چگونه ممکن است کسی زیبایی را خوب ببیند، اما خودش زیبا زندگی نکند؟
چگونه ممکن است شاعری از شجاعت بسراید، اما هنوز با ترسهای خود درگیر باشد؛ یا نویسندهای از عشق بنویسد، اما در نزدیکترین رابطههایش از مهرورزی ناتوان بماند؟؛ یا استادی از عرفان وارستگی سخن گوید و کتاب بنویسد اما خود غرق در خودخواهی باشد؟
این تناقض، هم شگفتآور است و هم انسانی. ما اغلب خیال میکنیم کسی که از حقیقت سخن میگوید، حتماً حقیقت را در زندگی خود یافته است؛ کسی که از اخلاق مینویسد، حتماً اخلاقی زندگی میکند؛ و کسی که زیبایی میآفریند، حتماً خود نیز به زیبایی رسیده است.
اما میان آنچه انسان میبیند و آنچه زندگی میکند، همیشه فاصلهای هست.
تاریخ هنر نمونههای روشنی از این فاصله به ما نشان میدهد. کاراواجو، یکی از بزرگترین نقاشان تاریخ، در آثار مذهبی خود رنج، توبه، مرگ، شفقت و تاریکی و روشنایی روح انسان را با قدرتی کمنظیر به تصویر کشید؛ اما زندگی شخصیاش با خشونت و درگیری همراه بود و پس از کشتن انسانی، ناچار به فرار شد.
ازرا پاوند نیز از شاعران مهم و اثرگذار قرن بیستم بود؛ اما در سالهای جنگ جهانی دوم با فاشیسم و موسولینی همراه شد و از رادیوی ایتالیا در حمایت از فاشیسم سخن گفت.
این نمونهها پرسشی دشوار پیش رویمان میگذارند:
چگونه ممکن است دستی رنج مسیح را چنین عمیق به تصویر بکشد، اما صاحب آن دست در زندگی خود گرفتار خشونت باشد؟ چگونه ممکن است شاعری دربارهی انسان و جهان، شعرهایی بزرگ بیافریند، اما در داوریهای سیاسی و اخلاقی خود راهی خطا بپیماید؟
آیا هنر دروغ میگوید؟
آیا زیباییِ اثر چیزی جز فریب است؟
شاید نه!
شاید خطای ما این باشد که اثر را با زندگی صاحب اثر یکی میگیریم. گمان میکنیم هرکس زیبایی را خوب میشناسد، باید زیبا زندگی کند؛ هرکس از شجاعت میسراید، باید شجاع باشد؛ و هرکس از عشق میگوید، باید خود عاشقی کامل باشد.
اما انسان همیشه آن چیزی نیست که میفهمد، میگوید یا میآفریند.
ممکن است کسی حقیقتی را بهتر از آنچه زندگی میکند ببیند. ممکن است رنج را چنان عمیق بشناسد که بتواند آن را در اثری بزرگ به تصویر بکشد، اما هنوز نتوانسته باشد با رنجهای خود به شیوهای درست روبهرو شود. ممکن است انسان راهی را برای دیگران روشن کند، درحالیکه خودش هنوز در میانهی تاریکی آن راه ایستاده است.
اثر هنری همیشه اعترافنامهی صاحبش نیست.
گاهی آرمان اوست.
گاهی آرزوی اوست.
گاهی چیزی است که در جستوجویش بوده و هنوز به آن نرسیده است.
شاعر ممکن است از شجاعت بسراید، چون شجاعت برای او مسئلهای زنده بوده است. نویسنده ممکن است از بخشش بنویسد، چون هنوز با رنجِ نبخشیدن درگیر است. هنرمند ممکن است زیبایی را با شور و دقت بیافریند، چون بیش از دیگران تشنهی زیبایی است.
از این منظر، اثر هنری فقط پنجرهای به درون هنرمند نیست؛ پنجرهای است به سوی چیزی که او میخواسته باشد، اما شاید هنوز نشده است.
در ادبیات فارسی نیز باید میان اثر و زندگی صاحب اثر با احتیاط فرق گذاشت. شاهنامه جهانی عظیم از خرد، داد، وفاداری، پهلوانی و ایستادگی پیش چشم ما میگشاید؛ اما اطلاعات قطعی ما از زندگی شخصی فردوسی اندک است. نمیتوان تنها از روی شعر او، شخصیتی آرمانی و بینقص ساخت. این احتیاط چیزی از عظمت شاهنامه کم نمیکند؛ فقط به ما یاد میدهد میان فردوسیِ تاریخی و جهان اخلاقی شاهنامه تفاوت بگذاریم.
رودکی نیز نمونهای دیگر است. شعر او روشن، سرشار از تصویر و آکنده از ستایش و اندرز است، اما زندگی شخصیاش برای ما چندان روشن نیست و حتی دربارهی برخی جزئیات آن، مانند نابیناییاش، میان منابع اختلاف وجود دارد.
گاهی با اثری روشن روبهرو هستیم، درحالیکه زندگی صاحب اثر در تاریکی تاریخ مانده است.
پس اگر اثری بزرگ را دوست داریم، لازم نیست صاحب آن را نیز بیدرنگ قدیس کنیم. و اگر در زندگی صاحب اثر ضعفی دیدیم، نباید بهخاطر آن، ارزش اثر را انکار کنیم.
اثر را همانگونه که هست ببینیم و آفرینندهاش را نیز همانگونه که هست بشناسیم.
ممکن است یک رمان از نویسندهاش انسانیتر باشد؛ یک موسیقی از آهنگسازش آرامتر؛ یک شعر از شاعرش شجاعتر؛ و یک تابلوی مذهبی از نقاشش مؤمنتر.
این سخن دربارهی مطالعه نیز صادق است.
آدم میتواند صدها کتاب بخواند و هنوز عمیق نشده باشد. میتواند دربارهی اخلاق سخن بگوید و هنوز اخلاقی زندگی نکند. میتواند دربارهی عشق بنویسد و هنوز عشق را نیاموخته باشد. میتواند دربارهی انسان چنان زیبا سخن بگوید که دیگران را به شناخت انسان نزدیک کند، درحالیکه خودش هنوز در شناخت خویش، مسافری در آغاز راه باشد.
زیرا دانستن، دیدن، آفریدن و شدن، چهار منزل متفاوتاند.
کتاب ممکن است حقیقتی را به ذهن برساند. هنر ممکن است آن را به دل نشان دهد. اما هیچکدام بهتنهایی تضمین نمیکنند که آن حقیقت در جان انسان به «شدن» رسیده باشد.
دانستن، آغاز راه است؛ نه پایان آن.
شاید بلوغ حقیقی آنجاست که میان آنچه میدانیم، آنچه میگوییم و آنچه هستیم، فاصله کمتر شود؛ جایی که حقیقت فقط در زبان ما حضور نداشته باشد، بلکه در رفتارمان نیز دیده شود.
آنوقت انسان خود به بزرگترین اثر خویش تبدیل میشود.
شاید بد نباشد پس از هر کتابی که میخوانیم، فقط نپرسیم:
چه چیز تازهای فهمیدم؟
یک سؤال دیگر را هم با خود ببریم:
این دانسته قرار است کجای زندگی من دیده شود؟
و پس از شنیدن سخنی زیبا یا دیدن اثری بزرگ، تنها به تحسین صاحب آن نپردازیم. از خودمان بپرسیم:
آن زیبایی در من چه چیزی را بیدار کرد؟
شاید مطالعه از همینجا، از انباشتن اطلاعات به ساختن انسان نزدیک شود.
و شاید در پایان، ارزشمندترین کتابی که باید بخوانیم، همان کتابی باشد که هر روز با رفتار خود مینویسیم.