
در خاورِ ایران، آنجا که کوههای بینام بر فراز دشتهای سوخته سایه میافکندند، آسمان ناگهان به رنگی تیره درآمد. ابرها، چون زغال خیس، در هم میلولیدند و بوی گوگرد و خاکستر در باد میپیچید. مردم روستا، هنوز دلخوش به آرامش کوتاهِ سالیان، صدای لرزندهی زمین را شنیدند و دانستند که بلا در راه است.
از دلِ شکاف صخرهها، دو دیو پای به جهان نهادند:
گرزینه، ستبر و سیاهپوست، با گامی که هر بار چون پتک بر زمین میکوبید، دیوار خانهها ترک برمیداشت. دهانش چون کورهای گداخته، هر چه به آن نزدیک میشد در آتش بیامانش خاکستر میگردید.
کاسپید، باریک و بلند، با پوستی سپید-خاکستری چون استخوان، دستهایش را چون بادبزنی گشود و طوفانی از شن و باد داغ را روانه کرد. صدای او همانند زوزهی هزاران گرگ در دل شب بود، و هر جا میگذشت، زندگی خاموش میشد.
مردان و زنان، با فریاد کودکان در آغوش، به سوی کوه و بیابان گریختند. اما هر گام دیوان، خانهای را به خاک میکشید و هر نعرهشان، قلبی را از امید تهی میکرد.
گرزینه، آن دیو سیاهپیکر، نخستین ضربه را فرود آورد. مشت او، که بزرگتر از گاوی بالغ بود، بر بامِ کاهگلی کوبیده شد و خانه در دم چون شنزار فرو ریخت. مردی که در آستانه ایستاده بود، پیش از آنکه حتی فریاد بزند، زیر سنگ و گل مدفون شد. گرزینه خندید؛ خندهای چون غرش طبلهای جهنمی، که استخوانها را در سینهی مردمان میلرزاند.
در همان دم، کاسپید، دیو سپیداندام، سر به آسمان گرفت. با دهان گشودهاش، بادی سرد و مرگبار دمید که پوست از تن میکند. کودکان در آغوش مادران جیغ کشیدند، و دانههای شن و خاک، چشمها را پر کرد. او سپس به سوی گلهها تاخت؛ گوسفندان و گاوان، پیش از آنکه بگریزند، در موجی از شن خفه شدند.
گرزینه در میان هراسِ روستاییان، یکی از پیران را از زمین قاپید. او را چون عروسکی بیجان بالا برد و در برابر چشم فرزندانش، با فکی آتشین بلعید. خاکستر و بوی گوشت سوخته در باد پیچید، و روستا در ناله و فریاد غرق شد.
کاسپید، با دستهای دراز و استخوانیاش، به دیوار سنگی روستا چنگ زد. با یک حرکت، سنگها چون برگ خشک فروپاشیدند. او مردی جوان را بر زمین زد، پا بر سینهاش کوبید، و با نعرهای سهمگین، خونش را بر خاک ریخت.
مردم گریختند؛ برخی به سوی بیابان، برخی به دامن کوه. اما دیوان چون شکارچیانی بیرحم، آنها را دنبال کردند. هر جا که پایشان رسید، خاک سیاه شد و گیاه خشکید. در چند ساعت، روستای آباد به تلی از خاکستر بدل گشت.
در میان خاکستر و دود، هنوز همه زانوی تسلیم بر زمین ننهاده بودند. چهار پهلوان از میان روستا برخاستند؛ مردانی که سالها بار کوه را بر شانه کشیده بودند و بازوانشان چون تنهی درختان بلوط بود.
نخست سامان آهندست، که پتکی بزرگ از سنگ برمیداشت و زرهی چرمی بر تن داشت. کنارش یارجمشید گرزافکن، مردی که در نبرد با راهزنان آوازه یافته بود. سوم، تورانقباد، کماندار تیزچشم که در شکار شیر همتا نداشت. و چهارمین، بهروز خاکزاد، جوانی پرشور که نخستینبار پای در میدان مینهاد، اما آتشی در دل داشت که از نگاهش شعله میزد.
آنان در کنار میدان ویرانشده ایستادند و با فریادی هماهنگ، نام خدایان روشنی را بر زبان آوردند. مردم، با چشمانی اشکبار، در پسِ دیوارهای فرو ریخته پنهان شدند و نظاره کردند.
گرزینه، دیو سیاهپیکر، خندهای هولناک سر داد:
ـ چهار مورچه بر آنند کوه را بیندازند؟ بیایید تا دندانهایم با خونتان رنگین شود!
سامان آهندست، پتک را بلند کرد و چون صاعقه بر زانوی دیو کوبید. زمین لرزید و برای لحظهای، گرزینه غرید و عقب نشست. یارجمشیدگرزافکن نیزهای بلند در پهلوی دیو فرو برد، اما خونِ سیاه و سوزان بر زمین پاشید و خاک را جوشاند.
کاسپید، دیو سپیداندام، نعرهای کشید و به سوی تورانقباد تاخت. توران، پیاپی سه تیر رها کرد؛ هر سه در چشم دیو نشستند و او را کور کرد. اما دیو با دستان عظیمش زمین را شکافت و توران را در مشت گرفت. با فشاری سهمگین، استخوانهای کماندار درهم شکست و فریادش در میان نعرهی دیو محو شد.
بهروز خاکزاد با شمشیری ساده اما بُرنده، بر پای دیو حمله برد. چونان پرندهای کوچک، به اطراف میدوید و بر زخمهای دیو میزد. گرزینه با خشم پایش را بلند کرد تا او را بکوبد، اما بهروز به زیر شکم دیو خزید و با فریادی آسمانخراش، شمشیر را تا دسته در پهلوی او فرو کرد. دیو زوزهای کشید و با دست خود جوان را از زمین قاپید، سپس او را به دور پرتاب کرد؛ جسمش چون پرندهای شکسته بر بام ویران افتاد.
سامان و یارجمشید هنوز ایستاده بودند. هر دو زخمی، خونآلود، اما راسخ. سامان یک بار دیگر پتک را بلند کرد و بر سر دیو فرود آورد؛ ضربه آنچنان سهمگین بود که بخشی از شاخ سیاه گرزینه شکست. یارجمشدی نیزهاش را تا قلب دیو پرتاب کرد، اما پیش از آنکه فریاد پیروزی سر دهد، کاسپید با دهان یخینش او را در خود بلعید.
خون و دود، نعره و فریاد. دو دیو، خشمگین و زخمی، اما زنده؛ چهار پهلوان، دو کشته، یک شکسته، و سامان تنها ایستاده.
سامان، آخرین بازمانده، با چهرهای خونآلود فریاد زد:
ـ ای روستا، ای خاک پدران! اگر امروز فرو افتم، بدان که مردانت هرگز بیخون نزیستهاند!
و بار دیگر بر دیو تاخت، گرچه میدانست پایانش جز مرگ نیست.
سامان نفسزنان و چهرهسوخته بر زمین افتاد، اما هنوز دستِ او قلمروِ زندگی را رها نکرده بود. خون از پهلو و شانهاش بر سنگِ جاده میتراوید، و هر حرکتِ او چون کشیدنِ آخرین نِقش بر پارچهای کهنه بود. دور و برِش، بویِ جنگ و خاکستر میآمد؛ صدایِ زوزهٔ گرزینه و خرخرِ کاسپید هنوز در گوشِ او طنین داشت. اما او زنده مانده بود — با تنی زخمی، ولی با پیامی که آتشِ امید را در سینهٔ کسانی روشن میکرد که آن را میشنیدند.
او خود را از روی خاک به سختی بلند کرد و با دستِ لرزان پارچهای سفید و خاکآلوده را—که تکهای از پتکِ شکستهٔ سامانِ دیگر یا تکهای از ردای سوختهٔ یکی از پهلوانان بود—فرو گرفت. این نشانه را چون چراغی پیش برد و رهسپارِ راهی شد که به سویِ دهکدهٔ آترن میرفت؛ راهی که در آن آواهای کابوسِ دیوها با هر گامی دورتر میشد و امیدی نو در قلبش زبانه میکشید.
راه طولانی بود: دشتِ سوخته، رودِ نیمهخشک، و مسیرهای سنگلاخی که اسبِ زخمی پیامرسان را فراری داد. سامان پیاده رفت؛ هر چندگاه که زانو میزد، اما باز به پا میخاست. شبها زیر آسمانِ بدونستاره میخوابید و صبحها دوباره راه میافتاد؛ به یادِ صورتهایی که در آتشِ روستا گم شدند، و به یادِ نامهایی که باید زنده بمانند تا از پسِ این بلا ایستند.
در راه، او با گروهی از دهقانانِ فراری روبهرو شد؛ زنان و مردانی که صورتشان را به خاکِ خود چسبانده بودند و کودکان را در آغوش گرفته بودند. سامان با صدای خشنِ خود نغمهای فروجوشید:
«گرزینه و کاسپید آمدهاند! دیوها روستا را بلعیدند!… اگر آترن را میخواهید، او را همینجا، در دهکدهاش، بیابید!»
چشمهای زنان پر از ترس و تردید، اما در همان ترس جرأتِ حرکت به سویِ آخرین امید دیده میشد. چند تن از آنان سامان را تا کنارِ یکی از مسیرهای اصلی راهنمایی کردند و مثلِ سایههایی زدند تا او را پوشش دهند.
نهایتاً، پس از سه روز و سه شبِ رنج، وقتی که آفتاب در میانِ سحرگاهان همچون نیزهای لطیف بر خطِ افق نشست، سامان به دهکدهٔ آترن رسید: خانههایی ساده، باغچههایی کوچک، دودِ نانپزانِ صبح و صدایِ چوببرِ پیر. آترن همانجا بود—نه در کاخی، که در حیاطی ساده، شمشیر چوبی در دست، با پسرش آرموند که امروز جوانی پرشور بود و تمرین میکرد. صدایِ چوبِ بر چوب، ضربانِ تکراریِ روزهای زندگیِ آرامِ دهکده را میساخت.
وقتی سامان ـ خاکآلود، زخمی و هُشیار ـ وارد شد، آرموند نخستین کسی بود که او را دید. جوان با تعجب شمشیرش را کنار نهاد و فریاد زد: «تو از کجایی؟ چه شده؟»
سامان، قدمهایی لرزان برداشت، نگاهش را روی آترن دوخت و در همان دم افتاد. آرموند به سویش دوید و او را گرفت؛ اما سامان نالهای کشید و انگشتانِ خونیناش را فشرد تا نشانهای که همراه داشت جلوه کند.
آترن خود را به سرعت به کنارِ رفیقِ تازه رسیده رساند. پیرتر از هر خاطره، اما چشمانش هنوز شعله داشت. او خم شد، دستِ سامان را لمس کرد و تکهٔ پارچهٔ خونآلود را از میانِ دستانِ او گرفت. بویِ آتش و خون در هوا پیچید؛ اما در همان بو، حقیقتی سنگین پدیدار گشت.
سامان با صدایی که گلو را میسوزاند، گفت:
«آقا… دیوها… گرزینه و کاسپید… روستا سوخت. چهار پهلوان آمدند… دو تن رفتند، یکیمان ماند. من تنها همین را آوردم… باید… باید شما را ببینند. اگر دیر کنیم، آنها به دشتها میریزند… به شهرها…»
وقتی او نامِ گرزینه را برد، آترن چشمهایش را تنگ کرد؛ شبیهِ کسی که چندبار مرگ را از نزدیک دیده و اکنون چارهای جز ایستادگی ندارد.
آرموند به زودی بر جای خود نشست؛ جوانی که هنوز آتشِ جاهطلبی در دل داشت، چشمانش پر از سوال و ترس بود. او گفت: «پدر، اجازه بده من بروم! بگذار من جلویشان بایستم!»
آترن نگاهی طولانی به پسر انداخت؛ در آن نگاه، هزار جنگ و هزار فصلِ گذشته موج میزد. دستش بر شانهٔ آرموند گذاشت، نه به شکل واکنشی که مانع شود، بلکه چون مهری که تصمیمِ درست را بشناسد:
«آرموند… این کاری نیست که جوانیِ تو تنها از آن سربلند بیرون آید. دیوها، از نوعِ خودشانِ تاریکیاند. ما نیاز به مردانی داریم که تجربه را با شور در هم آمیخته باشند. اما زمانِ هشیاری است، نه تندخویی. سامان جان، چه میگویی؟»
سامان، با مشتِ نیمهبسته، به زمین اشارهای کرد و نالهای کرد: «آنها به سویِ شمال میروند؛ به راهِ پایتخت نمیآیند—نه مستقیم. ولی اگر سرشان باز شود، هر دشت و هر قریهای در آتش خواهد سوخت.
آترن بلند شد—پاهایش چونندِ سنگِ سالها نقرهای شده بود، اما قامتش هنوز استوار بود. او به آرامی شمشیرِ چوبیاش را در نیام گذاشت، نگریست به آرموند و سپس به سامان:
«سخنت، چون زنگِ چیزیست که باید به گوشِ همه برسد. تو اینجا بمان و مداوا شو. من راه خواهم افتاد. اما نه تنها. اگر امیدی هست، باید با هم باشیم. تو، آرموند؛ اگر خواستِ دل تو راست، همراه من باش. اما بدان که راه، آکنده از درد و انتخابهای سخت است.»
آرموند نگاهی آکنده از ترکیبِ شور و تردید انداخت؛ سپس دست سامان را گرفت، به او کمک کرد تا برخیزد، و کمکم پشتِ آترن ایستاد. آترن به سوی خانه دوید، پارچهٔ خونآلود را با دقت بر ذراعِ خود بست؛ تاجِ پیرِ زمان، اما ارادهاش هنوز جوان بود.
او پیش از حرکت، نگاهی به دهکدهٔ کوچک انداخت—به زنانِ پنهان، به بچههایی که از لای پنجره تماشایش میکردند—و زیر لب زمزمهای کرد که انگار سخنی بود برای نسلی دیگر: «باید گرد آییم. هر کسی را که میشناسم، هر مردی که هنوز قلبی برای این خاک دارد… ما نخواهیم گذاشت جانِ مردم بیهوده سوخت شود.»