
«روزی، نیمهشبی دلگیر، درحالیکه خسته و مانده بودم، به دفتری از کتابهای عجیب و غریب و کهن میاندیشیدم...»
«Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary, / Over many a quaint and curious volume of forgotten lore...»
در همین سطر نخست، پو تمام هستی شعرش را نقش میزند. وزن سنگین تروکائی هشتپایی (trochaic octameter) چون زنجیری بر پای خواننده میپیچد و او را به درون اتاقی میکشاند که نه اتاق یک شاعر، که سلول انزوای یک روح بیمار است. «نیمهشب دلگیر» فقط توصیفِ زمان نیست؛ اعترافی ستایشآمیز به وسواس مرگاندیشی رمانتیکهای سیاهپوش است.
«اه، بهخوبی بهیاد دارم که در دسامبر سرد بیبرگ بود... و هر شرارهی درحال مرگ، شبح خود را بر زمین میافکند»
«Ah, distinctly I remember it was in the bleak December, / And each separate dying ember wrought its ghost upon the floor...»
«دسامبر سرد» تنها توصیف آبوهوا نیست؛ پو ماه پایانی سال را بهعنوان استعارهای از پایان زندگی و مرگ امید بهکار میبرد. اما نبوغ پو در «شبح» (ghost) است که بر زمین میافتد: این راوی است که مردهها را در هر گوشهای میبیند، نه اینکه واقعاً آنجا باشند. او پیشاز ورود کلاغ، دیوانگی خویش را تمرین میکند.
«و خشخش ابریشمی غمگین نامطمئن هر پردهی ارغوانی، مرا لرزاند از ترسهایی وهمآلود که هرگز پیش از این حس نکرده بودم»
«And the silken sad uncertain rustling of each purple curtain / Thrilled me filled me with fantastic terrors never felt before...»
آلتراسیون صامت «س» (s) در این سطر، خود بهتنهایی موسیقی وحشت را مینوازد. اما نکتهی ظریف در «نامطمئن» (uncertain) نهفته است: راوی نمیداند پردهها واقعاً خشخش میکنند یا ذهن بیمارش این صدا را میسازد. همین تردید، مرز واقعیت و خیال را چنان محو میکند که خواننده نیز در تردید میماند دقیقاً همان چیزی که تزوتان تودوروف «فضای فانتاستیک» مینامد.
«آنگاه پرندهی آبنوسی، اندوه مرا به لبخند فریفت... با وقار سنگین رخسارهای که به خود گرفته بود»
«Then the ebony bird beguiling my sad fancy into smiling, / By the grave and stern decorum of the countenance it wore...»
راوی از کلاغ میخندد، اما این خنده، نخستین گام سقوط است. او پرنده را «انسانوار» (anthropomorphize) میکند و در او موجودی میبیند که «وقار» (decorum) دارد. از این لحظه، کلاغ دیگر پرنده نیست؛ او آینهای است که راوی، غم خویش را در آن مینگرد. نشستن کلاغ بر سردیس «پالاس» (الههی خرد) نه تصادفی است و نه تزئینی پو آگاهانه عقل را به زیر سایهی اندوه مینشاند.
«به من بگو نام خداوندگارت چیست بر کرانهی پلوتونی شب!» کلاغ گفت: «هرگز!»
«Tell me what thy lordly name is on the Night's Plutonian shore!» / Quoth the Raven, «Nevermore.»
«پلوتون» (Plutonian) ارجاعی است به خدای جهان زیرین، و «ساحل» اشارهای به رود استیکس که مرز جهان مردگان است. راوی با این پرسش، ناخودآگاه کلاغ را به فرستادهای از دیو (شیطان) تبدیل میکند، و پاسخ «هرگز» کلید تمام شعر میشود. تکراری که راوی خود آن را بنا میکند؛ زیرا اوست که پرسشها را طوری طرح میکند که پاسخشان «هرگز» باشد.
«اما کلاغ، تنها نشسته بر آن سردیس آرام، جز آن یک کلمه هیچ نگفت... تا اینکه بهزحمت زمزمه کردم: «فردا مرا ترک خواهد کرد، چون امیدهایم»... آنگاه پرنده گفت: «هرگز!»»
«But the Raven, sitting lonely on that placid bust, spoke only / That one word... Till I scarcely more than muttered: «Other friends have flown before...» / Then the bird said «Nevermore.»»
این لحظه، نقطهی عطف شعر است. راوی احتمال عقلانی را در نظر میگیرد که «هرگز» تنها کلمهای است که پرنده بلد است اما فوراً آن را کنار میگذارد. او عقل را رها میکند تا خود را در اسارت «تخیل رمانتیک مهارنشده» بیندازد. پو، که خود در «فلسفهی آفرینش» بر محاسبهی سرد تأکید میکرد، در اینجا به راوی اجازه میدهد دقیقاً برعکس آن عمل کند و این همان طنز سیاه پو است. «پیامبر!» گفتم، «ای چیز شریر! — پیامبر هنوز، خواه پرندهای یا دیوی!... آیا در جلعاد مرهمی هست؟ — بگو، بگو، التماس میکنم!» کلاغ گفت: «هرگز!»»
««Prophet!» said I, «thing of evil! prophet still, if bird or devil!... Is there is there balm in Gilead?—tell me tell me, I implore!» / Quoth the Raven, «Nevermore.»»
«مرهم جلعاد» (balm in Gilead) اشارهای به عهد عتیق است، به مرهمی که میتوانست زخمها را التیام بخشد. راوی که میداند پاسخ «هرگز» خواهد بود، باز هم میپرسد. این دیگر پرسش نیست؛ این نوعی خودآزاری روانی است. او با هر «هرگز»، زخم تازهای بر روح خویش میزند و از این درد، لذتی وهمآلود میبرد.
«باشد که این کلمه نشانهی وداع ما باشد، ای پرنده یا دیو!» فریاد زدم و برخاستم... منقارت را از دلم بردار و صورتت را از در من!» کلاغ گفت: «هرگز!»»
««Be that our sign of parting, bird or fiend!» I shrieked, upstarting... Take thy beak from out my heart, and take thy form from off my door!» / Quoth the Raven, «Nevermore.»»
راوی اکنون کلاغ را بهچشم دیوی میبیند که منقارش را در قلبش فرو کرده. اما این منقار، چیزی جز کلمهی «هرگز» نیست که راوی خود آن را در قلب خویش نشانده. پو در اینجا به اوج پارادوکس میرسد: راوی از موجودی میخواهد که برود که خود آن را آفریده است. «منقار» و «دل»، «صورت» و «در» — همه در یک سطر، همه در یک فریاد، همه در یک «هرگز».
۹. «و کلاغ، هرگز پر نمیزند، همچنان نشسته است، همچنان نشسته... و روح من از آن سایه که بر زمین شناور است، هرگز برنخواهد خاست هرگز!»
«And the Raven, never flitting, still is sitting, still is sitting... And my soul from out that shadow that lies floating on the floor / Shall be lifted nevermore!»
کلاغ دیگر پرنده نیست؛ او تجسم اندوهی است که چنان بر روح راوی سایه افکنده که عقل (پالاس) زیر آن مدفون شده. «سایهای که بر زمین شناور است» میتواند هم سایهی کلاغ باشد و هم سایهی خود راوی او درون تاریکی خویشتن غرق شده است. و آخرین «هرگز» نه پاسخ کلاغ که اعتراف نهایی راوی است: او هرگز از این اندوه رهایی نخواهد یافت، نه بهخاطر کلاغ، که بهخاطر خودش
پو در «کلاغ» یک شعبدهبازی ادبی استادانه بهکار میگیرد: او ظاهر شعر را بهسوگنامهای رمانتیک میآراید، اما درون آن، نقدی بیرحمانه بر «تخیل رمانتیک بیمارگون» مینویسد. کلاغ فقط یک پرنده نیست او آیینهای است که راوی در آن، وسواس خویش را میبیند و بهجای آنکه بتازد، با آن همآغوش میشود. شعر، نهتنها روایت سقوط یک انسان است، بلکه هشداری است بر خودفریبی بزرگ
«غم ما زیباترین چیزی است که داریم و بهخاطر همین زیبایی، هرگز رهایش نمیکنیم».