در راه برگشت از مشهد نیکی با تعجب فکر می کرد چرا خاله طوبی اون حرفو زد منظورش چی بود؟ من دیگه 12 سالمه. بچه دبستانی که نیستم. ولی نه... حتما منظور دیگه ای داشت. اصلا مگه تلفن وجود نداره؟ چه کاریه اخه؟
اما چند ماه بعد نیکی اولین تجربه عجیبش را با همه وجودش تجربه کرد. سال 72 بودو 3 سال از زمانی که اخرین گروه از اسیران ایرانی از عراق برگشته بودند می گذشت، اما هنوز هیچ خبری از بابا جواد نبود. بابا جواد پدربزرگ نیکی و پدر ریحانه بود. نیکی هیچ وقت پدربزرگش را ندیده بود. قبلش که پاریس بودند بعدا هم او در جنگ اسیر شد.
آن روز وقتی نیکی و نیلوفر از مدرسه بر می گشتند متوجه سر و صدایی در کوچه و اطراف مسجدشدند. اول فکر کردند یه مجلس ختم هست. ولی بعد یه وانت دیدند با پرچم ایران و کلی عکس شهید.
نیکی با تعجب گفت: یعنی چه خبره؟
دوستشان آرزو که خودش را به زحمت به آنها رسانده بود گفت:
-مگه نمی دونید؟یادواره شهدای محلمونه.
نیلوفر گفت: ولی ای کاش به جای یادواره اونایی که نیومدن برمیگشتن.
آرزو گفت: منظورت جسدشونه دیگه؟ خودشون چطور ممکنه زنده باشن ولی هنوز ازاد نشده باشن؟ صدام همه رو کشته لابد.
نیکی با عصبانیت گفت: غلط کرده ... بابا جواد ما برمیگرده من مطمئنم. مامان میگه اون زنده است.
آرزو گفت ولی چطور ممکنه آخه؟
نیلوفر گفت: دایی یاسر از یه نفر شنیده که اخرین بار اونو زنده دیده بوده.
وقتی به خانه رسیدند نیکی گفت:
-من غروبی میرم خونه دایی یاسر. باید بفهمم اخرین بار کی بابا جواد رو دیده؟
نیلوفر عصبانی شد: حالا من یه چیزی گفتم تو چرا ول نمیکنی؟ دایی یاسر به من نگفت که داشت با یکی تلفنی حرف میزد من شنیدم.
نیکی گفت: حالا هرچی. من باید ته و توی این قضیه رو در بیارم. چقدر مامان فیروزه غصه بخوره اخه؟
نیلوفر با بیحوصلگی گفت:
-اَه نیکی… باز شروع کردیا! مگه خود دایی یاسر نگفت چیزی مشخص نیست؟ حالا منم یه چیزی شنیدم، شاید هم اشتباه شنیدم. چرا اینقدر جدی گرفتی؟
اما نیکی با تمام وجودش جدی بود. در دلش غوغایی بود که اجازه نمیداد ساکت بماند. دستی به کولهاش کشید و گفت:
-ببین نیلوفر… اگه فقط یه ذره احتمال باشه که بابا جواد زنده باشه، همون یه ذره هم کافیه که دنبالش بگردیم. من نمیتونم مثل بقیه بشینم و بگم لابد مرده… نمیتونم، میفهمی؟
نیلوفر که دید نیکی کوتاه نمیآید، شانهای بالا انداخت و گفت:
-باشه بابا، برو. اگه رفتی خونهی دایی یاسر و چیزی فهمیدی، حتما بهم بگو.
وقتی نیکی رسید، دایی یاسر مثل همیشه روی ایوان نشسته بود و مشغول تمیز کردن قطعات یک رادیوی قدیمی بود. تا نیکی را دید، لبخند زد و گفت:
-سلام فیلسوف کوچولو! چه عجب از این طرفا؟
نیکی بیمقدمه نشست روی لبهی پله و گفت:
-دایی، راستشو بگو… چرا هیچ خبری از بابا جواد نشد؟
دایی یاسر لحظهای سکوت کرد، نفس عمیقی کشید و با صدایی آرام گفت:
-چطور یهو یاد بابا جواد افتادی دختر؟
نیکی گفت:
-نیلوفر یه چیزایی میگفت… اما من خواستم از خودتون بپرسم…
دایی یاسر سری تکان داد، رادیو را کنار گذاشت و گفت:
-امان از دست شما بچهها. بگو ببینم نیلوفر چی میگفت.
نیکی ادامه داد:
-این که یه بار تلفنی داشتین با یه نفر دربارهی بابا جواد حرف میزدین… خب لابد خبری هست که به ما نمیگین.
دایی یاسر خندید و گفت:
-چارهای ندارم، مجبورم بهت بگم دیگه… راستش، چند سال پیش با یکی از بچههای گردان هممحلیمون که اسیر شده بود و بعد از تبادل آزاد شد، حرف میزدم. میگفت توی اردوگاه الرمادی، چند بار بابا جوادتو دیده. ضعیف شده بود ولی هنوز روحیهاش قوی بود. کمک میکرد به بقیه، سعی میکرد نذاره کسی ناامید بشه.
نیکی با چشمهایی گرد شده پرسید:
-یعنی زنده بوده؟! پس چرا آزاد نشده؟
دایی با بغض گفت:
-«نمیدونم… اون اسیر میگفت یه روز بابا جواد رو بردن برای بازجویی، دیگه ندیدنش. بعضیا میگفتن بردنش یه اردوگاه دیگه، بعضیا میگفتن شاید منتقلش کردن به زندانی که اسرا رو جدا میکردن… همهچی مبهم بود. هیچکس مطمئن نیست.»
دایی یاسر لبخند تلخی زد:
-«آره… همیشه یه روزنهی امیدی هست. برای همین هم تا حالا هیچوقت نگفتیم شهید شده… ولی نیکی جان…»
نیکی حرفش را قطع کرد:
-«ولی نداره دایی. چهار سال گذشته، چهل سال که نگذشته! چرا کسی نمیره بابا جواد رو پیدا کنه؟ قبری که نداره، خودشم که نیومده. این یعنی زنده است. شاید حالش خوب نیست، شاید یه جا گیر افتاده…»
در این لحظه، زندایی حدیثه با سینی چایی روی ایوان آمد و گفت:
-«احوال نیکی خانم؟ اینطوری میان مهمونی؟»
نیکی لبخندی زد و گفت:
-«سلام زندایی، خوبین؟ ببخشید، توی فکر باباجواد بودم. مهمونی نیومدم که.»
حدیثه خانم خندید:
-«آها، اومدی دایی رو بازخواست کنی!»
نیکی با شیطنت گفت:
-«دقیقاً!»
حدیثه خانم خندید و گفت:
-«پس من دخالت نمیکنم، دایی و خواهرزاده رو تنها میذارم.»
دایی یاسر گفت:
-«بچه جون، کجا رو بگردیم؟ تو خاک کشور همسایه رو؟»
نیکی با جدیت گفت:
-«خب آره دایی… اگه اونجا گمش کردین، باید همونجا دنبالش بگردین دیگه. مگه وقتی یکی گم میشه نمیرن دنبالش؟»
دایی یاسر نفس عمیقی کشید، نگاهش را از صورت نیکی گرفت و به باغچهی روبرو دوخت:
-نیکی جان… ما اون موقع هر کاری از دستمون برمیومد کردیم؛ پیگیری، نامهنگاری، حتی از صلیب سرخ خواستیم کمک کنه… ولی یه وقتایی انگار زمین و زمان دست به دست هم میدن که یه نفر پیدا نشه…»
نیکی با حالتی درمانده اما مصر گفت:
-«یعنی هیچ راهی نیست دایی؟ نمیشه پیگیری کرد ببینیم الان کسی توی زندانهای صدام نیست؟ اصلاً اونایی که با بابا جواد بودن چی شدن؟ اونایی که همرزمش بودن یا باهاش اسیر شدن… کی بودن؟ به من معرفیشون کن، خودم میرم باهاشون حرف میزنم. باید بفهمم چی به سرش اومده…»
دایی یاسر نگاهی عمیق به او انداخت، بعد لبخندی زد. لبخندی که ترکیبی از تحسین، نگرانی و اندکی شوخی بود.
-«نیکی جان... تو واقعاً خانم مارپل شدی ها! ولکن هم نیستی…»
نیکی لبخند محوی زد ولی چیزی نگفت. نگاهش هنوز پر از سوال بود.
دایی ادامه داد:
-«پاشو برو خونه دختر خوب. بشین سر درس و مشقت. مادرت نگرانت میشه...»
نیکی آهی کشید و با ناراحتی گفت:
-باشه… میرم. ولی من ول کن نیستم!
دایی یاسر لبخند تلخی زد و گفت:
- شاید یه روز… تو بتونی کاری بکنی که از دست ما برنیومد.
آن شب نیکی خواب عجیبی دید.
در خواب، خودش را در کنار خاله طوبی میدید، که با هم در صحن حرم امام رضا قدم میزدند. نور چراغها نرم و آرام روی سنگفرشها افتاده بود. صدای زمزمهی زائران، مثل لالایی آرامی در فضا پیچیده بود.
ناگهان نیکی به زیر پایش نگاه کرد. در محوطهای که قدم میزدند، در اینجا و آنجا، سنگ قبرهای مرمرین صاف و براق دیده میشد. قلبش تندتر زد.
– وای خاله جون... اینجا چرا این همه قبره؟ وسط صحن حرم که نباید قبر باشه...
خاله طوبی لبخند آرامی زد و گفت:
– این آدما از قدیم تا الان اینجا دفن شدن. ببین، تاریخهاشونو بخون.
نیکی خم شد و به سنگی نگاه کرد.
– ۱۲۱۳ هجری؟ یعنی از دویست سال پیش؟!
خاله طوبی گفت:
– آره دخترم. بعضیا خودشون وصیت کردن اینجا دفن بشن. بعضیها هم عالم بزرگ بودن، اجازه دفن داشتن.
نیکی با تعجب پرسید:
– یعنی هرکی وصیت کنه میتونه اینجا دفن بشه؟ یعنی اگه منم وصیت کنم، منم...
خاله طوبی اخم ریزی کرد و گفت:
– گاز بگیر اون زبونتو بچه! این چه حرفیه؟ البته که نه. قوانین داره، همینجوری نیست.
نیکی آرام گفت:
– ای کاش بابا جواد هم اینجا دفن بود. اون بیچاره که حتی معلوم نیست کجاست...
خاله طوبی با تعجب نگاهی به نیکی انداخت.
– بابای مادرتو میگی؟ جواد آقا؟ اون که زندهست دخترجون. زندهها رو که دفن نمیکنن!
نیکی با بغض و صدای بلند گفت:
– آره... زندهها رو دفن نمیکنن، ولی ازش خبری نیست. هیچکس نمیدونه کجاست. همه ناراحتن.
خاله طوبی مکثی کرد، بعد بهآرامی گفت:
– خب... رفته یه مأموریتی. قرار نیست به همه بگه که کجاست. مامان فیروزهت خبر داره.
نیکی با شوق پرسید:
– راست میگی خاله؟ پس من باید ازش بپرسم.
خاله طوبی با صدایی رازآلود گفت:
– بپرسی هم بهت نمیگه. ولی من میدونم کجاست... رفته ایلام... یه جایی نزدیک مرز مهران...
نیکی با چشمانی گرد از تعجب گفت:
– خاله! شما مطمئنی؟!
خاله طوبی چیزی نگفت. فقط نگاهی عمیق و آرام به نیکی انداخت، و لبخند زد.
نیکی خواست سوال دیگری بپرسد، اما ناگهان خاله طوبی و حرم آرام از جلوی چشمهایش محو شدند.
وحشتزده از خواب پرید، عرقریزان و نفسنفسزنان. زیر لب گفت:
«بابا جواد… بابا جواد… اونجا رفتی چیکار؟»
سر و صدای نیکی، نیلوفر را از خواب بیدار کرد.
با نگاهی خوابآلود پرسید:
-«چی شده؟ نیکی؟ بگیر بخواب دیگه، باز خواب بد دیدی؟»
نیکی بلند شد و با زحمت به سمت دستشویی رفت. چراغ را روشن کرد و آب سردی به صورتش زد.
آینه را که نگاه کرد، خودش را خوابآلود و پریشان دید، با موهای بههمریخته. و با خودش فکر کرد:
«این چه خوابی بود که دیدم؟»
چراغ را خاموش کرد و برگشت سمت تخت. دفترچه یادداشتش را برداشت، روی صفحهای سفید نوشت:
«بابا جواد – ایلام – مرز مهران»
دفترچه را بست، نفس عمیقی کشید و خوابید.
صبح زود که بیدار شد، دلش میخواست خواب دیشب را برای مادرش تعریف کند، اما ریحانه خانم مشغول آمادهکردن صبحانه بود و بعدش هم نیکی باید زودتر از همیشه راهی مدرسه میشد. با خودش گفت: "ظهر بهش میگم، حتماً."
نیمروز که به خانه برگشت، هنوز ذهنش درگیر همان صحنههای عجیب خواب بود. سر سفرهی ناهار، وقتی مادرش با دقت بشقاب او را پُر میکرد، گفت:
-«مامان... من دیشب یه خواب عجیب دیدم.»
ریحانه خانم با کنجکاوی نگاهش کرد: «چه خوابی دخترم؟»
نیکی شروع کرد به تعریف، با جزئیات: حرم، خاله طوبی، سنگقبرها، حرفهایی که رد و بدل شد، و آن جملهی آخر که خاله گفته بود: «رفته ایلام، یه جایی مرز مهران...»
نیلوفر که کنارشان نشسته بود، با دهانی نیمهباز نگاهش میکرد. بالاخره گفت:
-«پس خوابت این بود که نصفشب بیدارم کردی؟! از صبح چند بار ازت پرسیدم، هیچی نگفتی!»
نیکی لبخند کمرنگی زد:
-«خودمم نمیدونستم چطور باید بگم. تازه الان باورم شده خوابم یه چیز معمولی نبوده.»
ریحانه خانم کمی سکوت کرد. بعد انگار که چیزی به خاطر آورده باشد، آهی کشید و گفت:
-نیکی جان... بعضی خوابها بیحکمت نیستن. شاید یه چیزی درونت داره میفهمه که ما ازش بیخبریم.»
نیکی بعد از چند لقمه غذا، قاشق را کنار گذاشت و گفت:
ـ مامان، میدونی که من خوابهای الکی و پرتوپلا نمیبینم. این خوابم یه معنی داره. یه پیامی توشه، حتماً میخواد یه چیزی بهمون بگه... باید یه کاری بکنیم.
ریحانه با نگاهی آرام گفت:
ـ دخترم، خواب همیشه هم همون معنایی رو نمیده که ظاهراً توش میبینی. گاهی تعبیرش میتونه برعکس باشه، یا نشونه یه چیز دیگه باشه.
نیلوفر که با دهن پر گوش میداد، با تعجب پرسید:
ـ یعنی چی؟ یعنی وقتی خاله طوبی تو خواب گفت بابا جواد زندهست، ممکنه یعنی...
نیکی بهآهستگی حرف نیلوفر رو ادامه داد:
ـ ...یعنی شاید از دنیا رفته.
ریحانه خانم گفت:
ـ نگفتم صد در صد اینه! فقط میگم نباید همهچیزو همونجور که تو خواب دیدی، برداشت کنیم. بذار از یه نفر که خواب بلده، تعبیر درستشو بپرسم... شاید سرنخی دستمون بده.
نیکی هیجانزده شد:
ـ باشه مامان، شما حتماً از اون تعبیرکننده بپرس. منم میرم سراغ دایی مقداد. چون دایی یاسر اصلاً حرفای منو جدی نمیگیره.
نیلوفر لبخندی زد و گفت:
ـ لازم نیست بدویی بری اونجا. زنگ بزن خب، تلفن که هست!
نیکی با شور خاصی ادامه داد:
ـ نه فقط زنگ زدن... ما باید یه جلسه خانوادگی برگزار کنیم! البته بعد از اینکه مامان خواب منو تعبیر کرد. اونوقت همه چیزو میذاریم روی میز. باید بفهمیم قضیه بابا جواد چیه...
ریحانه خانم در حالی که پشت میز ناهارخوری مینشست، گفت:
ـ لازم نیست دمبهدقیقه بری خونهی داییهات. بذار من با مقداد صحبت کنم.
چند ساعت بعد، ریحانه به یکی از دوستانش زنگ زد؛ دوستی که میدانست با یک مرجع تعبیر خواب در ارتباط است. از او شمارهای گرفت و همان شب با آن شماره تماس گرفت، اما کسی پاسخ نداد.
روز بعد، در ساعات اداری، دوباره شماره را گرفت. اینبار موفق شد با دفتر یکی از عالمان قم تماس بگیرد و خواب دخترش را برایشان تعریف کند.
مکالمه حدود نیمساعت طول کشید. وقتی تماس تمام شد، ریحانه مدتی روی مبل نشست و به سکوت فرو رفت. با خودش فکر میکرد که حالا چه چیزی باید به نیکی بگوید.
نیکی، طبق معمول، وقتی از مدرسه برگشت، سراغ مادرش رفت و پرسید:
ـ خب مامان؟ چی شد؟
ریحانه کمی مکث کرد و بعد با لحنی آرام گفت:
ـ باید این جریان رو پیگیری کنیم... چون این خواب، یه رویای صادقه بوده.
نیلوفر گفت:
ـ ولی مامان، چطوری میخوای داییها رو راضی کنی این قضیه رو پیگیری کنن؟
من مطمئنم جدی نمیگیرن.
دایی مقداد حتماً میگه: «خواهر من، نیکی یه چیزی گفته، تو چرا عقلتو میدی دست یه بچه؟»
نیکی با صدای اعتراض گفت:
ـ مگه ما بچهایم؟ اصلاً اگه بچه هم باشیم، چه اشکالی داره بخوان پیگیری کنن؟
مگه هر دوشون توی سپاه کار نمیکنن؟ حتماً کلی آدم میشناسن که بتونن کمک کنن.
من نمیفهمم چرا براشون مهم نیست. خوبه بابا جواد پدر خودشونه، نه من!
ریحانه با آرامش گفت:
— بچهها، بذارید من یه فکری بکنم و ببینم چطور میتونم با برادرانم صحبت کنم.
فعلاً شماها دخالت نکنید تا من بهتون بگم
نیکی با لحن شوخی گفت:
— باشه مامان، ولی یه کم زودتر! منو که میدونی، صبرم که تموم بشه، بیکار نمیشینم. اون وقت دایی یاسر و دایی مقداد منو از ساوه بیرون میکنن!
روز جمعه، طبق معمول وقتی همه کنار خانهی مادر فیروزه جمع شدند، ریحانه در فرصتی مناسب با برادرانش صحبت کرد. هرچند خوب میدانست که آنها خواب نیکی را جدی نمیگیرند.
دایی یاسر نیکی را به کناری کشید و گفت:
ـ بچه جون، تو چرا ول نمیکنی این قضیه رو؟ خوابت داستان جدیده؟
نیکی با جدیت جواب داد:
ـ اصلاً داستان نیست. خیلی هم جدیه!
شما چرا نمیخواید یه کاری بکنید؟
بعد از یک جلسه کوتاه چهارنفره، با حضور نیکی، ریحانه، مقداد و یاسر که در گوشهای از خانه برگزار شد، مقداد کمی با ناراحتی به ریحانه اعتراض کرد، اما نیکی سریع پاسخ داد:
ـ اصلاً سپاهی بودن شما دو نفر به چه درد میخوره؟ اینقدر دنبال شهید گمنام میگردین و سالی شش بار یادواره برگزار میکنین، حاضر نیستین حتی یک هزارمش رو دنبال بابا جواد بگردین.
ـ اگه شما کمک نکنین، خودم اتوبوس سوار میشم و میرم ایلام دنبال بابا جواد.
دایی یاسر با لحنی ملاحظهکارانه گفت:
ـ بچه جون، آدم عاقل دنبال داستان یه خواب نمیره اون سر مملکت رو بگرده.
دایی مقداد هم ادامه داد:
ـ اصلاً ما همگی بلند شدیم، رفتیم... کجا باید دنبال بابا جواد بگردیم؟
مگه اطراف مهران یه وجب جا هست که بشه راحت پیداش کرد؟
دایی یاسر گفت:
ـ دخترجون، وسط سال تحصیلی و اوج کار ما، کجا پاشیم بریم؟
مگه محل کار ما و مدرسه مرخصی میدن که بریم مرز؟
دایی مقداد با خنده گفت:
ـ لا إله إلا الله، از دست این دختر چه کار کنیم ما؟
دایی یاسر هم خندید و گفت:
ـ ظاهراً این خانم فرمانده کوتاه نمیاد، اوامرش باید اطاعت بشه!
نیکی ادامه داد:
ـ خب تا اون موقع که شماها پیگیری میکنید، این دوستان باباجواد رو یه جا جمع کنید، ما باهاشون صحبت کنیم.
دایی یاسر لبخندی زد و گفت:
ـ امر دیگری نیست، قربان؟!
نیکی با جدیت پاسخ داد:
ـ نخیر! وقت طبق دستورات عمل کنید!
بعد رو به مادرش کرد و گفت:
ـ بقیهاش با خودت، مامان جون.
سپس بلند شد و رفت.
مقداد که نمیتوانست جلوی خندهاش را بگیرد، گفت:
ـ خواهر من، این چه داستانی برامون درست کردی؟
ریحانه گفت:
ـ بچه بابابزرگشو میخواد. حق داره. نه قبری نشونش دادیم، نه پلاکی، نه نشونهای. باید یه کاری بکنیم دیگه!
یاسر گفت:
ـ چشم... ما پیگیر میشیم.
ریحانه با لحنی جدی گفت:
ـ چشم الکی نگیها، یاسر! سر نیکی نمیتونی کلاه بذاری!
یاسر خندید و گفت:
ـ چشم خواهر من! اطاعت میشه!
دایی مقداد بعد از جلسه کوتاهی با ریحانه و نیکی، تلفن را برداشت و با مسئولین سپاه ایلام تماس گرفت.
ـ سلام، من مقداد هستم از تهران. میخواستم درباره یک رزمنده مفقودالاثر اطلاعاتی بگیرم.
مسئول پشت خط پرسید:
ـ اسمش چیه؟ مربوط به کدوم لشکر بوده؟
مقداد مشخصات باباجواد را داد:
ـ جواد صانعی، از لشکر فلان در استان شما.
مسئول پاسخ داد:
ـ این درخواستها باید از طریق لشکر مربوطه در استان خودتون پیگیری بشه.
مقداد با لحنی جدی گفت:
ـ پیگیریهای استانی نتیجه نداشته. قرار بود سال ۶۹ جواد صانعی با سایر اسیران آزاد بشه و برگرده ایران، اما همه برگشتند جز اون.
مسئول کمی سکوت کرد و گفت:
ـ متوجه هستم، ولی روند کار اداری زمانبره و باید صبر کنید.
بعد از چند تماس و پیگیریهای مکرر، سپاه ایلام عملاً کمکی نکرد و گفت که باید صبر کنند تا مراحل اداری طی شود.
ریحانه و مقداد که ناامید شده بودند، به دنبال راههای دیگر رفتند و از طریق هلال احمر و صلیب سرخ پیگیری خود را ادامه دادند. این روند اما بسیار زمانبر بود و هفتهها طول کشید تا بالاخره به یک نکته عجیب رسیدند:
در دقیقه ۹۰، نام «جواد صانعی» از لیست اسیرانی که قرار بود از آن اردوگاه آزاد شوند، به دلایلی نامعلوم حذف شده بود.
این خبر همه را شوکه کرد و باعث شد تصمیم بگیرند با چند تن از آزادگان آن اردوگاه که با باباجواد در یک محل نگهداری میشدند، صحبت کنند تا شاید حقیقتی پیدا کنند.
بعد از صحبت با یکی از آزادگان همبندی پدربزرگ نیکی، متوجه شدند چند نفر دیگر نیز در شهرهای مختلف سکونت دارند. یکی از آنها هم اهل ایلام بود.
این خبر برای خانواده نشانهی خوبی بود. پس از هفتهها تلاش، آن آزادهای که اهل ایلام بود را پیدا کردند و با او تماس گرفتند.
اما او، که از شدت سختیها و دردهای دوران اسارت رنجیده بود، تمایلی به صحبت درباره این موضوع نداشت.
ریحانه مطمئن بود که چیزی هست که آن مرد نمیگوید؛ رازی که شاید حقیقت را روشن کند.
دایی یاسر معتقد بود نباید آن مرد را تحت فشار بگذارند چون کار درستی نیست ولی نیکی ناگهان وسط حرف بزرگترها پرید و گفت بریم خونه اش!
ریحانه چند شب خواب راحت نداشت. چیزی در صدای آن آزاده، چیزی در طفره رفتنهایش، مدام در ذهنش تکرار میشد.
چند روز بعد، دوباره تماس گرفت. مرد، با صدایی خسته و گرفته فقط گفت:
«خانم… بهخاطر من دیگه زنگ نزنید. من چیزی ندارم بگم.»
اما ریحانه کوتاه نیامد. این بار، نامهای نوشت. برایش فرستاد. در آن فقط از نیکی گفت. از دختربچهای که پدربزرگش را ندیده، اما هر شب خوابش را میبیند. از اشتیاقش به دانستن، از سرگردانی خانواده.
نامه بیپاسخ ماند. یک هفته. دو هفته. تا اینکه یک شب تلفن زنگ زد. مرد گفت:
«بیاید ایلام. یه چیزایی هست که حضوری باید بگم. ولی قسم میخورید چیزی جایی نگید. من هنوز کابوس اون روزا رو دارم.»
ریحانه بدون معطلی بلیت گرفت. اینبار، نیکی را هم با خودش بر
مرد قبول کرد که آنها را در خانهاش ببیند. خانهای قدیمی در یکی از کوچههای شیبدار ایلام، با حیاطی کوچک و شمعدانیهایی پژمرده روی لبهی پنجره.
ریحانه دست نیکی را گرفت و آرام گفت:
ـ مودب باش عزیزم. اونم خیلی سختی کشیده.
مقداد در زد. چند لحظه طول کشید تا مرد در را باز کند. پیراهن خانه تنش بود و دمپایی به پا داشت. نگاهش به نیکی افتاد و بعد به ریحانه و مقداد. مکثی کرد، ولی عقب رفت و در را باز گذاشت.
ـ بفرمایید…
خانه ساده بود. قالی دستبافت کهنه، دیوارهایی با عکسهایی سیاه و سفید از جوانیها، و سکوتی سنگین که از سالها قبل در هوا مانده بود.
نشستند. چای آورد. خودش روبهروی آنها نشست. دستی روی زانوهایش گذاشت و گفت:
ـ من هر چی بدونم، میگم. ولی قول نمیدم همهچی رو یادتون بیارم. یه عمر گذشته.
مرد سرش را پایین انداخت. با صدایی گرفته گفت:
ـ جواد صانعی… آره، یادمه.
ریحانه با صدایی آرام گفت:
ـ فقط بگو آخرین چیزی که ازش دیدی یا شنیدی چی بود.
مرد به عکسهای روی دیوار نگاه کرد. چشمهایش پر از رطوبت شد. مکث کرد. بعد آهی کشید و گفت:
ـ سال شصتونه بود. زمزمهی آزادی اسرا پیچیده بود توی اردوگاه. همهمون امید داشتیم. اسمها یکییکی خونده میشد. جواد هم جزو اسامی اولیه بود… ولی درست روز قبلِ انتقال، یه اتفاق عجیب افتاد.
مقداد با کنجکاوی پرسید:
-یعنی چی شد؟
مرد گفت:
ـ یه افسر عراقی اومد تو بند. با یه لیست جدید. چند تا اسم خط خورده بود. یکیشم جواد صانعی بود. دلیلشو هیچکس نفهمید. خود جواد فقط گفت: "احتمالاً اشتباهیه… فردا درست میشه." ولی نشد.
نیکی نفسش را در سینه حبس کرد.
ـ بعدش چی شد؟
مرد سرش را به دو طرف تکان داد.
ـ فردای اون روز ما رفتیم… جواد موند. و از اون به بعد… دیگه هیچکس اونو ندید.
ریحانه با صدایی لرزان گفت:
ـ یعنی هیچ خبر دیگهای نداشتید؟ حتی تو اسارت هم؟
مرد سکوت کرد. مکثی کرد. بعد خیلی آهسته گفت:
ـ یه شایعه بود… ولی نمیدونم چقدر واقعیت داشت. شنیدم اون چند نفری که اسمشون خط خورده بود، بردنشون یه اردوگاه دیگه… اردوگاهی که مخصوص بازجویی بود. بعضیا میگفتن اونایی که زیاد مقاومت میکردن یا زبان عربی بلد بودن، منتقل میشدن اونجا.
ریحانه پرسید:
ـ یعنی امکان داره جواد زنده باشه؟ یا بوده باشه تا بعد از اون؟
مرد شانه اش بالا انداخت.
ـ نمیدونم. ولی اون روز… اون لحظه… تو چشمهای جواد یه چیزی بود. یه اضطراب. یه ترس که قبلش ندیده بودم.
سکوت سنگینی افتاد.
نیکی با صدایی آهسته گفت:
ـ یعنی شاید هنوزم یه جایی… یه نفر چیزی بدونه؟
پیرمرد سرش را پایین انداخت و با لحنی گرفته گفت:
«دوستان پسرم بعد از اینکه خبر کشته شدن او را شنیدند، به خاک عراق برگشتند و در جایی دور از چشم بعثیها مخفی شدند. حضورشان در ایران غیرقانونی بود و نمیتوانستند علنی باشند. تنها گاهی در تاریکی شب و کاملاً مخفیانه، نزدیک مرز میآیند و با من حرف میزنند.»
مقداد با چشمانی گرد شده پرسید:
-اما اون اسیرانی که پسر تو و دوستانش نجات دادند، چی شدند؟ کجا هستند؟
پیرمرد مکثی کرد و با صدایی آهسته پاسخ داد:
-بعضیشون موفق شدند فرار کنند و در شهرهای مختلف عراق و ایران پخش شدند، ولی اکثرشان زخمی و گرفتار بودند. برخی دیگر هنوز هم در رنج و بیخبری به سر میبرند...
ریحانه به آرامی گفت:
-ما باید هر طور شده این افراد رو پیدا کنیم. شاید بتونند به ما کمک کنند تا بفهمیم باباجواد کجاست.راستی اونها چند نفر بودند؟ پیرمرد گفت 8 نفر. اما سه نفرشان چون خیلی زخمی بودن از دنیا رفتند و یک جایی نزدیک مرز دفنشان کردند.
نیکی ناگهان گفت: شما اونها رو دیدین؟
پیرمرد گفت: دو نفر از اونها چند روز مهمان من بودند. یکی شون پیرمردی بود که با وجود کتکهای زیادی که خورده بود خیلی قوی به نظر می رسید. اون مرتب می گفت من باید پسرهایم را ببینم. من باید به خانواده ام خبر بدم که زنده ام.اما بعد از چند روز دوستان پسرم آمدند و این دو نفر را با خودشان بردند. گفتند برای تو خطرناک است اینها اینجا باشند درست است جنگ تمام شده اما بعثی ها ممکن است بخواهند انتقام بگیرند.
بعد از هفتهها جستجو در روستاهای اطراف مرز ایلام، مقداد، ریحانه و نیکی با مردی آشنا شدند که مردم روستا به او «شیخ عزیز» میگفتند. مردی عربتبار که سالها پیش به دلایلی نامعلوم از عراق به این منطقه آمده و در کلبهای کوچک و دورافتاده کنار مرز زندگی میکرد.
مقداد از او خواست درباره اتفاقات آن زمان و اسیرانی که در اردوگاه بودند، چیزی بگوید. مرد با تردید شروع به صحبت کرد:
-پسرم، زمانی که بعثیها درگیر شدند و اسرا را نگه داشتند، او و چند نفر دیگر از مخالفان بعث بودند که به آنها کمک کردند. در یک درگیری سخت، چند نفر از اسرا را فراری دادند اما متأسفانه پسرم و یکی از همراهانش کشته شدند. بقیه توانستند فرار کنند و هنوز برخی از آنها اینجا در منطقهاند.
بعد از مکثی طولانی پیرمرد ادامه داد:
-بعد از چند روز، دوستان پسرم آمدند و این دو نفر را با خود بردند. گفتند که ماندن آنها اینجا خطرناک است؛ جنگ تمام شده اما بعثیها هنوز ممکن است بخواهند انتقام بگیرند.
ریحانه و مقداد با هیجان از مرد خواستند آن افراد را به آنها معرفی کند تا بتوانند حقیقت را بیشتر دنبال کنند، چرا که امیدوار بودند نشانهای از باباجواد پیدا کنند.
نیکی با شور و هیجان عکس باباجواد را از کیفش بیرون آورد و به پیرمرد نشان داد:
این عکس رو میشناسید؟
پیرمرد لحظاتی به عکس نگاه کرد بعد گفت:
-چقدر اینجا مرتب و تمیزه... اما حالا که دقت میکنم، بله... خودشه.
نیکی با خوشحالی گفت:
-واقعا؟ یعنی باباجواد من زنده است؟
پیرمرد سرش را تکان داد و گفت:
- یعنی تو...
آقا مقداد جلو آمد و با صدایی قاطع گفت:
-این نوه دختری اقا جواده. من پسرش هستم و این خانم هم دخترش.
نیکی با کنجکاوی پرسید:
-بعد از اینکه رفتند، دیگه اونها رو ندیدید؟ از دوستان پسرتون نپرسیدید حالشون چطور شده؟
پیرمرد با آهی گفت:
-آره، یک بار پرسیدم. گفتند جاشون امنه و حالشون خوبه قراره اونها رو به ایران برگردونن اما نه بهسادگی. باید از طریق مرزبانی به ماموران ایرانی تحویل داده بشن تا بتونن با عزت و احترام به خونه هاشون برگردند.
ریحانه با نگرانی پرسید:
-این دوستان پسرتون معمولاً کی به شما سر میزنند؟ ما هر طور شده باید پدرمون رو پیدا کنیم..
پیرمرد کمی فکر کرد و پاسخ داد:
-نمیدونم. معلوم نیست. شاید هفتهای یک بار، شاید ماهی یک بار، شاید هم همین فردا.
دایی مقداد گفت:
-ما که نمیتونیم تا ابد اینجا بمونیم. مجبوریم برگردیم.
نیکی با ناراحتی گفت:
-اما دایی...
ریحانه دست نیکی را فشرد:
-حق با داییه، ما نباید بیشتر مزاحم این آقا بشیم. پدر جان، ممنون بابت کمکتون.
همه بلند شدند تا بروند که ناگهان پیرمرد با لحنی مبهم گفت:
-حس عجیبی دارم... نمیدونم چرا، ولی فردا یک سر به اینجا بیایید!
روز بعد، طرفهای عصر همه به کلبه پیرمرد برگشتند. او دم کلبه اش روی تخته سنگی نشسته بود: وقتی آنها را دید گفت: چه خوب کردید امدید. حس ششم من دروغ نمی گفت. به داخل برید کسی منتظرتونه!
اول مقداد داخل رفت بعد ریحانه و نیکی را صدا زد که داخل بروند. در حالی که حس عجیبی از ترس و نگرانی وجودشان را فرا گرفته بود. داخل کلبه چندان روشن نبود اما با نور پنجره توانستند مرد جوانی را ببیند که محاسن کوتاهی داشت و چهره افتاب سوخته و رنجورش نشان میداد سختی زیادی را تحمل کرده است. لباس عربی بلندی پوشیده بود و دستار به سر داشت.
مرد اشاره کرد تا همه بنشینند. همگی روی زیلوی کهنهای که کف کلبه پهن شده بود، روبهروی او نشستند.
مقداد پرسید:
-شما از پدر من خبر دارید؟
مرد نگاهی به ریحانه و نیکی انداخت، لحظهای سکوت کرد و گفت:
-اگه میشه این خانم و این دختر چند دقیقه بیرون باشن...
ریحانه با نگرانی به مقداد نگاه کرد. نیکی هم ساکت و با چشمهایی کنجکاو به مرد زل زده بود.
مقداد گفت:
-نه... هرچی هست، همینجا بگید. ما طاقت شنیدنش رو داریم. اصلاً ما به اصرار همین بچه اینجاییم.
مرد مکثی کرد، بعد پرسید:
-مطمئنید؟-
مقداد سری به نشانه تأیید تکان داد.
مرد آهی کشید و شروع کرد:
-اون شب... ما برای نجات چند اسیر به یکی از مقرهای بعثیها حمله کردیم. مبارزه سختی بود. خیلی سخت. ولی بالاخره تونستیم اون اسرا رو آزاد کنیم. بیشتر بعثیها کشته شدن، چندتاشون فرار کردن. بعدش، همگی به سمت کوههای نزدیک مرز ایران فرار کردیم.-
او مکثی کرد، انگار که داشت دوباره همه چیز را در ذهنش مرور میکرد، بعد ادامه داد:
-ولی پسر همین حاجی... یعنی پسر پیرمرد، و یکی دیگه از رفقامون تیر خورده بودن. زخماشون کاری بود... توی راه تاب نیاوردن. شهید شدن.-
ریحانه آه کشید و نیکی لبش را گزید تا اشکهایش را نگه دارد.
مرد جوان گفت:
-سه نفر از اسرا هم حالشون خیلی بد بود. معلوم بود شکنجه زیادی شدن. تا قبل از اینکه برسیم به جایی امن، از دنیا رفتن. مجبور شدیم همون حوالی، نزدیک مرز، دفنشون کنیم.-
او لحظهای ساکت شد، بعد گفت:
-ولی پنج اسیر دیگه موندن... یکیشون پیرمردی بود. خیلی سرحال نبود، ولی امید زیادی توی چشمهاش بود. همش میگفت: "من باید پسرامو ببینم، باید خبر بدم که زندهام." ما اونها رو به یک غار کوچیک تو دل کوهی بردیم. همون شب همونجا موندیم، چون دیگه نایی برامون نمونده بود. صبح قرار شد برای امنیت بیشتر، دوتا گروه بشیم و از مسیرهای مختلف بریم طرف مرز. که اگه یکیمون گیر افتاد، اون یکی بتونه فرار کنه...
مقداد گفت:
-خب، بعدش چی شد؟
مرد گفت:
-گفتم که ما دو گروه شدیم. من و دو نفر از دوستانم همراه پیرمرد و یک پسر جوان که بعدها فهمیدم سرباز بوده، اومدیم اینجا. اونها رو چند روزی اینجا نگه داشتیم و به دنبال بقیه رفتیم. قرارمون این بود که پس از صحبت با اسرای ایرانی، اونها رو شبانه تحویل مرزبانی ایرانی بدیم، چون نگه داشتن اونها توی خاک عراق برای همهمون خطرناک بود.
چند روز بعد، دنبال پیرمرد و اون پسر اومدیم که طبق نقشه، مرز ایران تحویلشون بدیم. با یکی از ماموران مرزبانی هم حرف زده بودیم. اما قبل از رسیدن، اتفاق بدی افتاد؛ یکی از ماشینهای گشت مرزی عراق ما رو دید و ناچار درگیر شدیم. وسط این مخمصه، یکی از اسرا و دو نفر از بچههای ما کشته شدند. اوضاع واقعاً خطرناکتر شده بود و مجبور بودیم مرتب فرار کنیم.
بعد از یک ماه تونستیم طبق قولی که به ایرانیها داده بودیم، دم مرز تحویلشون بدیم. اما اتفاق بدی افتاد؛ پیرمرد موقع فرار زخمی شد و با اینکه زنده موند،…
مرد ناگهان حرفش را قطع کرد، نگاهی ناراحت به چهرههای نگران ریحانه، نیکی و مقداد انداخت و سکوت کرد.
سکوت که طولانی شد، نیکی پرسید:
-خب، بعدش چی شد آقا؟ بابابزرگ من چه بلایی سرش اومد؟
مرد ادامه داد:
-اون بیرحمها نارنجکی به سمت ما پرتاب کردند. ما نتونستیم به موقع پیرمرد رو از موج انفجار دور کنیم. وقتی به جای امن رسیدیم، متوجه شدیم خون صورت پیرمرد رو پوشونده. اول فکر کردیم خون یکی از کشتهشدههاست، اما اشتباه میکردیم. پیرمرد چشمهاشو از دست داده بود و جز بستن زخم و کمک برای جلوگیری از عفونت، کاری از دستمون برنمیآمد.
بعد از این که از طریق یک رابط به روستایی که همفکران ما آنجا زندگی میکردند رسیدیم، مجبور شدیم مدتی صبر کنیم تا حال پیرمرد بهتر شود.
پس از این ماجرا بالاخره موفق شدیم سه اسیر را تحویل ایرانیها بدیم، اما پیرمرد گفت با این وضعیت نمیخواد برگرده ایران.
مرد جوان جواب داد:
«البته که نه. اونجا برامون امن بود و با ما اومد. اما ما درگیر مبارزه با بعثیها بودیم و نمیتونستیم همیشه دنبال خودش این طرف و اون طرف ببریمش. به ناچار، یه جایی نزدیک همینجا گذاشتیمش. چند فرسخی اینجا، تو یه روستای کوچیک که مردمش مهربون بودن. اونها پیرمرد رو بین خودشون پذیرفتند.»
ریحانه با کنجکاوی گفت:
«پس پدرم هنوز باید همونجا باشه.»
مرد عرب گفت:
-نه، متأسفانه. دو سال پیش از اونجا رفت. یه روز بقچهشو و چوبدستیشو زد زیر بغلش و رفت.
ریحانه با ناراحتی پرسید:
-آخه با اون وضعیت کجا رفت؟
مرد گفت:
-والله ما هم نمیدونیم. به هیچکس نگفت کجا میره. یه مدت دنبالش گشتیم، اما ما هم زیاد نمیتونستیم روزها بچرخیم، نباید شناسایی میشدیم. شاید یه آبادی دیگه پیدا کرده، شایدم برگشته ایران. کسی نمیدونه.
در همان لحظه، دایی مقداد چیزی در گوش ریحانه و نیکی گفت.
پس از چند دقیقه، از پیرمرد عرب تشکر کردند و از کلبه بیرون آمدند. خداحافظی گرمی با او کردند و سپس راهی ماشین شدند. هنوز هوا تاریک بود و ماندن در کوه و بیابان به صلاح نبود، به همین دلیل تصمیم گرفتند هر چه زودتر به مهران بازگردند.
فردای آن روز، دایی مقداد به سپاه شهر رفت و با همکارانش صحبت کرد.
پس از کلی چانهزنی، بالاخره توانست کمک لازم برای جستجو را به دست بیاورد.
گروهی از افراد محلی که روستاهای اطراف و منطقه را خوب میشناختند، همراه آنها راهی شدند.
بعد از چند روز جستجو، به چیزی رسیدند که انتظارش را نداشتند: یک قبر.
البته نه یک قبر معمولی؛ مردم یکی از روستاها این مکان را مثل یک زیارتگاه مقدس نگه داشته بودند.
ماجرا این بود که با نشان دادن عکسها به مردم، بالاخره چند نفر «آقا جواد» را شناختند و گفتند که این همان پیرمرد نابینایی است که مدتی در آن روستا زندگی کرده بود. مردی مهربان و دوست داشتنی، با چشمهایی که دیگر نمیدید، اما قلبی پر از محبت داشت.
روزی که از دنیا رفت، درست همانجا، کنار خاک یک شهید. هیچ مدرک شناساییای به همراه نداشت و انگار که هیچکس و هیچکس را نداشت. زندگیاش را هم هیچکس نمیدانست، فقط همه میدانستند که چند سال در عراق اسیر بوده است.
از وقتی که از دنیا رفته، اتفاقات عجیبی رخ داده بود. بسیاری به نام او نذر کرده بودند و مشکلاتشان حل شده بود. به همین دلیل، مردم روی قبرش سقفی ساختند و پارچه سبزی کشیدند تا یادش را گرامی بدارند.
حدود شش ماه طول کشید تا ریحانه، نیکی، دایی مقداد و همراهانشان بتوانند تمام مجوزهای لازم را برای نبش قبر و بررسی بقایای جسد دریافت کنند. در این مدت آنها با دستگاههای مختلف اداری و قانونی دست و پنجه نرم کردند، اما سرانجام موفق شدند.
وقتی اجازه صادر شد، با همراهی پلیس و کارشناسان پزشکی قانونی به محل دفن رفتند و نمونههای لازم از بقایای جسد را برداشتند. این نمونهها به آزمایشگاههای تخصصی تهران فرستاده شد تا آزمایش DNA انجام شود؛ آزمایشی که در آن زمان هنوز چندان مرسوم نبود و هزینه بالایی داشت.
وقتی بعد از آن همه انتظار، پاسخ آزمایش DNA بالاخره رسید، مهر تأییدی شد بر حدس و دلشورهی چندماههی خانواده. پزشکان با قطعیت گفتند: «بله، این همان آقا جواد است.»
خبر، هم آرامش به دلها آورد و هم اندوه تازهای بر دلها نشاند. خانواده تصمیم گرفتند بقایای پدر را به ساوه منتقل کنند و در کنار دیگر عزیزانش دفن کنند؛ اما به محض اینکه این خبر به گوش مردم روستا رسید، با صحنهای غیرمنتظره روبهرو شدند: اشک و زاری، التماس و خواهش مردم سادهدل آن روستا.
زنان روستا چادر به صورت زده، خاک بر سر میریختند و میگفتند: «او پدر ما هم بود، ما را تنها نگذارید!» مردانش میگفتند: «دل این آبادی به بودن مزار او خوش است، برکتش را از او داریم.»
در همان روز، خانوادهی مادری نیکی، مادربزرگ فیروزهخانم و سایر بستگان، با چشمانی گریان سر مزار حاضر شدند تا وداعی درخور با آقا جواد داشته باشند. مادر بزرگ فیروزه، همان زن استوار و آرام، اشکهایش را پاک کرد و در سکوتی سنگین به مردم روستا نگریست. دلش سوخت.
در نهایت با فرزندانش صحبت کرد. تصمیم گرفتند: پدر همانجا بماند. در دل خاکی که او را پذیرفته بود، میان مردمی که او را چون قدیسی بینام و نشان دوست داشتند.
اما قرار شد در ساوه، در زادگاهش، یادبودی برایش بسازند. سنگنوشتهای، عکسی، و شاید درختی که در دلش بگویند: اینجا مردی آرمیده بود که نامش جواد بود، و روشنیاش هرگز خاموش نخواهد شد.
روز بعد، وقتی مراسم ساخت یادبود تمام شد و همهچیز آرام گرفت، نیکی در اتاقش نشست، تلفن را برداشت و شمارهی خاله طوبی را گرفت.
وقتی صدای گرم و آشنا از آن سوی خط آمد، نیکی بغضکرده گفت:
– خاله جون… پیداش کردیم… همه چی همونطور بود که گفته بودی. توی یه روستا، نزدیک مرز. یه پیرمرد عرب گفت چند سال اونجا زندگی کرده. مرد خوبی بوده. مهربون. بعد یه روز… یه روز بدون خداحافظی رفت… و دیگه پیداش نکردن… تا اینکه… تا اینکه فهمیدیم مرده.
صدایش لرزید. چند لحظه سکوت کرد. بعد آرام ادامه داد:
– حالا هم یه سنگ قبر با اسم و رسم داره… هم یه یادبود توی قبرستون ساوه. اما خاله… یه چیزی هنوز تو دلم مونده…
صدای خاله طوبی آرام و مهربان بود:
– بگو عزیزم… چی توی دلت مونده؟
نیکی با صدایی آهسته گفت:
– تو گفتی زندهس، گفتی هنوز هست. اما نبود، خاله… اون رفته بود… خیلی وقت پیش...
مدتی سکوت بود. صدای خاله طوبی از آن سوی خط آمد، صدایی که حالا انگار از عمق چیزی عمیقتر از خواب و بیداری میآمد:
– نیکی جان… گفتم زندهست، چون روحش زندهست. چون هنوز دلهای زیادی به یادش میتپه. گفتم زندهست، چون راهش، نامش، مهربونیهاش هنوز توی دل مردم اون روستاست.
آدمها وقتی فراموش بشن میمیرن… اما وقتی یکی برای یه روستا بشه امید، بشه نذر، بشه پناه… اون دیگه نمرده.
من اون شب توی خواب دیدم که باباجوادت با صورتی روشن بهم گفت: نیکی داره میاد… بهش بگو اینجا منو پیدا میکنه.
دو قطره اشک از چشمهای نیکی سر خورد و پایین افتاد.در دلش آرامشی نشست که هیچ پاسخی جز حرفهای خاله نمیتوانست به او بدهد. او پدربزرگش را پیدا کرده بود؛ نه فقط در آن قبر بینشان در غربت، بلکه در دل آدمهایی که هنوز با یادش دعا میکردند.