به قلم علی نورسته
مسئول انجمن علمی روان‌شناسی شورای عالی جوانان خراسان رضوی ـ شهر مشهد
امروز یک دروغ دیگر فقط یک جمله نادرست نیست. گاهی یک تصویر جعلی، ویدئوی ساختگی، بنر، صدای تولیدشده یا حتی یک خبر کوتاه است که عمداً برای تحریک احساسات مردم طراحی شده است.
یک نفر ممکن است آن را تولید کند؛ اما برای اینکه چنین محتوایی به موفقیت برسد، به یک عامل مهم نیاز دارد: مردم.
کافی است چند نفر بدون بررسی، آن را بازنشر کنند. سپس چند ده نفر، چند صد نفر و در نهایت هزاران نفر همان محتوا را منتشر می‌کنند.
در این مرحله اتفاق مهمی رخ داده است؛ دروغ دیگر فقط متعلق به صفحه یا فردی که آن را ساخته نیست، بلکه وارد ذهن جامعه شده است.
اینجاست که یک محتوای جعلی می‌تواند به زندگی واقعی انسان‌ها آسیب بزند؛ آبروی یک فرد را خدشه‌دار کند، خانواده‌ای را گرفتار اضطراب کند، به کسب‌وکاری آسیب بزند یا اعتماد مردم به یکدیگر را کاهش دهد.
اما یک نکته مهم را نباید فراموش کنیم: جوانی که فریب یک محتوای جعلی را خورده و آن را بازنشر کرده، لزوماً مجرم یا دشمن جامعه نیست؛ ممکن است خودش نخستین قربانی همان فریب باشد.
مشکل از جایی آغاز می‌شود که بازنشر بدون بررسی، به یک عادت اجتماعی تبدیل شود.
ما امروز بیش از آنکه به سرعت در انتشار محتوا نیاز داشته باشیم، به «مکث قبل از انتشار» نیاز داریم.
پیش از آنکه مطلبی را برای دیگران ارسال کنیم، کافی است چند ثانیه از خودمان بپرسیم:
این محتوا را چه کسی ساخته است؟
منبع اصلی آن کجاست؟
آیا منبع قابل اعتماد است؟
آیا تصویر یا ویدئو واقعاً مربوط به همین اتفاق است؟
اگر این محتوا دروغ باشد، چه کسی از بازنشر آن آسیب خواهد دید؟
گاهی چند ثانیه فکر کردن می‌تواند جلوی ماه‌ها و حتی سال‌ها آسیب را بگیرد.
وقتی یک تصویر یا ویدئوی جعلی منتشر می‌شود، معمولاً همه نگاه‌ها به سمت سازنده آن می‌رود؛ اما قربانی دیگری نیز وجود دارد که کمتر دیده می‌شود: کسی که بدون آگاهی آن را منتشر کرده است.
جوانی که محتوایی را در تلفن همراه خود می‌بیند، ممکن است به دلیل هیجان، خشم، ترس یا اعتماد به فرستنده، بدون هیچ بررسی آن را برای دیگران ارسال کند.
او شاید نداند که همان یک کلیک می‌تواند آغاز یک زنجیره بزرگ باشد.
ممکن است محتوایی که او برای ده نفر فرستاده، توسط یکی از همان ده نفر برای صد نفر دیگر ارسال شود و از آنجا به یک کانال یا صفحه پرمخاطب برسد.
در چنین شرایطی، فردی که تصور می‌کرد فقط «یک مطلب را به اشتراک گذاشته»، ناخواسته تبدیل به بخشی از ماشین انتشار یک شایعه شده است.
پیامد این اتفاق نیز ممکن است فقط اجتماعی نباشد؛ اعتبار خود فرد نیز می‌تواند آسیب ببیند. ممکن است مخاطبان او بگویند:
«این همان کسی است که آن خبر جعلی را منتشر کرد.»
اعتماد از دست‌رفته به‌آسانی بازنمی‌گردد.
از نگاه روان‌شناختی، یکی از خطرناک‌ترین بخش‌های این چرخه، واکنش هیجانی پیش از تفکر است.
محتوایی که ما را عصبانی، وحشت‌زده یا بیش از حد هیجان‌زده می‌کند، دقیقاً همان محتوایی است که باید درباره آن بیشتر مکث کنیم.
هرچه احساس شدیدتر باشد، نیاز به بررسی بیشتر است.
این موضوع را باید به فرزندان، دانش‌آموزان، دانشجویان و همه کاربران فضای مجازی آموزش دهیم:
قبل از اینکه منتشرکننده باشی، یک لحظه حقیقت‌سنج باش.
زیرا گاهی کسی که تصور می‌کند فقط یک پیام را فرستاده، در واقع سرنوشت یک انسان را تحت تأثیر قرار داده است.
تصور کنیم درباره یک انسان، تصویری جعلی یا فیلمی ساختگی منتشر شود.
در ابتدا شاید فقط یک صفحه آن را منتشر کند. اما چند ساعت بعد، تصویر در گروه‌های خانوادگی، کانال‌ها، صفحات اجتماعی و پیام‌رسان‌ها دست‌به‌دست شود.
سپس مشخص شود که تمام ماجرا دروغ بوده است.
آیا خسارت هم با اعلام حقیقت تمام می‌شود؟
لزوماً نه.
ممکن است هزاران نفر دروغ را دیده باشند، اما فقط بخشی از آنها تکذیب را ببینند.
ممکن است آبروی یک انسان آسیب دیده باشد. ممکن است خانواده او روزهای سختی را پشت سر گذاشته باشند و روابط خانوادگی، شغلی یا اجتماعی او تحت تأثیر قرار گرفته باشد.
اینجاست که باید یک واقعیت مهم را درک کنیم:
آسیب مجازی لزوماً در فضای مجازی باقی نمی‌ماند.
یک شایعه می‌تواند وارد خانه شود، وارد محل کار شود، وارد مدرسه و دانشگاه شود، وارد روابط انسانی شود و حتی بر تصمیم‌های اقتصادی و اجتماعی اثر بگذارد.
خطر بزرگ‌تر زمانی ایجاد می‌شود که مردم بر اساس یک دروغ، تصمیمی واقعی بگیرند.
شایعه‌ای درباره سلامت ممکن است فردی را به یک تصمیم پزشکی نادرست سوق دهد. شایعه‌ای درباره یک کسب‌وکار ممکن است مشتریان را از آن دور کند. شایعه‌ای درباره یک حادثه ممکن است ترس عمومی ایجاد کند.
مجموعه‌ای از شایعات نیز می‌تواند اعتماد اجتماعی را فرسوده کند.
جامعه بدون اعتماد، جامعه‌ای خسته، مضطرب و آسیب‌پذیر است.
بنابراین، مقابله با محتوای جعلی فقط دفاع از یک فرد نیست؛ بلکه دفاع از اعتماد، آرامش و سلامت روان جامعه است.
چرا بعضی دروغ‌ها با چنین سرعتی منتشر می‌شوند؟
زیرا بسیاری از آنها برای «فکر کردن» ساخته نشده‌اند؛ برای واکنش نشان دادن ساخته شده‌اند.
یک تصویر تکان‌دهنده، تیتر عجیب، ادعای فوری، جمله تحریک‌کننده یا عبارتی مانند «فوری منتشر کنید» می‌تواند ذهن مخاطب را از مرحله بررسی به مرحله واکنش منتقل کند.
در چنین شرایطی، انسان ابتدا احساس می‌کند و سپس تصمیم می‌گیرد.
ترس، خشم، هیجان و احساس انتقام می‌توانند برای لحظاتی قدرت تحلیل انسان را کاهش دهند.
اینجاست که سازنده محتوای جعلی به چیزی دست پیدا می‌کند که به‌تنهایی نمی‌توانست ایجاد کند:
تعداد زیادی انسان که ناخواسته پیام او را منتشر می‌کنند.
به همین دلیل، مسئله فقط فناوری نیست؛ مسئله روان‌شناسی انسان و نحوه استفاده از هیجانات انسانی نیز هست.
اگر جامعه‌ای یاد بگیرد هر محتوای تحریک‌کننده را پیش از بازنشر بررسی کند، قدرت چنین چرخه‌ای به‌شدت کاهش پیدا خواهد کرد.
اما اگر هرکس با دیدن یک تصویر عجیب بگوید «باید سریع برای بقیه هم بفرستم»، در واقع سرعت دروغ را از سرعت حقیقت بیشتر کرده‌ایم.
امروز باید یک فرهنگ جدید بسازیم:
هر محتوای هیجان‌انگیز، پیش از انتشار نیازمند یک مکث عقلانی است.
نه هر چیزی که زیاد دیده می‌شود حقیقت است.
نه هر چیزی که هزاران نفر منتشر کرده‌اند معتبر است.
و نه هر تصویری که واقعی به نظر می‌رسد، لزوماً واقعیت را نشان می‌دهد.
قدرت واقعی در فضای مجازی فقط داشتن دنبال‌کننده زیاد نیست؛ قدرت واقعی، توانایی استفاده مسئولانه از تأثیرگذاری است.
قرار نیست فضای مجازی را از بین ببریم.
قرار نیست جلوی فناوری را بگیریم.
و قرار نیست با هر خبری با بدبینی برخورد کنیم.
راه درست، آگاه‌تر شدن است.
ما باید نسلی تربیت کنیم که پیش از بازنشر یک مطلب بتواند چند سؤال ساده بپرسد:
منبع اصلی کجاست؟
چه کسی این محتوا را منتشر کرده است؟
آیا منابع مستقل آن را تأیید کرده‌اند؟
آیا تصویر یا ویدئو واقعاً مربوط به همین زمان و مکان است؟
آیا این مطلب بیش از اندازه احساسات مرا تحریک می‌کند؟
و مهم‌تر از همه، اگر این محتوا دروغ باشد، چه کسی از انتشار آن آسیب می‌بیند؟
اگر پاسخ این سؤال یک انسان، یک خانواده یا یک جامعه باشد، دیگر نمی‌توانیم بگوییم:
«فقط یک کلیک بود.»
گاهی یک کلیک می‌تواند آبروی یک انسان را هدف قرار دهد.
گاهی می‌تواند یک خانواده را مضطرب کند.
گاهی می‌تواند اعتماد اجتماعی را کاهش دهد.
و گاهی یک زنجیره کوچک از بازنشرها می‌تواند به ابعادی بسیار بزرگ برسد.
به جوانانمان نباید فقط نحوه استفاده از شبکه‌های اجتماعی را آموزش دهیم؛ باید نحوه فکر کردن در برابر اطلاعات را نیز به آنها آموزش دهیم.
به آنها بگوییم:
اگر نمی‌دانی، منتشر نکن.
اگر مطمئن نیستی، مکث کن.
اگر منبع نداری، ادعا نکن.
و اگر فهمیدی اشتباه کرده‌ای، شجاعت اصلاح داشته باش.
جامعه سالم، جامعه‌ای نیست که در آن هیچ دروغی ساخته نشود.
جامعه سالم جامعه‌ای است که دروغ، پیش از آنکه با بازنشر انسان‌ها به قدرت برسد، متوقف شود.
یک نفر ممکن است دروغ را بسازد؛ اما این ما هستیم که می‌توانیم تصمیم بگیریم آن دروغ را متوقف کنیم یا به آن میلیون‌ها مخاطب بدهیم.
مسئولیت از همان لحظه‌ای آغاز می‌شود که انگشت ما روی دکمه «ارسال» قرار می‌گیرد.
مقابله با این آسیب فقط وظیفه رسانه‌ها، مسئولان یا پلتفرم‌های مجازی نیست.
هر یک از ما بخشی از زنجیره اطلاعات هستیم.
می‌توانیم حلقه‌ای باشیم که دروغ را گسترش می‌دهد؛ یا حلقه‌ای باشیم که آن را متوقف می‌کند.
امروز جامعه بیش از هر زمان دیگری به انسان‌هایی نیاز دارد که قبل از انتشار، فکر کنند؛ قبل از قضاوت، بررسی کنند؛ و قبل از باور کردن، سؤال بپرسند.
زیرا گاهی یک نفر دروغ را می‌سازد؛
یک نفر آن را منتشر می‌کند؛
صد نفر آن را باور می‌کنند؛
هزار نفر آن را وایرال می‌کنند؛
و در نهایت، میلیون‌ها نفر ممکن است هزینه آن را بپردازند.
یک دروغ ممکن است با یک نفر شروع شود؛ اما مسئولیت جلوگیری از تبدیل شدن آن به یک بحران، می‌تواند از تک‌تک ما آغاز شود.
«قبل از بازنشر، مکث کنیم؛ شاید پشت همین یک تصویر، زندگی یک انسان قرار داشته باشد.»
علی نورسته
مسئول انجمن علمی روان‌شناسی شورای عالی جوانان خراسان رضوی ـ شهر مشهد
