( به مثابهّ همبستگی و وابستگی)
به قلم: عابدین پاپی(آرام)
جامعه ازریشۀ جمع میآید و جمع میتواند یک جمع انسانی باشد یا طبیعی وحیوانی که دراین گفتار هدف و موضوع محل بحث و نظر جامعۀ انسانی است . جامعه درانگلیسی به معنی societyاست.دراصطلاح علم جامعه شناسی به گروه های انسانی اطلاق میشود مشروطِ براین که این گروها دارای تعامل انسانی پایداری باشند و از نظر اقلیم به حاکمیّت یا انتظارات فرهنگی و حتا زبانی و باورداشت ها با هم وجه اشتراک دارند. جامعه خود متناسب و تناسب با الگوی روابطِ بین افراد آن حائزِ اهمیّت و قابل دسته بندی به زیر مجموعه های جمعیّتی است تا با ماحصل تجمیع آن ها جامعه را بسازند. جامعه به مرورِ زمان قابل تغییر و تحول است و دراصل به بخش های متعددی تقسیم میشود که میتوان به جامعۀ شهری و جامعۀ روستایی اشاره نمود ویا به جامعۀ باز و بسته اشاره نمود. درهرجامعه ای فارغ ازمعقول و یا غیرمعقول بودن باورها و اعتقادات جمعی، میتوان ارزش ها و هنجارهای اجتماعی را مشاهده نمود که همین ها جامعه را میسازند و به مرورزمان نیز دستخوش تغییرات تدریجی اند. شعرنیز یک مفهوم ِاجتماعی است و شاعر براساسِ مناظرِ اجتماعی و با استفاده ازاین مناظرشعر را به وجود میآورد. میتوان گفت مواد و مصالح شعر را جامعۀ انسانی تشکیل میدهد. شاعر از چند منظردرجهت ِبالندگی و توسعۀ نظر خود درجهان هستی استفاده میکند : یکی منظر طبیعی است دوم: منظر ذهنی است و سوم: منظر اجتماعی است ( جامعه) است . بنابراین وقتی شاعر به دنبال سُرایش شعری اجتماعی با کاربست هایی جامعه شناسانه باشد درواقع منظر خود را برروی جامعۀ انسانی متمرکز میکند. لذا دراین گفتار هدف و جامعۀ هدفِ ما بیشتر تشریح و تصویر رابطۀ شعر با جامعه و رابطۀ جامعه با شعر است و تأثیر وتأثر ی که این دو درجهان معنا به نمایش میگذارند. اصولن شعر به دنبال تصویر موجودیت خود درجامعه میباشد و جامعه نیز نسبتِ به شعر احساس مسئولیت و اعمال عمل دارد. با تحقیق و پژوهش چند جانبه در بین عموم وطبقات اجتماعی و فرهنگی جامعه میتوان به این نتیجه دست یافت که شاعر شعر را برای جامعه میسُراید وجامعه نیز با شعر رابطه ای دیرینه و دوستانه و هدف مند دارد.کارکرد شعردرجامعه یک کارکرد اجتماعی و تأثیرگذار است . شعر در روح و روان و رفتار انسان ها رسوخ و کسوف میکند به نحوی که درترویج روح و ترمیم روانِ اجتماعی نقشی اساسی دارد. بدین حال اگر بخواهیم جامعه را از حیثِ طبقاتی بررسی نمائیم هر شاعر ی تحت تأثیرطبقۀ خاصخود شعر میگوید. به نمونه های ذیل توجه کنید:
آتش بگیر تا که بدانی چه میکشم
احساس سوختن به تناشا نمیشود
یا باز نمونه:
اندکی صبرسحرنزدیک است
صورت ماه به من میگوید
در شعر نخست ازعباس خیرآبادی ما با شعری مواجه هستیم که مختصِ به طبقۀ دردکشیده جامعه میباشد و درواقع شرح و حالی از جامعه رنج پرورده را به تصویر میکشد بنابراین مخاطب این شعرافرادی اند که از لحاظِ سلایق رفتاری و علایق روحی و روانی با این شعر ارتباط میگیرند . شاعر درطبقۀ خود زیست میکند و برای طبقۀ خود شعر میگوید و درشعر دوم از سهراب سپهری ما با شعری تصادم داریم که بن مایه ای عارفانه دارد و مخاطبی با این شعر ارتباط می گیرد که در دایره ی عرفان و فلسفه فرود آمده و با مؤلفه های این دو آشناست و از جانبی دیگر شاعر فرهنگ صبر و بردباری را به جامعۀ صبوری منتقل میکند که صبر را پیشه کرده اند و این کار را با تصویر سازی از طبیعت با زیبایی کامل به تصویر میکشد. به هر روی،گرچه برخی از شُعرا به دنبال تشریح و چندجانبگی زبان شعرهستند اما باز زبانِ شعرِ آن هادربین اجتماع زیست میکند که این اجتماع با همین شاعر دریک طبقه قرار دارند. طبقه تعیین کنندۀ فرهنگ و زبان شاعر است و شعر نیز تحت تأثیر افکارِ شاعر خودش را درهمان جامعه نشان میدهد. شاعر با زبان مردم سخن میگوید و مردم نیز با زبان شاعر عجین هستند. برای مثال: خوانش یک شعر اجتماعی دریک محفل فلسفی آنچنان جایگاهی نمیتواند پیدا کند مگر این که آن محفل به تجاربی دیگر درمسیر زندگی و جامعه دست یافته است . جامعه شاعری را میپسندد که به فراخور ِزبان و تجارب اجتماعی و البته فراز و فرود های زندگی آن، شعر خود را سُروده است . به تعبیری شعر شاعر بایستی بتواند درروح و روانِ جامعه تأثیر بگذارد. خوانش یک شعر میتواند تبدیلِ به یک گفتگو فیمابین شاعر و جامعه شود و این گفتگو درمانی زمانی درروح و روان و رفتار جامعه مؤثر است که بتواند به یک گفتگو درمانی محض مبدل شود. گفتگو درمانی مهم ترین فرآیندی است که شاعر میتواند درشعرِ خود برای آرامش روح و آسایش روانِ جامعه تعبیه و ترسیم نماید. هر شاعری که بتواند با خوانش شعرِخود نوعی گفتگو درمانی را درجامعه خلق نمایددرواقع توانسته است که در روح و روان جامعه تأثیر بگذارد. شعر خوب شعری است که بتواند روانِ مردم را درمان کند و شعر عالی شعری است که بتواند هم روح و هم روانِ و رفتارمردم را مداوا نماید. درزوایایی دیگر ، یک شعر خوب میتواند شعری روانکاو و یا گفتگودرمان باشد . بنابراین تأثیر شعردرجامعه زمانی اتفاق میافتد که شعر دربطن جامعه درمعرض اتفاق قرار میگیرد و حرکت شعر در روح و روان جامعه و پاسخگویی زبان شعر به مطالبات اجتماعی جامعه از عمده مواردی است که شعر شاعر را جامعه پذیر و روان نگر میکند. پذیرش شعر ازجانب جامعه زمانی شکل و شمایل میگیرد که شعر با لباسِ جامعه خودش را در بین جامعه نشان میدهد. یک همبستگی دوسویه فی مابین شعر و جامعه وجود دارد که این همبستگی موجب منظم کردن روان و منسجم کردن رفتار جامعه میشود. یکپارچگی زبان شعر و تنوع طلبی بیان شاعر از عمده مسائلی است که به مناسبات اجتماعی و مطالبات فرهنگی و اعتقادی و اعتباری جامعه پاسخی مقنع و مثمن و قابلِ تأمل خواهد داد. شعر ِشاعر دردوحالت تحت تأثیر جامعه قرار میگیرد: نخست شعر به مثابۀ همبستگی است و دوم: شعر به مثابۀ وابستگی است. فرق است بین همبستگی و وابستگی به طوری که هر همبستگی دارای وابستگی نیست و هر وابستگی هم از شاخصه های همبستگی بهره مند نشده است . از این روست که شعر همبستگی شعری است که به دنبالِ همگرایی ، اتحاد ، وحدت و انسجامِ فی مابین خود و جامعه میباشد وچنین شعری را میتوان شعری چند گانه مفهوم و صدا نامید اما شعر به مثابۀ وابستگی به شعری اطلاق میشود که کاملن به شاعر و جامعه وابستگی عاطفی و احساسی دارد. شعر ِوابسته درواقع همان شعر عاطفه و احساس است که دربطنِ جامعه خیز برمیدارد و به دنبال ترویج اهداف عاطفی جامعه میباشد . خوانش هرشعری میتواند وابسته و همبسته به طبقات اجتماعی باشد . وقتی شاعر شعرش سیاسی باشد درواقع افرادی را به خود وابسته میکند که درگذار سیاست به تجاربی دست یافته اند و یا به اصطلاح در این مسیر کارکُشته و پخته اند و یا وقتی شاعر شعرش عاطفی و احساساتی و مهییج باشد درواقع جامعه ای را به سمت خود میکشاند که تمایل وگرایش به خواسته های عاطفی وانسانی دارند و دراصل افرادی هیجانی و احساساتیاند که با یک شعر عاطفی روح و روان آن ها منقلب و دچار صیرورت( شدن) میشود. شعر ِجامعه خواه ، شعری است که خاطرات جامعه را درقالبی شاعرانه نمایان میسازد . تداعی خاطرات جامعه خود ازعواملی است که شعرشاعر را جامعه خواه میکند. جامعه خواهی به معنی پذیرفتن فکر و باورداشت های شاعر از طرف ِجامعه میباشد . پذیرفتن حالتی دو سویه را درجهت رشد و بالندگی گویه ها ی اجتماعی ایفا میکند و میتوان آن را به جاده ای دو طرفه تشبیه نمود که دراین جاده نوعی تعامل زبانی و رفتاری مشترک شکل میگیرد. شعر برای جامعه بدین معنا و مفهوم است که شاعر شعر را برای جامعه میسُراید و به اصطلاح مخاطب آن جامعه میباشد و جامعه برای شعر بدین شیوه که جامعه درسُرایش شعر شاعر نقشی کارآمد دارد و رابطۀ آن با جامعه یک رابطۀ چند سویه و پویا و گویاست. شاعر شعر را برای جامعه میسُراید و جامعه نیز با شعر شاعر زندگی میکند. زبانِ جامعه زبان شعر است و زبان شعر هم با گونه های زبانی جامعه شکل میگیرد. صنعتِ واژه گُزینی درشعر یکی ازمهم ترین عواملی است که شعر شاعر را در طبقۀ خودش جای و جلا میدهد. هرطبقه ای با کلماتی یاواژِگانی زندگی میکند و با همین واژِگان سبک زندگی و روشِ فکر و اندیشۀ خود را سامان و سایبان می دهد. شاعرممکن است براساسِ سیر زمان دچار تغییر زبان شود که این تغییر زبان با تغییرواژِگان شکل میگیرد اما درکل هرشاعری با یکسری بنیادی زندگی میکند و با همین کلمات شعر و یا نثر میگوید . نویسنده کسی است که مینویسد و ابزار نوشتن نیزکلمات اند بنابراین هر نویسنده ای تربیت شدۀ یکسری کلماتی است. لذا نویسنده را میتوان به مادری تشبیه کرد و کلمات را به فرزند که این مادر براساس یکسری مفاهیم خاص درصدد است تا که فرزند خود را تربیت و آموزش دهد.بدین حال، به مرورزمان کلمات نوعی رابطۀ روانی و رفتاری را بر فکر و اخلاق شاعر وارد میکنند به طوری که دراختیار، انتخاب و تصمیمات شعر نقشی سازنده و باینده دارند. برای مثال: وقتی شعرِ شاعر سیاه و آکنده از فرهنگ فقر باشد درواقع کسانی با این سبک شعری ارتباط میگیرند که ازخانوادۀ فقر تلقی میشوند. کلمۀ نان و ستم و درد برای کسی میتواند حائزِ اهمیّت و توجه باشد که غمِ نان و درد و ستم را با همۀ وجودش احساس کرده باشد به گونه ای که با این دنیا گویی سال هاست که زندگی کرده است . با توجه به تحقیقات میدانی در بطنِ جامعه اشعار را میتوان براساسِ نوع طبقات دسته بندی کرد و هرشعری مختصِ به طبقه ای است که آن طبقه با توجه به ساختار کلمات شعر با این شعر ارتباط برقرارمیکند.شما وقتی کلماتی چون جنگ ؛ پیروزی، اقتدار وکشور گشایی درشعرتان استفاده میکنید درواقع مخاطب شما کسی است که سیاستمدار است و یا به مباحثِ سیاسی علاقۀ وافری دارد و یا وقتی ازکلماتی چون ثروت،لذت،کار،تفریح وکوشش صحبت میکنید درواقع مخاطب شما کسی است که با این کلمات زندگی کرده است ویا علاقه و عُلقۀ وافری درجهت نیل به این مفاهیم دارد.کسی که لذت گرا و تمایل به اصالت لذت نداشته باشد ازاشعار فلسفی با صبغه ای وجود شناختی لذت نمیبرد و یا کسی که هنرمند است از شعری لذت میبرد که با پایه ی فکری او سرسازگاری دارد.هرشاعری بر پایۀ یک پارادایم فکری دردنیای شعر زیست میکند و جامع براساسِ مطالباتش تصمیم میگیرد. بنابراین منفعت شعر با منفعت و جایگاه جامعه کلافی عمیق خورده است . فرهنگ مطالعه بایستی به صورت بنیادی کار شود و پی آمد این فرهنگ مطالعه میتواند به چرخش زبانی و چربش مکانی شاعر مبنی بر سُرایش ِ شعری اجتماعی کمک نماید . شاعری که مطالعات فلسفی دارد و یا بیس مطالعاتی آن مباحث فلسفی و عرفانی است درواقع از واژِگانی درشعر بهره میبرد که با فلسفه و دنیای فلسفه عجین و قرین هستند و یا شاعری که مطالعات جامعه شناختی و روانشناختی دارد درگزینش و بینش شعری خود سعی میکند از واژِگانی مُستفا شود که صبغه ای جامعه شناسانه دارند. جامعه یک گروه اجتماعی است که متناسب با سبک معیشت و نوع استفاده از امکانات و فناوری و باورداشت های فرهنگی و عامیانه تعریف میشود بنابراین شعری میتواند به فراخور این جامعه باشد که با این ویژگی ها تناسب داشته باشد. انسان مجموعه ای از نیازهاست و این نیازهایند که ساختمان اقتصادی و فکر ی او را شکل میدهند . بدین حال،شعری میتواند روح و روان جامعه را تسکین دهد که با سبک زندگی و شیوه ی زیست مندی و جامعه هدف این اجتماع کلافی عمیق وبافتی عجین خورده است.درجوامع پسا صنعتی که صنعت به عنوان یک اصل حرف اول را درمعادلات سیاسی و مطالبات فرهنگی و حتا ادبی – هنری میزند شعرنیز همگام و همخوانِ با همین جوامع در حرکت است و براساس مؤلفه های همین جوامع زیست میکند. زیست شعر یک زیست قابلِ تغییر است ازاین رو که با اوضاع اجتماعی و شرایطِ سیاسی و صنعتی جهان شعر نیز تغییر میکند و این تغییرابتدا با حضور یافتن واژِگانی جدیدتردرجهان آغاز میشود.نوآوری درواژِگان زمانی شکل میگیرد که جهان با تحول و انقلابی شرف و شگرف مواجه میشوند .زبان ِجامعه از واژِگانی تشکیل میشود که این واژِگان برای بازگوکردن و بازآفرینی مفاهیم اجتماعی درجهت نیل به یک زندگی هدف مند درتلاش و تکاپویند. حیات و ممات جامعه دردست واژِگان است و جهان با تعامل واژِگان به جهانیّت وجهان شمولی خویش پی برده است . جنگِ امروز جنگِ واژِگان و مفاهیم است و هر چه قدر این واژِگان عمیق تر و دامنه دارتر باشند به همان اندازه میتوانند به قلۀ فکرو زبان دردنیا دست یابند.برداشت از این کاشت این است که شعر یک زیست مندی جامع الاطراف دارد که این زیست مندی درهر برهه ای اززمان با کاشته ها و داشته های متفاوت تری خودش را در بطنِ جامعه نمایان میکند. درواقع شعر تابع سلایق فردی و علایق اجتماعی مردم است و با تأسی از این سلایق درمسیر جامعه طی طریق میکند. میتوان گفت نوعی فرهنگ وابستگی قابلِ توجه و التفات فی مابین شعر و جامعه رقم خورده که این فرهنگ وابستگی ریشه درازمنه های دیرین جهان دارد و تا به امروز نیز این روال در رویه هایی مجزاتر نیز خودش را برجسته و مبرهن نموده است . شعر مالِ جامعه است و جامعه مختصِ به شعر میباشد و شعر بی جامعه و جامعۀ بدون شعر حرفی معقول و سخنی مقبول نیست اما مهم ترین موضوع میتواند شعر ِبعد از شاعر باشد که این ژانر شعری درواقع راه های دیگری را با کاربست هایی متفاوت تر دربطن جامعه از برای نیل به رهیافت ها و دریافت هایی تازه تر را تجربه میکند. شاعر شعر را برای جامعه میسُراید و جامعه نیز شعر را دربافت زبانی و ساخت های مکانی متعدد درهمین جامعه به نمایش و بایشمیگذارد وچه بسا اشعاری که با گونه های زبانی دیگری توسط مردم رد و بدل شده و درقالب هایی سادهتر با زبان و بیانی مردمی تر به زیست مندی خود ادامه میدهند.