
تأملی در سورهٔ زیبای مزّمّل؛ از خلوت شب تا زندگی در جهان
بعضی آیات را نمیتوان تنها خواند؛ باید مدتی با آنها زندگی کرد.
باید گذاشت از کنار گوش نگذَرند و در جایی از جان بنشینند؛ با خاطرات آدمی، با ترسهایش، با امیدهایش و با پرسشهایی که سالها بیپاسخ ماندهاند، سخن بگویند.
سورهٔ مبارکه مزّمّل از همین جنس است.
گویی دستی است که انسان را در میانهٔ هیاهوی جهان میگیرد و آرام میگوید:
بیا!
اندکی از این همه فاصله بگیر.
نه برای آنکه از زندگی بگریزی؛
برای آنکه بتوانی بهتر به زندگی بازگردی.
سوره با یک خطاب شگفت آغاز میشود:
يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ
ای جامه برخود پیچیده!
چه راز لطیفی در این آغاز نهفته است!
انسان، وقتی جهان بر او سنگین میشود، گاهی میخواهد در چیزی پناه بگیرد: در خواب؛ در سکوت؛ در سرگرمی ...
و سپس نمیگوید: برخیز و جهان را تغییر بده.
نمیگوید: برخیز و با مخالفان بجنگ.
نخست میگوید:
قُمِ اللَّيْلَ
برخیز و شب را با خدا آغاز کن.
این شاید نخستین پیام بزرگ سوره برای انسان امروز باشد:
پیش از تغییر جهان، باید خودت را بسازی.
انسان معاصر، بیش از هر زمان دیگری میخواهد:
جهان را اصلاح کند،
دیگران را تغییر دهد،
جامعه را نقد کند،
در شبکههای اجتماعی سخن بگوید و دیده شود ...
اما ممکن است خودش هنوز در درون ساخته نشده باشد.
سورهٔ مزّمّل ترتیب را عوض میکند:
پیش از آنکه به جهان بروی، به درون خود بازگرد. پیش از بار، شانه هایت را بساز!
شب، خلوت، نماز، قرآن، ذکر و تبتّل؛
همه مقدمهاند برای ورود ما به میدان زندگی.
ما برای تحمل «سخن سنگین»، به روحی استوار نیاز داریم
سوره میفرماید:
إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا
ما سخنی سنگین بر تو القا خواهیم کرد.
این تعبیر، برای انسان امروز بسیار تکاندهنده است.
زندگی فقط مجموعهای از سرگرمیها نیست. زندگی، حقیقتی سنگین دارد:
تنهایی، انتخاب، مسئولیت، پاسخگویی، رنج، عدالت، مرگ...
زندگی، چیزی است که از ما پاسخ میخواهد.
و آنکه میخواهد پاسخ دهد، باید در درون خویش استوار شده باشد.
انسانی که تمام وجودش با سبکی و سرگرمی دائمی پر شده، توان حمل «قول ثقیل» را ندارد.
برای همین است که پیش از «سخن سنگین»، شب میآید.
پیش از میدان، خلوت میآید.
پیش از مسئولیت، ایستادن در پیشگاه خدا میآید.
گویی خداوند میخواهد بگوید:
پیش از آنکه تو را به میان جهان بفرستم، باید در درونت جایی بسازم که جهان نتواند آن را ویران کند.
شب، فرصت بازگرداندن انسان به خودش است
سوره تأکید ویژهای بر شب دارد. شب، در سورهٔ مزّمّل، تنها بخشی از شبانهروز نیست.
شب، فرصتی است که جهان کمی عقب میرود.
صداها کمتر میشوند.
رفتوآمدها پایان میگیرند.
تماشاگران میروند.
و انسان، آرامآرام از نقشهایی که در روز بر عهده داشته، بیرون میآید و نقابها را کنار میگذارد.
دیگر لازم نیست چیزی را ثابت کند.
لازم نیست خوب به نظر برسد.
لازم نیست کسی او را ببیند.
میماند خودش؛
و خدایی که هرگز از او دور نبوده است.
إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلًا
شب، زمان مناسبتری برای استواری جان و استقامت سخن است.
انسان امروز تقریباً هیچگاه تنها نیست.
حتی وقتی تنها در اتاق خود نشسته:
تلفن همراه، پیامها، خبرها، تصاویر، شبکههای اجتماعی، صداها، همراه اویند.
شاید بتوان گفت یکی از بزرگترین فقرهای ما، فقر خلوت است.
پیام مزّمّل:
انسانی که هرگز با خود و خدای خود تنها نشده، ممکن است هرگز خودش را نشناخته باشد. چگونه میتوان آسمان را در آب دید، وقتی آب همیشه متلاطم است؟
شب، فرصت آرام شدن این آب است.
فرصتی برای آنکه انسان دوباره بتواند ببیند؛
چیزی را که در غوغای روز گم کرده بود: خودش را.
و در ژرفای خودش، خدای خویش را.
روز، میدان پراکندگی است در دریای بزرگ زندگی؛ انسان به یک «مرکز» نیاز دارد
زندگی در شب متوقف نمیشود. صبح میآید و انسان دوباره به جهان بازمیگردد.
قرآن این بازگشت را با چه تعبیر شگفتی بیان میکند:
إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا
تو در روز، رفتوآمد و اشتغال فراوان داری.
چه تعبیر دقیقی!
روز انسان امروز، یک «سبح طویل» است: کار، خانواده، اقتصاد، اخبار، پیامها، مراجعات، مسئولیتها...
روز دریایی است که باید در آن شنا کرد.
اما سؤال بزرگ این است:
کسی که پیوسته در دریاست، اگر ساحلی نداشته باشد، سرانجام فرسوده میشود.
اینجاست که آیهٔ هشتم وارد میشود:
وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ
یاد کن پروردگارت را!
ساحلت را فراموش نکن! مرکزت را گم نکن.
ذکر، در این نگاه، تنها یک عمل عبادی نیست.
ذکر یعنی:
بازگشت دائمی انسان به مرکز وجودی خود. به آن نقطه ای که همه چیز از آنجا معنا می گیرد.
نخستین فرمان این است:
یاد پروردگارت را زنده نگه دار.
یعنی پیش از آنکه سخن دیگران تو را تعریف کند، قبل از آنکه حادثهای تو را با خود ببرد، و پیش از آنکه ترس و خشم تصمیم تو را بگیرد، به یاد خدا بازگرد.
بحران بزرگ امروز ما، پراکندگی دل است
انسان فقط فراموش نمیکند؛ پراکنده نیز میشود.
دلش را میان هزار چیز تقسیم میکند.
اندکی اینجا و اندکی آنجا.
بخشی از آرامشش را به حساب بانکی میسپارد.
بخشی را به گفتار و تائید مردم.
بخشی را به نگرانی ها از آینده.
بخشی را به کسانی که دوستشان دارد.
و بخشی را به چیزهایی که شاید فردا دیگر نباشند.
آنگاه، با لرزیدن هر یک از این ستونها، چیزی در درون او نیز میلرزد.
در چنین جهانی، این فرمان قرآن معنایی دیگر پیدا میکند:
وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا
یعنی:
دل پراکندهات را جمع کن. و یکسره به سوی او روی آور.
انسان نباید هزار مرکز داشته باشد.
ممکن است در زندگی: کار داشته باشد، خانواده داشته باشد، دوستان داشته باشد، علایق داشته باشد،
اما در عمق جان، باید بداند:
کانون نهایی زندگی او کجاست؟
«تَبَتُّل» یعنی:
در عمق جانت، تکیهگاه نهاییات یکی باشد.
و چه تأکید زیبایی در تعبیر قرآن است:
»تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا«
یکسره، تمامقد، به سوی او.
و چه زیبا با سخن امیرالمؤمنین علیهالسلام هماهنگ میشود:
مَنْ أَصْلَحَ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ، أَصْلَحَ اللَّهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ.
هر کس آنچه میان او و خداست اصلاح کند، خداوند آنچه میان او و مردم است اصلاح خواهد کرد.
گویی سورهٔ مزّمّل نیز همین مسیر را پیش روی ما میگذارد:
نخست رابطهات را با خدا سامان بده.
آزادی حقیقی، یافتن تکیهگاهی است که فرو نمیریزد
سپس میفرماید:
رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا
او پروردگار مشرق و مغرب است. هیچ معبودی جز او نیست. پس او را وکیل خود بگیر.
این دعوت به دست کشیدن از تلاش نیست.
توکل، رها کردن اسباب نیست.
توکل، دانستن این حقیقت است که:
اسباب، خدا نیستند. کار کن، بیندیش، برنامه بریز، مشورت کن، درمان کن.
اما دلت را به نتیجه ای گره نزن که ممکن است فردا از دستت بیرون رود. لازم نیست بارِ نتیجه را تا آخرین ذره بر دوش دل خود حمل کنی.
دستت در کار باشد؛ دلت در دست خدا.
تلاش کن، اما نتیجه را بُت نکن.
آنچه تو را میترساند، آنچه به آن امید بستهای، آن کسی که تو را میآزارد، و آن آیندهای که نگرانش هستی، همه در قلمرو ربوبیت اویند.
دل را به صاحب اسباب بسپار.
این، شاید یکی از عمیقترین معناهای توکل برای ما باشد.
هر سخنی ارزش پاسخ ندارد
اما خدا انسان را در شب نگه نمیدارد.
او را به میان مردم بازمیگرداند.
و آنجا شاید دشوارترین آزمون آغاز میشود:
وَاصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ
بر آنچه میگویند شکیبا باش.
مردم سخن خواهند گفت، گاهی خواهند فهمید، گاهی نخواهند فهمید، گاهی مهربان خواهند بود، گاهی بیرحم .گاهی تو را خواهند دید و گاهی درست همان چیزی را که در تو زیباست، نخواهند دید.
اگر آرامش انسان در دست مردم باشد، زندگی او به دادگاهی بیپایان تبدیل میشود. و ترس از قضاوت دیگران، کابوس همیشگی!
اما کسی که دلش به خدا تکیه کرده است، آرامش خود را به رأی همهٔ مردم واگذار نمیکند. همهٔ قضاوتها شایستهٔ ورود به قلب ما نیستند. همهٔ صداها نباید در درون ما خانه کنند.
از همینجاست که سخن امام صادق علیهالسلام معنایی ژرف پیدا میکند:
الْيَأْسُ مِمَّا فِي أَيْدِي النَّاسِ عِزُّ الْمُؤْمِنِ
چشم نداشتن به آنچه در دست مردم است، عزت مؤمن است.
نه اینکه از مردم بگریزی؛
بلکه اینکه دلت گدای آنان نباشد.
چه آزادی بزرگی است که انسان بتواند توجه کند، محبت بورزد، اما برای توجه و محبت گدایی نکند.
خدمت کند، اما برای تشویق زندگی نکند.
کار نیک انجام دهد، حتی اگر کسی او را نبیند.
و درست بماند، حتی اگر کسی برایش دست نزند.
و سپس سوره به یکی از بلندترین قلههای اخلاق میرسد:
وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا
از آنان، به شیوهای زیبا فاصله بگیر.
نه همهچیز را باید تحمل کرد.
نه با هر کسی باید تا همیشه همراه ماند.
نه هر بحثی ارزش ادامه دادن دارد.
نه هر سخنی سزاوار پاسخ است.
گاهی باید رفت.
اما قرآن، هنر رفتن را نیز به انسان میآموزد:
زیبا برو!
این شاید یکی از دشوارترین هنرهای زندگی باشد.
اینکه بتوانی کسی را ترک کنی، بیآنکه هنگام رفتن، زشتی را با خودت ببری.
اینکه بتوانی «نه» بگویی، بیآنکه نفرتگین شوی.
اینکه بتوانی مخالفت کنی، بیآنکه دشمن شوی.
اینکه بتوانی فاصله بگیری، بیآنکه کینه را در دل خود خانه دهی.
«هجر جمیل» یعنی:
بگذار فاصلهای میان تو و دیگری باشد، اما زشتیای میان قلب تو و خدا پدید نیاید. چه بسیار کسانی که از دشمن خود جدا شدند، اما دشمن را در درون خود با خود حمل کردند.
و چه رهایی بزرگی است که انسان بتواند از کسی بگذرد، بیآنکه تا پایان عمر، او را بر دوش جانش بکشد.
این برای عصر شبکههای اجتماعی، یک حکمت طلایی است:
همهٔ صداها، شایستهٔ ورود به قلب تو نیستند.
و همهٔ سخنان نیز شایستهٔ پاسخ نیستند.
گاهی انسان با پاسخ ندادن، چیزی را از دست نمیدهد؛
بلکه خودش را حفظ میکند.
این شاید یکی از نیازهای بزرگ جهان امروز باشد:
هنرِ اختلاف بدون دشمنی.
اما این همه ساختن، برای چیست؟
خلوت شبانه، ذکر، تبتّل، توکل، صبر، و آزادی از نگاه مردم...
همه برای آن است که انسان بتواند بار زندگی بزرگتری را بر دوش بگیرد.
امیرالمؤمنین علیهالسلام میفرماید:
قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَىٰ قَدْرِ هِمَّتِهِ
ارزش انسان به اندازهٔ همّت اوست.
و شاید هر انسانی باید گاهی در سکوت از خود بپرسد:
من برای چه چیزی دارم عمرم را خرج میکنم؟
این روزی که گذشت، کجا رفت؟
این همه فکر و نگرانی، صرف چه شد؟
آنچه امروز برایش میدوم، آیا ارزش دارد که بخشی از عمرم را به آن بدهم؟
عمر، تنها چیزی نیست که انسان دارد.
عمر، خودِ انسان است که آرامآرام مصرف میشود.
پس پرسش بزرگ این نیست که:
»چه چیزی دارم؟«
پرسش بزرگتر این است:
دارم خودم را خرج چه چیزی میکنم؟ شاید معنای داشتن همّتی بلند همین باشد:
اینکه انسان زندگیاش را خرج چیزی کند که وقتی به پایان راه رسید، از بخشیدن عمرش به آن پشیمان نباشد.
همهٔ کارها به اندازهٔ توان انسان نیستند و خدا از تو نمایشِ کمال نمیخواهد
آنگاه که میفرماید:
عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ
خدا میداند:
میداند که انسان خسته میشود.
میداند که زندگی همیشه مطابق برنامه پیش نمیرود.
بیماری هست.
کار هست.
سفر هست.
تنگنا هست.
خدا میداند که شما نمیتوانید آن را به دقت اندازه بگیرید و بر شما بازگشت.
وآنگاه می فرماید:
فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ
هر مقدار از قرآن که برایتان میسر است، بخوانید.
این پایانبندی برای انسان امروز بسیار امیدبخش است.
سورهای که با:
قُمِ اللَّيْلَ
آغاز شده، در پایان میگوید:
به اندازهٔ توانتان.
این یعنی راه خدا، راه فرسوده کردن انسان نیست.
کمالگراییِ بیرحمانه، راه قرآن نیست.
انسان باید رشد کند، اما نه با شکستن خویش.
گویی خداوند میگوید:
از راه بازنمان؛ اما خودت را نیز مشکن.
همهٔ راه را امروز نرو.
اما قدم امروز را بردار.
اگر نمیتوانی بسیار، اندکی.
اگر نمیتوانی ساعتها، دقایقی.
اگر نمیتوانی دهها کار نیک انجام دهی، یکی.
اگر نمیتوانی همهٔ گذشته را جبران کنی، از امروز آغاز کن.
و چه حقیقتی در این سخن مولا نهفته است:
ما لا یُدْرَکُ کُلُّهُ لا یُتْرَکُ کُلُّهُ
اگر همهٔ خیر را نمیتوان به دست آورد، همهٔ آن را رها مکن.
گاهی انسان را گناه متوقف نمیکند؛
آرزوی کمال متوقفش میکند.
به او میگوید:
«یا کامل انجام بده، یا اصلاً انجام نده».
اما راه خدا چنین نیست.
خدا میگوید:
آنچه میتوانی، انجام بده.
همین قدم کوچک، اگر رو به او باشد، از هزار آرزوی بزرگی که هرگز آغاز نمیشوند، ارزشمندتر است.
انسان فقط با عبادت ساخته نمیشود؛ باید به زندگی بازگردد
پایان سوره تنها از نماز و قرآن سخن نمیگوید.
میگوید:
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا
نماز را برپا دارید، زکات بدهید، و در راه خدا انفاق کنید.
یعنی آن خلوت شبانه باید در روز تبدیل شود به:
عبادت، مسئولیت، بخشش، و عمل.
پس سوره مزّمّل انسان را از جهان فراری نمیدهد.
او را شب به خلوت میبرد تا روز بتواند بهتر در جهان حضور داشته باشد.
و پس از همهٔ اینها، قرآن یکباره لحن خود را نرمتر میکند؛
گویی تمام آنچه تا اینجا گفته است، نه فرمانی برای سنگین کردن بار انسان، بلکه تذکری برای بیدار کردن او بوده است:
إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ
این، تذکری است.
تذکر؛ نه تحمیل.
یادآوری؛ نه اجبار.
راه را نشان میدهد، اما قدم برداشتن را به انسان میسپارد:
فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِ سَبِيلًا
پس هر که بخواهد، راهی به سوی پروردگارش در پیش گیرد.
چه لطیف است:
«فَمَنْ شَاءَ»
هر که بخواهد.
و چه تعبیر شگفتی:
«راه»
گویی همهٔ این سوره، در نهایت، انسان را به یک انتخاب میرساند.
شب برخیزد یا در خواب بماند؛
دل را جمع کند یا در ورطه پراکندگی رها کند؛
خدا را وکیل خود بگیرد یا خود را به هزار تکیهگاه بسپارد؛
در برابر تلخیها صبر کند یا هر زخمی را با زخمی دیگر پاسخ دهد؛
زیبا فاصله بگیرد یا کینه را با خود حمل کند.
قرآن راه را روشن میکند.
اما انسان باید بخواهد که راهی به سوی پروردگارش در پیش گیرد.
شاید این یکی از زیباترین رازهای هدایت باشد:
خداوند راه را نشان میدهد؛
اما انسان باید رو به راه بایستد.
و شاید «تذکره» همین باشد:
چیزی را که در ژرفای وجودت میدانستی، دوباره به یادت آوردن.
راه از بیرون به تو تحمیل نمیشود؛
چراغی در درونت روشن میشود و تو را به رفتن فرا میخواند.
چیزی برای خودت پیش بفرست
اما سوره هنوز یک سخن برای پایان دارد.
سخنی که به این «راه» معنا و مقصدی دیگر میدهد:
«وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا»
و هر خیری را که برای خود پیش بفرستید، آن را نزد خدا خواهید یافت؛ بهتر و با پاداشی بزرگتر.
چه تصویر زیبایی!
انگار زندگی فقط آن چیزی نیست که امروز در دست ماست.
هر خوبیای که میکنیم،
هر دستی که میگیریم،
هر دلِ شکستهای که آرام میکنیم،
هر دانشی که میآموزیم و به دیگری میرسانیم،
هر گذشتی که میکنیم،
هر خشم فروخوردهای که به جای انتقام، به صبر بدل میکنیم،
هر لحظهای که برای خدا از خود میگذریم،
«گم نمیشود»
ما چیزی را پیش میفرستیم؛ و روزی آن را نزد خدا خواهیم یافت.
شاید زندگی، در عمیقترین معنای خود، همین باشد:
اینکه انسان بداند چه چیزی را دارد برای آیندهٔ خویش میفرستد.
روزها میگذرند؛
اما همهٔ آنها یکسان از دست نمیروند.
بعضی روزها فقط سپری میشوند.
و بعضی روزها، چیزی را با خود به سوی خدا میفرستند.
و اگر کم آوردی، بازگرد
و درست در همین نقطه، جایی که شاید با خود بگوئیم:
اما من همیشه چنین نیستم...
همیشه صبور نیستم.
همیشه دل از مردم نمیکنم.
همیشه ذکر نمیکنم.
همیشه خیر نمیکنم.
گاهی میلغزم، گاهی خسته میشوم، گاهی از راه دور میافتم...
سوره با لطافتی شگفتانگیز پایان مییابد:
«وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»
از خدا آمرزش بخواهید؛ که خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است.
چه پایان آرامی.
سوره با قیام آغاز میشود
و با رحمت پایان مییابد.
با «برخیز» آغاز میشود
و با «اگر لغزیدی، بازگرد» تمام میشود.
گویی خداوند از انسان، نمایشِ بینقص بودن نمیخواهد؛
خواستنِ بازگشت را میخواهد.
راه ممکن است طولانی باشد.
گاهی قدمهایت استوار است، گاهی لرزان.
گاهی شب، روشن است؛ گاهی دل، تاریک؛
گاهی در پروازی، گاهی بال و پر شکسته؛
گاهی میتوانی خیر بزرگی پیش بفرستی؛
گاهی تنها یک لبخند، یک گذشت، یک دعا، یک دستگیری کوچک از تو برمیآید.
اما هیچکدام بیارزش نیست.
زیرا او میفرماید:
«إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»
خدا آمرزنده است؛
و مهربان.
شب، به خدا نزدیک شو؛ روز، در میان مردم زندگی کن؛ برای حقیقتی بزرگ برخیز؛ از اسارت نگاهها آزاد باش؛ و در میان همهٔ طوفانها، جایی در درون خود داشته باش که جهان به آن راه ندارد. مرکزی در خویش داشته باش که به او پیوند خورده است. راه را خدا نشان داده است؛ اما تو باید قدم برداری. و در این راه، هر خیر کوچکی که از دستت برمیآید، پیشاپیش برای خودت بفرست. شاید روزی که همهٔ راهها به پایان میرسند، آنچه را گمان میکردیم از دست دادهایم، در جایی دیگر، نزد او یافتیم؛
بهتر،
و با پاداشی بزرگتر.
لازم است در پایان این تأمل، اذعان کنم آنچه در این آیات دیدهام و دربارهاش نوشتهام، گزارشی از رسیدن نیست.
من نیز، مانند بسیاری از ما، با همان هیاهویی زندگی میکنم که گاهی مجال شنیدن صدای عمیقتر زندگی را از انسان میگیرد. من نیز خلوتهایی را که میتوانستند مرا به یاد خدا و به خودم بازگردانند، گاه به آسانی از دست دادهام؛ و چه بسیار دانستهام که هنوز نتوانستهام آن را زندگی کنم.
پس این نوشته، سخن کسی نیست که از قلهٔ خلوت و ذکر، به جهانِ آدمیان نگاه میکند.
اینها بیشتر یادداشتهای رهگذری است که در میان همین راه، گاهی ایستاده، به آیات نگاه کرده و از خود پرسیده است:
من نیز باید از نو راهی به سوی پروردگارم پیدا کنم.
شاید راز آن همه دعوت به شب و خلوت، همین باشد؛ اینکه انسان هرچند بار هم که در هیاهوی جهان گم شود، هنوز راه بازگشت بسته نشده است.
«إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا»
این یک تذکر است؛ و هر که بخواهد، راهی به سوی پروردگارش برمیگیرد.
و چه خوب که این راه، راهِ گروهی خاص یا انسانهایی که به پایان رسیدهاند نیست.
راهی است که هر بار میتوان دوباره به آن بازگشت.
حتی پس از فراموشی.
حتی پس از دور شدن.
حتی پس از سالها.
و پایان سوره هم، به جای آنکه انسان را در سنگینیِ آنچه نکرده است رها کند، نگاهش را به پیش رو میبرد:
«وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»
هر خیری که برای خود پیش فرستید، آن را نزد خدا خواهید یافت؛ بهتر و با پاداشی بزرگتر. و از خدا آمرزش بخواهید که خدا آمرزنده و مهربان است.
به نظرم این، یکی از امیدبخشترین پیامهای سورهٔ مزّمّل برای انسانی باشد که هنوز در راه است:
لازم نیست برای آغاز کردن، به پایان رسیده باشی.
کافی است راه را گمکرده نپنداری.
کافی است دوباره رو به آن راه کنی.
و هر خیر کوچکی را که امروز میتوانی، برای فردای خود پیش بفرستی.
شاید همهٔ راه، همین باشد:
بازگشتن؛
دوباره و دوباره،
به سوی او.
إِنَّ هَذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِ سَبِیلًا
این، تذکری است؛
پس هر که بخواهد، راهی به سوی پروردگارش در پیش گیرد.
راه، هنوز باز است