آسان است، چرا رهایی از آن اینقدر ناممکن به نظر میرسد؟
واقعیت تلخ این است: ما در بیرون گیر نکردهایم؛ ما در سیستمهای خودکارِ درون خودمان اسیر شدهایم.
باغبانها پدیدهای به نام «ریشهپیچ شدن» را خوب میشناسند. وقتی گیاهی سالها در ظرفی محدود میماند، ریشههایش در غیاب خاک تازه، دورخودشان میچرخند و به هم گره میخورند. از بیرون شاید شاخ و برگ هنوز زنده به نظر برسد، اما در عمق، ریشهها شبکهای خفهکننده ساختهاند. گیاه درتلهی محیطی که روزی پناهگاهش بود، زندانی شده است. گیر کردن ما نیز از جنس همین کلاف سردرگمِ درونی است؛ نه با نصیحت باز میشود و نه صرفاً با اعمال اراده.
ما برای بقای روانی در گذشته، دو سیستمِ هشدارِ مرکزی در خود پروراندهایم ، ترس و رهاشدگی دو نگهبانی هستند که زندانبان ما شده اند.
ترس: سیستمِ «نرو، دست نزن، قایم شو» برای خریدن امنیت.
رهاشدگی: سیستمِ «بیشتر انجام بده، راضی نگه دار، نگذار بروند» برای خریدن اتصال و تایید.
آنها به جای ما فرمان را به دست میگیرند، تصمیم میگیرند چه وقت خشمگین شویم، کجا دستپاچه شویم و کِی تسلیم شویم.
برای رمزگشایی از این اسارت و برای اینکه بفهمیم این مدار خودکار چطور ما را هدایت میکند، دو قاعدهی کلیدی را چراغ راه کنیم:
اول: موضوع آن چیزی نیست که به نظر میرسد .
وقتی کسی از همکارش عصبانی است چون قهوهاش را ریخته، خشم او برای قهوه نیست؛ او از حس «نادیده گرفته شدن» زخم خورده است. وقتی از تمام نکردن یک پروژه دچار اضطراب فلجکننده میشویم، نگران حجم کار نیستیم؛ در وحشتِ «کافی نبودن» دستوپا میزنیم.
پشت هر تصمیم معمولی که ناگهان رهایش میکنیم یا برنامهای که پیوسته به تعویق میاندازیم، یک راهروی قدیمی باز میشود که به گذشته وصل است؛جایی که ترسی قدیمی دوباره بیدار شده است.
هر جا احساس کردیم گیر کردهایم، لحظه ای درنگ کنیم و از خودمان بپرسیم : این صحنهای که در برابرم رخ داده، ریشهی واقعی رنج من است، یا فقط ویترینی برای یک هراس کهنهتر؟
دوم: آنچه میبینیم، جبرانی است برای آنچه نمیبینیم.
هنگامی که پوست درخت صدمه میبیند، لایهای سخت و ضخیم به نام «کالوس» میسازد تا از گزند آسیب در امان بماند. اما اگر این بافت دفاعی بیش از حد رشد کند، آوندهای عبور شیرهی حیات بسته میشوند.
رفتارهای نمایان ما نیز همین بافت دفاعی هستند ،کسی که در روابط به کنترلگری افراطی، اندازهگیری مدام و سلطهجویی پناه میبرد (رفتارِ دیده شده)، در واقع وحشت عمیق خود از هرجومرج و شکست را جبران میکند (زخمِ دیده نشده).
کسی که مدام «بله» میگوید، به همه باج عاطفی میدهد و دستاوردهای پیدرپی جمع میکند تا دیگران تحسینش کنند، در باطن در حال جنگیدن باهراس فلجکننده از «رهاشدگی و بیارزشی» است.
متعهد شدن به آزادی جایگزین کردن این تدابیر حفاظتی ساده نیست. وقتی ریشههای گیاهی را از گلدان تنگ بیرون میکشیم تا در خاک وسیع بنشانیم،دچار «شوک جابهجایی» میشود؛ برگها میریزند و برای مدتی سست و بیجان به نظر میرسد. خاک باز، اگرچه تنها بستر باروری است، اما دیگر آن دیوارههای امن و آشنای گلدان قبلی را ندارد.
ما نیز اغلب ماندن در اسارت و درد آشنا را به نامعلومی آزادی ترجیح میدهیم؛ چون رها کردن این دیوارهای دفاعی یعنی برهنه ایستادن در برابر دو ترس بزرگ: ترس از شکست و ترس از رهاشدگی.
آزادی زمانی آغاز میشود که پیش از رسیدن به احساس آسایش، شجاعت آن را داشته باشیم که راحتیِ رخوتانگیزِ اسارت را برهم بزنیم. گام نهادن درفضایی بزرگتر همواره با اضطراب توأم است؛ اما این تنها اضطرابی است که ارزش تجربه کردن را دارد، چراکه بهای دوباره ریشه دواندن در زندگی است.