به قلم: عابدین پاپی
چه با مداد بنویسید چه با خودکار/ چیزی که نوشته شد پاک نمیشود!
«پاپی»
اصولن متعارف است که برای شناختِ بیشتر از یک شاعر، به بافتارکلمات آن شاعردرشعر التفات شود. اهمیّت دادن به بافتارکلمات ما رابه مسیرِ زبانیّت زبانِ شاعر سوق میدهد و درهمین مسیر است که میتوان زبانِ شاعر را برپایه ی ذهنیّتی که به طبیعت و جامعه و در یک بافتِ فراتر جهانِ معنا دارد را کشف نمود. به قول میلان کوندِرا شاعر و نویسنده ی روشنفکر کشور چک که میگوید:« شعر را شاعران نمیآفرینند ، از دیرباز درآن فراسو بوده است ، شاعر تنها کاشف آن است.» شعر نیازِ به کشف دارد وکاشفِ شعرکسی است که بتواند اندیشه ی فردی و اجتماعی شعر را درازمنه های زیست مندی اش را ، در کُنه هستندگی هستی پیدا کند. با این تفسیر، درمییابیم که فرهنگِ ترجمه یک رفتار جامع الاطراف را از حیث معنا در یک مسیر دوپاره و دو کاره و البته چند سویه برای مترجم به تصویر میکشد. یکی خودِ متن است که مفاهمه هایی بسامد را درشاخصه ها و شاکله هایی متفاوت درایدون و اندون خود نگه داشته است. یعنی میخواهم این را مبرهن نمایم که متن دارای سیر اندیشگی هایی درونی و بیرونی است که پشت این اندیشگی ها «اندیشه ای چند لایه» نهفته است. دوم زبانِ شاعر است . تعاریف فراوانی از زبان شده و هرمفکری بر اساس بافتِ تجربی و ساختِ فکری خویش به این فرآیند فرآرونده پرداخته اما زبانیکه دراینجا مدنظر میباشد همان زبانیاست که شاعرگویش های خود را با آن زبان بر گونه ی کاغذ فرود میآورد. بنابراین ، ممکن است یک شاعر، انگلیسی زبان باشدولی بافتِ شعری آن تفاوت هایی با زبانِ رسمی کشورش داشته باشد که در این جا بحث گونه های زبانی مدنظر است . اعتقاد برآن است که باورداشت های زمانی و کاشت های مکانی شاعر درتولیدِ زبانِ آن بسیارکارآمد و کارسازند. مثلن شاعری که در مکزیک زندگی میکند اما زیست فکری آن به فلسفه ی ایده آلیسم هگل و یا نیهیلیسم نیچه وصل و پایبند است این شاعر با سازش ها و بایش های مفهومی و اندام واره ای تصادم دارد که او را با یک دو پارگی زبان مواجه میکنند. سوم زبانِ شعر است . زبانِ شعر با زبانِ شاعر فرق میکند. شاعر همیشه با شعر خود نیست و میتوان چنین پنداشت که شاعر برای شعر و شعر برای جامعه و حتا جامعه برای شاعر هم در یک پژوهش کلی و جامع میتواند قابل طرح و پردازش باشد. شاعر تا زمانی که با شعرش زندگی میکند در جوانبی افسار شعر خود را دردست دارد اما با مرگ شاعر ، شعر زیستن هایی دیگر گونه را درطبیعت و جامعه دنبال و تجربه میکند. به قولِ فردینادو سوسور: « زبان مجموعه ای از نشانه هایی است که مردم همزبان بکار می برند» یعنی رابطه ی عتیق و عمیقی بین نشانه ها و مردم وجود دارد و مردم بر اساس همان نشانه ها زبانیّت خود را تولید میکنند. در یک کشور، شما با گویش ها وگونه های زبانی متفاوتی برخورد میکنید که اگر چه این گویه ها و گونه ها درکنار هم زیست میکنند و ارتباط تنگاتنگی با زبانِ معیار دارند اما هر کدام به عنوان یک گویش مستقل اند که فرهنگ و باورداشت ها و زبانزدهای یک گروه یا اجتماع را به تصویر می کشند. بافتِ جفرافیایی و ساختِ طبیعی و یافتِ اجتماعی- فرهنگی یک زیست بوم به مانند جامعه ی روستایی و یا شهری بیانگرتولدِ زبانِ آن زیست بوم است و چنین می_باشد که شاعر با تشبث به این بافت و ساخت و البته یافت ها شعر میسُراید و زبانِ شعرش کلافی عمیق با محیط خورده است . لذا یک حالتِ تبدیل فی مابین شاعر و شعروجود دارد که من این حالت راشاعر برای شعر و شعر برای شاعر و شاعر برای جامعه تلقی میکنم. چهارم زبانِ مترجم است . مترجم کسی است که یک متن را از زبانِ مادر به زبانِ دیگری که ممکن است این زبان همان زبانِ خودش باشد برمیگرداندو مستلزمِ این برگرداندن دانش و بینشِ قابلِ تأملی است . فرهنگِ ترجمه نوعی تحول و تطور است . تحول به این معنی که متن از حالتی به حالتِ دیگری با کارکردهایی تقریبن مشابه و یا متفاوت درمیآید و تطور به این معنا که متن با حضورِ مترجم به سویه های دیگر از حیث زبان ومعنا کشانده میشود. دخل و تصرف مترجم در یک متن اصیل ضروری است و چون ممکن است زیست اجتماعی و زیست فکری صاحبِ اثر با مترجم یکی نباشد و زبان ها نیزمتفاوت باشد به همین خاطر قدرتِ تداخل درمتن توسط مترجم دور از ذهن نیست. به هر روی و رویه من به واژه ی ترجمه پیشوند فرهنگ را به این خاطر اضافه میکنم که ترجمه میتواند معانی و اعتقاداتی مشترک و متفاوت و حتا باورداشت ها و کاشت های مشابه و یا متقابل را برای یک دیار به ارمغان بیاورد. بدین ترتیب، چنین میتوان اذعان کرد که ترجمه و فرهنگِ ترجمه درکشورایران اگر به مقدار زیاد هم انجام گرفته باشد باز کافی و وافی نیست زیرا که کشورما با گونه های زبانی جهان اغیار و درابعادی هم عقب است و بی گمان ما به یک پارفت اساسی ( رفت و آمد) دردایره ی فرهنگ ترجمه نیاز داریم. دو دیگر مقوله ای به نام ادبیات و به ویژه شعر است که برگرداندن زبانِ شعر به زبانی دیگر برای مردمانی با آداب و عادات و رسوم و فنون دیگر کاری بس دشوار است و این مهم به دو دلیل است: یکی این که زبانِ شعر زبانی خاص و چند گانه معنا و مفهوم است و دو دیگر، فرهنگ کلمات است که این فرهنگ کلمات در هر سرزمینی با سرزمین دیگر در تفاوت عمده میباشد و همین مهم دریافتگی مترجم را از متن با دشواری هایی همراه و همگن میکند. از دیگر جانب، دنیای ترجمه دنیایی بس ژرف و شگرف است و بایستگی جایگاه و شایستگی پایگاه آن نیز بر کسی مستور نیست و شعر چون با کلمات آغاز میشود وکلمات دارای معنی اصلی و ضمنی و آوا و ریتم و تم ، لحن ، بیان ، حس ، مفهوم و اندیشه هستند براین فهم ، کار ترجمه نیز ساده و سهل نمیتواند باشد . به هر قال و مقال کارآلاء شریفیان درحوزه ی ترجمه جای تقدیر و تدبیر دارد و این قلم قبلن هم سنگ خورشید را به فارسی مطالعه کرده ام اما با این رسایی تصویر نبوده است و بی تردید زحمات او در دایره ی ترجمه و به ویژه ادبیات و شعر که با تأمل و تفکر و هوشمندی خاصی همراه بوده قابل تحسین میباشد . بنابراین کتابِ فرآرو که به دایره ی شرح و تحلیل میرود نام اش « سنگ خورشید» ( sun stone )است. کتابِ شعری از اُکتاویو پاز شاعر مکزیکی تبار که اهل میسکواک واقع درمکزیکوسیتی است . این کتاب شعر نام و متنی آشنا داردکه بارها به چاپ رسیده و دریک فهم کلی پاز را میتوان نویسنده و شاعری پرکار برشمرد که آثارش به چهل جلد منثور و منظوم میرسد . شهرت پاز برمیگردد به دهه ی پنجاه میلادی که با انتشار« هزار توی انزوا» که جُستاری درروح و فرهنگ مکزیک بود رخ داد اما آنچه که او را به وردِ زبان ها انداخت چاپ منظومه ی شگرف او به نام سنگ خورشید بود که این اثر در زمره ی شاهکارهای قرن بیستم در دایره ی ادبیات قرار گرفت. شعر پاز را روح و قلب مردم مکزیک دانسته اند به گونه ای که ندای موطن خود را سرداد و آن را با روح مدرن اروپا و آمریکا درآمیخت و او را با این عبارت وصف کرده اند:« مردی عاشقِ سکوت که نمی توانداز سخن گفتن بازماند.» آشنایی پاز با جریان سمبولیسم به پیشتازی شارل بودلر و سوررئالیسم دراروپا به ویژه درفرانسه و دوستی عمیق پاز با آندره برتون سکاندارِ سوررئالیست ها و بهره مندی و آمیختن آن با سُنت های شعری بومی آمریکای لاتین به ویژه سنت آزتِک به نوعی اعجازدرشعر معاصر جهان را برای این شاعر فراهم آورد. این کتاب درسالِ 1399توسط انتشارات سمت روشن کلمه به چاپ رسیده است. کتابی دو زبانه که زبانِ نخست آن زبانِ شاعر به انگلیسی است و زبانِ دوم آن زبانِ مترجم به فارسی است . به قولِ رابرت فراست: « شعر به ما این اجازه را می دهد تا چیزی را بگوئیم اما منظور چیزهای دیگری است» شعر نه یک مفهوم بلکه مفاهیمی را تولید میکند که این مفاهیم مرزها را میشکند و تقریبن راهی جهان شمول را در پیش میگیرد و این فرآیند بدین سبب که شعرشامل زیر لایه هایی معرفت شناسانه است و همین لایه وارگی ها خود مسببیدرجهت نیل به ایجاد زبانی دیگر میشود که این کار رامترجم به سرانجام میرساند. سنگ خورشید یک گُفتِ گومندی دربین کلمات است که این کلمات خود را با سازش ها و زایش های متفاوتی از حیث زبان درشعر نشان میدهند. پازدراین دفتر یک شاعر ذهنیت گراست که ذهنیّت خویش را بر اساس دریافته هایی طبیعی – اجتماعی به نمایش و همایش میگذارد. کلمات در شعر رویکردی اجتماعی دارند و ارزش و عاملیّت بخشیدن به کلمات را شاعر به نحوی درهم میتند که پیآمد این کلمات منجر به کانسپتی به نام « اومانیسم» میشود. پازدراین دفتربرخلاف گزیده اشعار«درخت درون» در معرض اتفاق و تاریخ قرار میگیرد و بین اتفاق و تاریخ و رویدادهای تاریخی- اجتماعی قرن بیستم اتفاق را با جاشنی انتقاد برمیگزیند او شاعر اتفاق هاست ودرهر شعری از آن میتوان با سویه هایی از فرهنگ اتفاق تصادم داشت. زبانِ پاز درسنگ خورشید یک زبانِ مونولوگ وار است . او بر خلاف خیلی از شعرا که دیالوگ را در شعر برمیگزینند به سمت و سیاق مونولوگ درحرکت و تکاپوست به گونه ای که چندگونگی های صدایی و چند پارگی های زبانی خود را با بهره گیری از مونولوگ ها به دست میآورد. آغازگر هر چیزی در سنگ خورشید خودِ شاعر است اماهمین خودِ شاعر به دیگری و دیگران و طبیعت درشعر تبدیل میشود و مشارکت همه ی نشانه ها درشعربرای نیل به زبانی مستقل و محکم از عمده دغدغه های پازدر این دفتر محسوب میشود. دموکراسیکلمات درسنگ خورشید نُمودی نُمادین دارند به طوری که شاعر از همه ی کلمات در جهتِ تولدِ شعر استفاده میکند اما به کلمه ی عشق ، زندگی، مرگ، اعتراض و انتقاد با پردازش هایی مفهومی توجه بیشتری دارد. مهم ترین آرایه های ادبی در شعرپاز بدیع و بیاناتی چون تشخیص ، تصویر، استعاره و نماد است و گاهی هم شعرش پارادکسیکال و استعاره مند میشود. کلمات درشعر پاز نوعی نورانیّت و روحانیّت روحی و رفتاری را برای دریافتِ بافتِ زبانی، فرهنگ و اجتماع خویش و غیر خویش را بازی میکنند.او شاعر واژه هاست و شخصیّت بخشیدن به واژِگان را برای نیل به فرهنگی انسانی- اجتماعی خوب بلد است . پاز شاعر و نویسنده ای جهان شمول به شمار میرود و این مهم به خاطر این است که جهان گردی بسامدی را داشته و مکاتب فلسفی- اجتماعی زیادی را مطالعه و تحقیق نموده است و از جانبی دیگر دردایره ی سیاست و کیاست و روابط بین المللی نیز سیال و فعال بوده و به نظر میرسد که جهان گردی یک شاعر پی آمدش میتواند جهان نگر و اجتماع نگر باشد . پاز در سنگ خورشید هم شاعری تکنیکال است و هم تیپیکال، به لحاظِ این که در تنیدنِ حروف درکنار هم و چیدنِکلمات درکنارهم درجهت نیل به سطری شاعرانه مهارت دارد و هم شعر را به سطح ذهن میآورد و نوعی برساختگی را برساخته ای بنیادین بنا میکند. بنابراین هم شاعری درساخته است و هم برساخته. اندیشه ی شعری پاز سوررئال است که اغلب مؤلفه های خود را از مکتب سوررئالیسم اقتباس میکند و در جوانبی هم زیر تأثیر آندره برتون میباشد. شاعر درسنگ خورشید ذهنِ کلمات را دریک فضای کلی پرتاب میکندو از همین فضای کلی به مفاهمه هایی جزئی دست مییابد.اغلبِ کلمات پازدراین دفتر رئالیسم اند اما پیامدِ مفهومی شعر نوعی سوررئال توأم با بافتی جادویی است . شعر پاز شعری میان شکاف هم هست و تقریبن میتوان نوعی بینامتنیّت را هم درشعرش دریافت کردبه گونه ای که این بینامتنیت رگه هایی از مکتب رئالیسم جادویی بورخس را شامل میشود. سفرکردن تجدد دربافتی سُنتی و آرکائیک و ایجادِ تحول و تطور فرهنگی دراین بافتِ سُنتی از دیگر مؤلفه های شعر پاز به شمار میروند که در سنگ خورشید قابل شعور و شهودند. شعر پاز یک شعر حرفه ای است که در قالب شعر مدرن دنیا قرار میگیرد اما رگه هایی از موتیف های پست مدرن را هم با خود به همراه دارد. هرچند کلمات درشعر پاز تناسبی منقول و معقول و درجوانبی منطوق را درظاهر به نمایش نمیگذارد و ما با نوعی هنجار گریزی در زبان و معنا هم مواجه هستیم اما کار کشیدنِ از واژِگاندرجهت نیل به مفهومی واحد و تیپیکال از تکنیک های پاز درشعر است . شعری اغفال کننده که زبانِ مخاطب غیرحرفه ای به سهولت با این شعر ارتباط برقرار نمیکند. او مکان های بسامدی را تجربه نموده و زمان های فراوانی را مشاهده کرده که شعرش نه با زمان که شعری بی زمان است و تقریبن میتوان گفت افسار شعرش دردست هیچ زمانی نیست و اما فرآبخش نکته که در شعر پاز نیاز به تشریح دارد مقوله ای به نام «فرهنگ شاعر و فرهنگ شعر و جامعه است» هر شاعری دارای فرهنگ و باورداشت هایی است که ممکن است این باورداشت ها به فرآخور و آبشخور جوامع دیگری هم بخورد و هر شعری هم از فرهنگ و یا فرهنگ ها و باورداشت هایی تشکیل شده است . بنابراین شعرِ پاز اغلب به ساختار فرهنگ غرب و آمریکای لاتین و بافتار زبانی این محیط ها مرتبط است و اگر چه جوامع شرقی گام در بافت های ذهنی و سمبل محور گذاشته اند و ذهنیّت خود را با مؤلفه های جهان همساز و همراز کرده اند ولی دیر زبانی و سیرمکانی فرهنگ در جوامع شرقی مستلزم ممارست و معاشرت بیشتر را توأم با آموزشدرجهت آشنایی با چنین ایده های ادبی را میطلبد. شعر پاز چون شعری اومانیسم است بنابراین ارتباط با هر اجتماعی را پذیراست ولی ارتباطِ با فرهنگ، تاریخ و زبان آن اجتماع را به سهولت نمی تواند به دست آورد و به همین خاطر است که مترجم به دنبال پلی بین فرهنگ ها و زبان هاست . دیگر نکته ، گفتگویی با خودِمترجمین است که ارتباطِ بین دو یا چند زبان را در جهت گفتِگومندی برقرار میکنندو تصور برآن است که زبان انگلیسی به عنوان زبانِ معیار و بین المللی بیشتر از زبان های دیگر ترویج و تداوم و البته کارکرد و کاربرد دارد که این مهم گرچه بایسته یتأمل است اما شایسته تر این که مترجمین درترجمه ی دیگر زبان ها به مانند زبان و ادبیات فارسی هم التفات بیشتری به دایره یعمل داشته باشند تا که زبانِ فارسیجایگاه خود را ازحیث تمدن، تاریخ، خط، زبان و مفهوم دراقصی نقاط جهان پیدا کند.
با نمونه هایی از متن کتاب با ترجمه ی آلاء شریفیان:
نمونه 1
آه ای زندگی برای زیستن ، ای زندگی که پیش از اینت زیسته ام
آن دم که باز میگردی به تلاطم و آشوب دریا
زمانی که به قهقرا میروی بی که سری برگردانی،
گذشته ماورای نیست،هم اینک در حال گذر تا همیشه ،
جاری در اضمحلال لحظه ای در پیش رو، در خاموشی و سکون:
در واپسین لحظه های سنگ و شوره،
تجهیز به سلاح نامرئی تیغ که مینویسی
با خط قرمز ناخوانا برپوست من،
زخم و جراحت هایی که پانسمان میکنند مرا چونان مرهمی از جنس شعله های آتش،
میسوزم بیسرانجام ، میجویم آب را،
در چشم هایت آبی نیست ، از سنگ اند آن چشم ها،
سینه ها، شکم و مفصل ران هایت از سنگ اند،
دهان تو طعم خاک میدهد
دهان تو طعم روزگار زهرآگین، پیکرت طعم چاه مهمور شده ای،
معبر آینه هایی که
چشم های مضطرب مکررش میکنند، معبری
که همیشه منتهی به نقطه ی آغازین
..................................................
همزاد ماه است کلمات تیزت
سینه ام را میکاود، و از من میکاهد
و یک به یک، مرا از درون تهی میسازی،
توام را بیرون میکشی، نام ات را از خاطر برده ام،
دوستان ام خرناس میکشندهمراه با خوک های غوطه ور درگل و لای
پا در دره های تنگ و عمیق زیر نور خورشید بی عقل و ضایع شده اند
درون اثری نمانده از هیچ جز زخمی بزرگ،
فضایی تهی و خلایی که هیچ کس وارد نمیگردد
بدون روزنه ، اندیشه ای که باز میگردد
تکرار میکند و باز میتاباند خویش را،و در شفافیت خویش ، که از دست میرود و گم میگردد
در بهت خیال چشمانی که به نظاره اش بر نشسته،
در تماشای فرو رفتن
در زلالیت خویش:
من پولک های نفرت انگیزت را دیدم ملو سینا
که در طلوع سپیده دم سبز و تازه میدرخشید،
در میان ملحفه ها پیچیده به خواب رفته،
و با جیغ از خواب بیدارشدی چون پرنده ای
و بارهافرو ریختی و سقوط رنگ پریده و در هم شکسته ،
چیزی از تو نمانده به جز فریادی،
و من خود را در انتهای زما ن را می یابم.
نمونه2
بیدی بلورین، سپیداری ازآب
فواره ی بلندی که باد میخماندش به قوس
درختِ ژرف ریشه ای که آرام به رقص آمده است
جریان رودی که میپیچد و پیش میرود
پس میرود، و با دورکامل شتاب میگیرد
وتا ابد جاری ،
مسیرخموش ستارگان
با چشمه ای که بی شتاب و با نانی
در پشت پلک های بسته جاری میشود...
نمونه 3
... به راستی زندگی تا کنون ازآنِ ما بود؟
از آنِ ما نیست به واقع ، و همواره به دیگران تعلق دارد،
زندگی نه ازآن کسی که ما خود، زندگی هستیم....
نان خورشید برای دیگران،
دیگرانی که همه ماییم...
وقتی من دیگری ام ، اعمال ام
بیش از من تعلق اش به دیگران خواهد بود و
اعمال آنان نیز آنِ دیگر، برای ماندن، باید یکی دیگر باشم.
نمونه 4
بسان پرنده به دنبال لحظه های زودگذر و سرشار حیات ره میسپارم
در پس آفتاب دلپذیر ساعت پنج بعدازظهر
که بر روزنه دیواره سنگی فرو میرود:
به وقت رسیدن خوشه های انگور،
و ترکیدن میوه هایش ، که دو شیزگان از درون شان به بیرون پرت می شدند،
و پراکنده بر سنگفرش حیاط مدرسه،
یکی ازآن میان بالا بلند ، از راه می رسید خرامان خرامان چون پاییز
از گذرگاها با طاق های قوسی شکل و گنبدی غرق در نور،
و فضای گرداگرد او پیچیده حلقه وار
در جداری درخشنده و شفاف تر،
ببری به رنگ نور، آهوی قهو ای رنگ
در حوالی شب، دختر با نگاهی زود گذر
درپناه سبز باران ،
نوجوانی در چهره ی مبهم و ناپیدا...