
میان شتابِ صفحهای که پیدرپی از برابر چشم میگذرد، چند سطر نگاهم را نگه داشت. نه به سبب تازگیِ واژهها؛ به سبب پرسشی که در آنها پنهان بود:
«مشرکان از پیامبران معجزه میخواستند، در حالی که از بتهایی که میپرستیدند حتی یک دلیل هم نمیخواستند. به باطل بیهیچ برهانی ایمان آوردند، اما از حق، برهان طلب کردند.
برخی از پیروان باطل نیز همینگونهاند؛ از اهل حق بسیار دلیل میخواهند، اما از کسانی که از آنان پیروی میکنند حتی یک دلیل هم نمیخواهند.
پس هر کس که برهان میطلبد، لزوماً حقیقتجو نیست. برخی دلیل را برای هدایتشدن نمیخواهند، بلکه میخواهند راه گریزی از حقیقت پیدا کنند.»
کنجکاو شدم بدانم این عبارت از کجا آمده است: از کتابی کهن، از نوشتهٔ متفکری شناختهشده، یا از گفتاری معاصر؟ در جستوجوهایم به مأخذی کهن یا انتسابی مستند نرسیدم؛ آنچه یافتم، صورتهایی از این مضمون بود که در شبکههای اجتماعی، گاه به عربی و گاه به فارسی، بینام یا با انتسابهای نامطمئن گردش میکرد. این، البته، دربارهٔ آنچه من توانستم پیدا کنم گزارش میدهد؛ و حکمی قطعی دربارهٔ همهٔ پیشینهٔ ممکنِ عبارت نیست.
اما پرسشی که متن پیش میکشید، با یافتن نام نویسنده پایان نمییافت: آیا ممکن است گاهی برای باورهای دلخواهمان دلیل چندانی نخواهیم، اما در برابر باوری که خوشایندمان نیست، معیارهایی بگذاریم که هیچ دلیلی از آنها نگذرد؟
خطی که عقب میرود
در بحثهای استدلالی، اصطلاحی هست به نام «جابهجایی تیرکهای دروازه»: وضعیتی که در آن، پس از ارائهٔ دلیل بر اساس یک معیار مشخص، آن معیار بدون توجیه منطقی کنار گذاشته میشود و شرط تازهای جای آن را میگیرد تا پذیرش، مدام به تعویق بیفتد. البته صرفِ دلیل خواستن، یا کافی ندانستنِ دلیلی ضعیف، مصداق این رفتار نیست؛ مسئله آنجاست که معیار پذیرش هر بار تغییر کند، بیآنکه روشن شود چه چیزی میتواند سرانجام پذیرفته شود.
این معنا، ما را به صحنهای قرآنی میبرد. در آیات ۹۰ تا ۹۳ سورهٔ اسراء، از درخواستهایی سخن میرود که مخاطبان پیامبر برای ایمانآوردن پیش میکشند: چشمهای از زمین بجوشد، باغی از نخل و انگور پدید آید و نهرها در آن جاری شود، آسمان بر سرشان فرود آید، خدا و فرشتگان حاضر شوند، یا پیامبر به آسمان بالا رود و کتابی بر آنان فرود آورد که بخوانند. آیه با این پاسخ پایان مییابد: «قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا»؛ بگو: پروردگارم منزه است؛ آیا من جز انسانی فرستادهام؟
کنار این آیات، دو آیهٔ دیگر نیز پرسشی روشن پیش میگذارند. قرآن دربارهٔ کسانی که معبودهایی جز خدا گرفتهاند میگوید:
«أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ»
آیا جز او معبودانی گرفتهاند؟ بگو: برهانتان را بیاورید (انبیاء / ۲۴)
و دربارهٔ کسی که معبودی دیگر را در کنار خدا میخواند، میفرماید:
«لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ»
برای آن، برهانی ندارد (مؤمنون / ۱۱۷)
این آیات، بیبرهانیِ شرک را بهصراحت به پرسش میکشند؛ و آیات سورهٔ اسراء، درخواستهای پیدرپیِ مخاطبان پیامبر را روایت میکنند. کنار هم نهادن این دو دسته آیات، ما را به یاد همان دوگانگیِ متن میاندازد؛ هرچند خودِ آیات بهتنهایی ثابت نمیکنند که مشرکان هیچگاه برای بتهایشان از کسی دلیل نخواستهاند. این مقایسه، برداشتی از کنار هم دیدن دو مضمون قرآنی است، نه نقلِ یک گزارش تاریخیِ صریح.
بازگشت به خود
گاهی درخواستِ دلیل، راهی صادقانه برای فهمیدن است؛ گاهی هم، در موقعیتی معین، شرطها چنان پیدرپی عوض میشوند که هیچ پاسخی مجال رسیدن به مقصد پیدا نمیکند. تشخیص این دو از روی ظاهرِ پرسش آسان نیست. شاید معیار، این باشد که آیا برای پاسخِ پذیرفتنی حدی در نظر گرفتهایم، یا هر پاسخ را با مطالبهای تازه کنار میزنیم.
این پرسش فقط دربارهٔ دیگران نیست. ما نیز ممکن است در سنجش باورهایمان یکدست نباشیم: برای بعضی باورها به اشارهای دل خوش کنیم، و برای بعضی دیگر شاهدی بخواهیم که خودمان هم نمیدانیم چیست. در اینجا آینه، دیگر وسیلهٔ داوری دربارهٔ دیگری نیست؛ راهی است برای دیدنِ معیارهایی که در ذهن خودمان به کار میبریم.
خوب میشد اگر بتوانیم در خلوت از خود بپرسیم: کدام باورها را آسان پذیرفتهایم، چون برایمان آشنا یا دلخواه بودهاند؟ و وقتی با سخنی ناسازگار با آنها روبهرو میشویم، آیا معیار روشنی برای سنجیدنش داریم، یا خطِ پذیرش را هر بار عقبتر میبریم؟
پاسخ این پرسشها در بحثهای بزرگ و دوردست پنهان نمیماند؛ خودش را در گفتوگوی روزمره نشان میدهد: در لحظهای که از دیگری دلیل میخواهیم، و در همان لحظهای که نوبت به باور خودمان میرسد.