مهر نزدیک است؛ ماهی که با آغازش، ریتم زندگی روزمره تغییر میکند. ساعت بیدارشدنها جابهجا میشود، مسیرهای رفتوآمد دوباره معنا میگیرند و برنامه خانهها با ساعت مدرسه و دانشگاه تنظیم میشود. آمادهکردن کیف و کتاب، انتظار دیدن دوستان و فکر کلاسهای تازه، نشانههای بازگشت به نظمی آشنا هستند؛ نظمی که به روزها پیوستگی میدهد و امکان برنامهریزی برای هفتهها و ماههای پیش رو را فراهم میکند. آغاز سال تحصیلی، از این جهت، اتفاقی فراتر از شروع چند کلاس درس است؛ بخشی از جریان زندگی جمعی با آن جان میگیرد.
مدرسه یکی از نخستین جاهایی است که کودک در آن، زندگی در جمعی بزرگتر از خانواده را تجربه میکند. یاد میگیرد منتظر نوبتش بماند، دوستی بسازد، اختلافی را حل کند، مسئولیتی بپذیرد و خواستههایش را در کنار خواستههای دیگران ببیند. در تجربههای بهظاهر کوچک، استقلال، اعتمادبهنفس و توان همکاری شکل میگیرد. حضور معلم و ارتباط مستمر با همکلاسیها فرصتی فراهم میکند تا دشواریهای یادگیری و نیازهای کودک دیده و پیگیری شود. اهمیت مدرسه را باید در مجموعه این نقشها دید، نه صرفاً در تعداد درسهایی که تدریس میشوند یا امتحانهایی که برگزار میشوند.
آموزش فرایندی تدریجی و نیازمند استمرار است. فهمیدن، پرسیدن، تمرینکردن و بازگشتن به آنچه هنوز خوب آموخته نشده، زمان و پیگیری میخواهد. رابطه آموزشی در طول روزها و هفتهها شکل میگیرد و یادگیری بر همین پیوستگی تکیه دارد. در دانشگاه نیز فرصت گفتوگو، پژوهش و مواجهه با دیدگاههای متفاوت، به حضور مستمر و ارتباط زنده میان دانشجویان و استادان وابسته است. وقفههای مکرر، تنها تقویم آموزشی را به هم نمیریزند؛ رشته ارتباط با درس، انگیزه ادامهدادن و فرصت تعمیق آموختهها را تحتتأثیر قرار میدهند.
اهمیت این استمرار، در ریتم جاری زندگی هم دیده میشود. اینکه فرد بداند فردا باید در زمان معینی بیدار شود، به جایی برود، کاری را دنبال کند و قدمی به جلو بردارد، به زندگی ساختار میدهد. دانشآموز و دانشجو در این نظم، برای آینده نزدیک خود تصویری میسازند و خانوادهها میتوانند مسئولیتهای کاری و مراقبتیشان را هماهنگ کنند. بههمخوردن پیدرپی این ریتم، آدمها را در وضعیت انتظار نگه میدارد؛ وضعیتی که در آن، هر برنامهای موقت است و هر تصمیمی به خبر بعدی وابسته میماند.
در آستانه مهر، با وجود همه این ضرورتها، پرسشی نگرانکننده در گفتوگوهای دانشآموزان، دانشجویان و خانوادهها تکرار میشود: امسال مدرسهها و دانشگاهها باز میشوند؟ و بلافاصله پس از آن: اگر باز شوند، باز میمانند؟ پشت این پرسشها، نیاز به ثبات و اطمینان قرار دارد؛ نیاز به اینکه بتوان برای سال تحصیلی آماده شد و روی ادامهداشتنش حساب کرد.
دوران تحصیل چه در مدرسه و چه در دانشگاه، بخش مهمی از فرصت یادگیری و زندگی است. در این مدت، می تواند دوستیهایی شکل بگیرد، علاقهای علمی پیدا شود، گفتوگویی مسیر فکری فرد را تغییر دهد و تجربهای جمعی به شناخت بهتر خود و دیگران کمک کند. این فرصتها لزوماً با چند کلاس جبرانی یا ارسال محتوای آموزشی جایگزین نمیشوند. بخشی از آنچه از دست میرود، به همان سن، همان جمع و همان مقطع از زندگی تعلق دارد. ضمن اینکه امکانات جبران برای همه یکسان نیست؛ دانشآموزی که از فضای مناسب مطالعه، ابزار آموزشی یا همراهی مستمر برخوردار نیست، در دورههای تعطیلی با دشواری بیشتری روبهرو میشود.
برای خانوادهها نیز هر تعطیلی پیشبینینشده به معنای بازتنظیم فوری زندگی است. باید برای مراقبت از فرزندان، ساعت کار و پیگیری درسها راه تازهای پیدا کنند؛ مسئولیتهایی که بهویژه برای خانوادههای دارای فرزند کمسن، ساده و کمهزینه نیست. تکرار این وضعیت، علاوه بر فشار روزمره، اعتماد به برنامههای اعلامشده را کاهش میدهد. در چنین شرایطی، حتی شوق آغاز سال تحصیلی هم با احتیاط همراه میشود؛ زیرا روشن نیست نظمی که امروز شکل میگیرد، تا چه زمانی دوام خواهد داشت.
بازگشایی مدرسهها و دانشگاهها باید با توان واقعی برای بازنگهداشتن آنها همراه باشد. نهادهای متولی باید این توان را داشته باشند و الزامات آن را پیش از آغاز سال تحصیلی فراهم کنند: تأمین پایدار انرژی، آمادهسازی و نگهداری سامانههای گرمایشی و سرمایشی، تأمین امنیت و ایمنی محیطهای آموزشی، رعایت الزامات سلامت، ساماندهی رفتوآمد و تأمین منابع مالی و نیروی انسانی کافی. برای اختلالهای قابل پیشبینی نیز باید برنامه عملیاتی روشن، مسئولیت مشخص و امکانات اجرایی وجود داشته باشد. تداوم آموزش باید از ابتدا مبنای برنامهریزی و تخصیص منابع باشد، نه موضوعی که پس از هر اختلال تازه به آن پرداخته شود.
آغاز سال تحصیلی، پذیرش مسئولیتی مستمر در قبال زمان، یادگیری و زندگی دانشآموزان و دانشجویان است. تعطیلی باید تصمیمی استثنایی، ضروری و محدود به شرایط اجتنابناپذیر باشد؛ نه راهحل تکرارشونده برای مشکلاتی که میتوان و باید برای آنها از پیش چارهاندیشی کرد. حفظ سلامت و امنیت، همراه با استمرار آموزش، نیازمند آمادگی و توان اجرایی است. دانشآموزان، دانشجویان و خانوادهها حق دارند بدانند چه تمهیداتی برای این استمرار فراهم شده است. بازشدن درهای مدرسه و دانشگاه آغاز تعهد است؛ باید توان بازنگهداشتن آنها را داشت.