
در دنیای امروز، اگر پای صحبت مدیران و صاحبان کسبوکار بنشینید، اکثر آنها از یک چالش مشترک گله دارند: «رقابت شدید، کاهش حاشیه سود و خستگی از جنگ قیمتها.»
بیشتر سازمانها تمام توان، انرژی و بودجه خود را صرف این میکنند که نیمدرصد سهم بازار بیشتری از رقیب خود چنگ بزنند، تخفیفهای سنگینتری بدهند یا کمپینهای تبلیغاتی پرهزینهتری اجرا کنند. اما آیا این تنها راه بقا در بازار است؟
در ادبیات استراتژی مدیریت، به این فضای پر از رقابت بیرحمانه «اقیانوس سرخ» (Red Ocean) میگویند؛ جایی که آب دریا به خاطر جنگ خونی کوسهها سر سهم بیشتر، سرخ شده است.
در مقابل، مفهومی وجود دارد به نام «استراتژی اقیانوس آبی» (Blue Ocean Strategy) که توسط پروفسور چان کیم و رنه موبورنی مطرح شد. این استراتژی یک پیشنهاد جذاب دارد: بهجای اینکه در اقیانوس سرخ بجنگید، به اقیانوس آبی سفر کنید؛ جایی که هیچ رقیبی وجود ندارد!
بزرگترین سوءتفاهم درباره اقیانوس آبی این است که مردم فکر میکنند اقیانوس آبی یعنی «نوآوری تکنولوژیک» یا «اختراع یک چیز کاملاً جدید». اما اصلاً اینطور نیست!
سنگ بنای استراتژی اقیانوس آبی، مفهومی است به نام «نوآوری در ارزش».
در حالت عادی، اگر بخواهید ارزش بیشتری به مشتری بدهید، هزینههای شما بالا میرود. اگر هم بخواهید قیمت را پایین بیاورید، مجبورید از کیفیت بزنید. اما نوآوری در ارزش زمانی اتفاق میافتد که شما همزمان هزینه را کاهش داده و ارزش را برای مشتری جهش میدهید.
برای درک کامل نحوه پیادهسازی این استراتژی در جهان واقعی، ۳ نمونه کلاسیک و تحولآفرین را با جزئیات دقیق بررسی میکنیم:
بحران اولیه (اقیانوس سرخ): در دهه ۱۹۸۰، صنعت سیرک سنتی شدیداً در حال افول بود. سیرکها سر جذب کودکان با یکدیگر میجنگیدند. هزینههای نگهداری، رام کردن و حملونقل حیوانات سرسامآور بود. از طرفی، افکار عمومی و گروههای حامی حقوق حیوانات در حال تغییر بود و مردم دیگر از دیدن حیوانات در قفس لذت نمیبردند. درآمدها افت کرده بود و هزینه نجمومی نگهداری ستارههای سیرک (مثل آکروباتبازان مشهور) سودآوری را صفر کرده بود.
استراتژی بازآفرینی:
حذف (Eliminate): سیرک آفتاب تمام حیوانات، نمایشهای رامکردن حیوانات و ستارههای گرانقیمت را کاملاً حذف کرد. همچنین مفهوم نمایشهای چندحلقهای همزمان که تمرکز بیننده را برهم میزد، حذف شد.
کاهش (Reduce): خطرات فیزیکی، فضاهای شلوغ سنتی و طنزهای پیشپاافتاده دلقکها به شدت کاهش یافت.
افزایش (Raise): سطح راحتی صندلیها، چیدمان سالن و کیفیت بصری صحنه بسیار بالا رفت.
خلق (Create): آنها یک داستان واحد (Theme) برای هر اجرا طراحی کردند؛ هنر تئاتر، رقص مدرن، طراحی لباس فاخر و موسیقی زنده و اختصاصی را وارد سیرک کردند.
تغییر بازار هدف: سیرک آفتاب بهجای کودکان، بزرگسالان و مشتریان شرکتها را هدف قرار داد؛ مخاطبانی که حاضر بودند برای یک تجربه هنری فاخر، قیمتی معادل یا حتی بالاتر از بلیط تئاتر یا برادوی (Broadway) بپردازند.
نتیجه: سیرک آفتاب در مدتی کوتاه درآمدی را کسب کرد که سیرک «رینگ Ling Bros» (رهبر ۱۰۰ ساله صنعت سیرک) در طی یک قرن به دست آورده بود!
بحران اولیه (اقیانوس سرخ): در اواسط دهه ۲۰۰۰، سونی (پلیاستیشن ۳) و مایکروسافت (ایکسباکس ۳۶۰) در یک جنگ خونی تکنولوژیک سنتی بودند. آنها میلیاردها دلار صرف ساخت پردازندههای فوق سریع، موتورهای گرافیکی سنگین و کیفیت تصویر HD میکردند. این کار باعث شد قیمت کنسولها بسیار بالا برود و بازار محدود به «گیمرهای حرفهای و خوره بازی» شود.
استراتژی بازآفرینی: نینتندو درک کرد که ادامه این جنگ گرافیکی منجر به ورشکستگی خواهد شد. آنها مسیر خود را کاملاً جدا کردند:
حذف و کاهش (Eliminate & Reduce): گرافیک فوقالعاده بالا، پردازندههای گرانقیمت، دیسکهای هارد پرظرفیت و نمایش ویدیوهای HD را کنار گذاشتند. این کار هزینه ساخت دستگاه را به شدت پایین آورد.
خلق و افزایش (Create & Raise): نینتندو دسته بازی با سنسور حرکتی (Wiimote) را خلق کرد. حالا بهجای فشار دادن دکمههای پیچیده، بازیکن باید دست خود را مثل راکت تنیس، چوب بیسبال یا شمشیر حرکت میداد.
تغییر بازار هدف: نینتندو تمرکز را از گیمرهای حرفهای برداشت و به سراغ «غیرگیمرها» (Non-gamers) رفت: پدرومادرها، کودکان خردسال، سالمندان در آسایشگاهها و خانوادههایی که تا به حال دست به کنسول نزده بودند. بازیها ساده، جمعی و فیزیکی شدند (مثل Nintendo Wii Sports).
نتیجه: نینتندو وی توانست در سودآوری و تعداد فروش، سونی و مایکروسافت را در زمان خود شکست دهد؛ چون کنسولی ساخت که سودآوری هر دستگاه برای شرکت مثبت بود، در حالی که رقبای او روی هر کنسول فروخته شده زیان میدادند تا بعداً از فروش بازی جبران کنند!
بحران اولیه (اقیانوس سرخ): صنعت هوانوردی آمریکا پر از خطوط هوایی بود که برای خدمات لوکس، پروازهای ترانزیتی پیچیده و سرو غذاهای گرانقیمت با هم رقابت میکردند. هزینههای عملیاتی به شدت بالا بود و بلیطها گران تمام میشد.
استراتژی بازآفرینی: شرکت جنوبغربی رقیب خود را سایر ایرلاینها ندید! آنها بازار هدف خود را کسانی قرار دادند که با اتوبوس، قطار یا ماشین شخصی بین شهرهای نزدیک مسافرت میکردند.
حذف (Eliminate): پذیرایی گرانقیمت داخل پرواز، انتخاب صندلی قبل از پرواز، استفاده از فرودگاههای بزرگ و اصلی (با هزینههای بالا) و لژهای اختصاصی کلاً حذف شدند.
کاهش (Reduce): فاصله زمانی بین نشستن و برخاستن مجدد هواپیما به ۱۵ دقیقه کاهش یافت (تا هواپیما بیشترین زمان را در آسمان باشد).
افزایش (Raise): سرعت پروازها، انضباط زمانی و برخورد دوستانه کارکنان فوقالعاده افزایش یافت.
خلق (Create): سیستم پرواز «نقطه به نقطه» (Point-to-Point) بین شهرهای درجه دو با قیمت بسیار ارزان و تکرار بالای پروازها خلق شد.
نتیجه: جنوبغربی مسافرانی را جذب کرد که تا پیش از آن فکر پرواز را هم نمیکردند. آنها برای سالهای متمادی به سودآورترین شرکت هواپیمایی آمریکا تبدیل شدند، در حالی که غولهای دیگر صنعت بارها تا مرز ورشکستگی پیش رفتند.
برای پیادهسازی این الگوها در کسبوکار خودتان، میتوانید دقیقاً مانند ۳ مثال بالا از شبکه ۴ اقدام زیر استفاده کنید:
حذف (Eliminate): کدام فاکتورهایی که سالهاست در صنعت شما استاندارد فرض میشوند، دیگر ارزشی ندارند و میتوان آنها را کاملاً حذف کرد؟
کاهش (Reduce): کدام ویژگیها یا خدمات هستند که بیش از حد نیاز مشتری برایشان هزینه میشود و میتوان آنها را کاهش داد؟
افزایش (Raise): چه فاکتورهایی را میتوان بسیار بالاتر از استانداردهای موجود بازار ارائه داد؟
خلق (Create): چه ارزش، تجربه یا امکان جدیدی را میتوان خلق کرد که تا به حال هیچکس در این صنعت ارائه نداده است؟
خیلی از کسبوکارها هنگام تلاش برای ورود به اقیانوس آبی شکست میخورند چون در این ۵ تله میافتند:
تله ۱: اشتباه گرفتن نوآوری تکنولوژیک با نوآوری در ارزش؛ داشتن پیشرفتهترین تکنولوژی الزماً به معنی داشتن اقیانوس آبی نیست، مگر اینکه برای مشتری ارزش ملموس و ارزانتر ایجاد کند.
تله ۲: فرض بر اینکه اقیانوس آبی ابدی است؛ وقتی شما اقیانوس آبی میسازید، بهمرور بوی سود به مشام سایر کوسهها میرسد و آنها هم وارد میشوند. اقیانوس آبی شما بعد از چند سال سرخ میشود! بنابراین استراتژی یک روند دائمی است.
تله ۳: بیتوجهی به بازاریابی و فرهنگسازی؛ وقتی بازار جدیدی میسازید، مشتری هنوز آن را نمیشناسد. اگر نتوانید نیاز جدید را جا بیندازید، شکست خواهید خورد.
تله ۴: تمرکز صرف روی مشتریان فعلی؛ اقیانوس آبی با جذب «غیرمشتریان» (Non-customers) شکل میگیرد؛ یعنی کسانی که تا امروز از خدمات صنعت شما استفاده نمیکردند.
تله ۵: بالا بردن ارزش بدون کنترل هزینهها؛ اگر محصولی عالی بسازید اما قیمت تمامشده آن بسیار بالا باشد، تنها یک محصول لوکس ساختهاید، نه یک اقیانوس آبی!