به قلم: عابدین پاپی(آرام)
شناخت ازشناختگی شعرکه بر پایه ی زمان و مکان دچارتغییر میشودکاری بس دشواراست . شعرتابع حرکت سایۀ زمان درمکان هاست ومکان ها نیز وابسته به نوع فرهنگ و زبان و البته باورداشت هاییدارد که درسیرزندگی جامعه رخ میدهد.زمان درحالِ گذر به گذارهایی تازهتر با مؤلفه هایی فرآروندهترطی طریق میکند و چه بسا اتراق شعردریک مکان به منزله ی برداشت ازداشت هایی تازهتر ازآن مکان واقلیم باشد که به مثابه ی یک وجود موجودیت خود را به نمایش گذاشتهاند.شعر میتواند یک معنی اصلی و یک معنی ضمنی داشته باشد.معنی اصلی شعر را بایستی از نهاد(اید) جامعه و طبیعت دریافت نمود و معنی ضمنی شعر درکُنه معنی اصلی واژِگان تراوش میکند.معنی ضمنی شعر به چیزهایی اطلاق میشود که یک واژه علاوه برآنچه بیان میدارد،القا میکند.معنی ضمنی یک واژه همان معانی دیگری است که دربطن معنی اصلی واژه بدست میآید. واژه به طور ذاتی- تجربی معنا سازی میکند که بخش تجربی آن را سُراینده برعهده میگیرد و پرورش و سازش و حتا آموزش مفاهیم را همین سُراینده متحمل شدهاست .هر واژه ای از یک معنی یا معانی اصلی تشکیل میشود و این معانی با ریتم و صدا آغاز میشوندو زبان،لب ها وگلو این معانی را ادا میکنند.فرق واژه با آهنگ و موسیقی یا صدای معمولی این است که به واژه ، معنایی متصل است اما درموسیقی شما این معنا را فهم و درک نمیکنید بلکه آن را احساس میکنید و تقریبن حالتی واقعی و مشهود ندارد.واژِگان دربطنِ خود دارای آهنگ ،ریتم و صدای خاصیاند و درتشکیل زبان نقشی مؤثردارنداما صدا و آهنگ اگرچه میتواند دارای زبان باشد اما این زبان قادر به کاربردی عملی- معنایی نیست و کاربردآن بیشترهنری است که معنایی را درقالبِ اداکردن به مخاطب تزریق وترغیب میکند.زبان ازدو شاخصه ی موجودی بهرهمند شدهاست.یکی زبان به مثابهی وسیله است که معانی را به جهان بیرون منتقل میکند و دودیگر، زبان به مثابهی مفهوم است که این نوع زبان قابل دیدن و قضاوت نیست بلکه تعریف آن تنها به وسیله ی معنای واژگان به جامعه معرفی میشود. موسیقی و شعر دوستی دیرینهاند که یکدیگر را درترویج و تداوم هرچه بیشترهنرهمراهی میکنند. این دو سویگی از یک چند گویگی هم بهرهمند شدهکه این چند گویگی ها فی مابین موسیقی و شعر متفاوت است به گونه ای که مُعَرِّف موسیقی صداست اما مُعَرِّف شعر واژِگان هستند.اگر چه موسیقی با خود خیلیازمعانی را برای جامعه برجسته میکند و حتا دردرون خودش مفهوم ساز است اما مُبیّن نیست بلکه مُفهم است و این مُفهم بودن نیزخود به فهم اجتماع درجهت نیل به یک ادراک منطقی ازهمان موسیقی کمک میکند.شعرِ بدون واژه بیمعناست واگرکسی به این مهم ایراد دارد درواقع این ایراد واقعی ومنطقی نیست ازاین رو که ابزار شاعر واژگان هستند و با واژِگان است که شاعر به زبان و معنا و حتا گریزِ ازمعنا و زبان دست مییابد. لذاشعر بدونِ موسیقی بیمعناست وموسیقی بدون شعرهم کارکرد وکاربردی ندارد و واژِگان به عنوانِ ابزار مهم شاعر درجهت شکل گیری ساختمان شعر محسوب میشوند همچنانکه نت ها درموسیقی ازکاربرد مهم وسازندهای بهرهمند شدهاند اما ابزارموزیسیندرجهت نمایش و بایش هنر موسیقی صداست که این صدا به دوقسم منقسم میشود: یکی صدای خواننده یا بانی است و دودیگر، صدای آلات موسیقی است که باز اندیشه وفکرو فیزیک خواننده پشت همین صدا نهفته است.بدین سان برداشت این است که هر واژهای ازیک معنی اصلی و معنی ضمنی برخورداراست و کارِشاعرآفرینش همین معانی ضمنی است که شعر را به موجِ اوج های شعریت میرساند. برای مثال: معنی اصلی واژۀ homeدرانگلیسی محلی است که کسی یا کسانی درآن زندگی میکنند ولی معنی ضمنی همین واژه عبارت است از:امنیّت،عشق،آسایش،استراحت،رفاه وخانواده و این مهم چه گفتن و چه گونه گفتن های واژه راازحیث معنا بازگو میکند و یا واژِگانی چون childlike,childishکه هردو بیانگر ویژگی وخصایصکودکانهاند اما درحالیکه childishحاوی معانی ضمنی دیگری به مانند خُردی، خودسری و بدخلقی هم هست و childlike معانی ضمنی افتادگی، معصومیّت وسادگیکودکانهرادارد. بنابراین شاعر زمانی میتواند به خلاقیّت شعری دست یابد که درمعنی اصلی واژِگان معانی ضمنی را ایجادکند که این فرآیندخود منجرِ به غنی سازی معنا درشعر میشود و به اصطلاح شاعر با واژه های کم تری حرف بیشتری را ارائه میدهد و این صنعت ایجاز درواقع همان مفهوم سازی دربطنِ واژِگان هم هست و اگر چه شاعر واژِگانکمی دراختیاردارد اما با این واژگان کم، معانی بیشتری را به تصویر میکشد . واژِگان را میتوان به سربازان یک گردان تشبیه نمود و شاعر را به فرماندهی این گردان که برای این که بتواند ساخت مندی گردان خود را سازماندهی و قوی ترکند بایستی ازسربازانی استفاده کند که کارکُشته و مجرب و فنی و فعال و دانا هستند.بنابراین شعرِ سایه میتواند با همین واژِگان ضمنی ایجاد شودیعنی شاعر علاوه برسایه ی اصلی شعر به کشفِ سایه هایی ازهمین سایه نیز دربطنِ خویش دست مییابد . شعرسایه شعری خود ساخته نیست بلکه ازخودساختگی هایی اقتباس میکند که به عنوانِ کهن الگو او را درمسیر شعر حمایت و کمک میکنند.شعر سایه یک معرفت به مثابۀ وجود دارد که این وجود موجودیت خود را درنهادِ جامعه و طبیعت ودرابعادی ازجهان ِذهنی دریافت میکند. سایه دراین جا به معنی پیروی و تأسی از یک اصل است که این اصل نیز به جهانِ معنا وصل میشود.هرچیزی دارای یک خود و یک سایه ازخود میباشد که شعر نیز سایهی خود را از«خود» اقتباس میکند. خودیّت شعر قابل دیدن نیست اما حائزِ لمس و درک است.خودیّت شعر یک حقیقت است نه واقعیّت و شاعر با کمک ازهمین حقیقت واقعیّاتی را ترسیم میکند که این واقعیّات به مثابه ی سایه ی شعر به شمار میروند.شعریک:«بی نهایت دربی نهایت » است که به دنبالِ یک «نهایت» هم هست و این نهایت نیزهنوز به دست نیامده است و به همین خاطر است که شاعر همیشه به شعر توجه بیشتری دارد تا پایه و اصل شعر که یک خودیّت غیرمشهود است.شعرسایه به شعری گفته میشود که نداشته های خود را از یک نهادِ سرشت مند و زیست مند دریافت میکند تا که بتواند خودیّت خودش را به جامعه نشان دهد.مخاطبِ شعرموجودی به نام انسان است و انسان به عنوان یک موجود زیست مند و هدف مند به دنبالِ گسترش و بسطِ جامعه ی هدف خویش است . شعراگر به معنیآگاهی باشد این آگاهی را شاعر به دست میآورد و چه بسا برای به دست آوردنِ این آگاهی باید ناخودآگاهی خویش را هم تجربهکند. شعردرهرازمنه ای از تاریخ با دامنه هایی متفاوت خودش را نشان میدهد و این دامنه ها همان سایه ی شعرهستند و سرشت و اصل شعر هرگز خودش رادرجامعه نشان نمیدهد بلکه این سایه ی شعراست که درحالِ پوست اندازی است.نکتۀ مهم ترشعر همسایه است.همسایه به معنی یکی بودن نیست بلکه درکنارِ هم زندگیکردن است و این زندگی کردن ممکن است که تبدیل به یک زیست مندی هم نشود. شعر همسایه به شعری گفته میشود که درکنارِ شعرِدیگری زندگی میکند و با اعتماد واعتقاد به همین همسایه به دنبال معرفی سایه ی خویش هم هست. همسایه به معنی دارابودن یک سایه است.به تعبیری به مجموع چند شعرکه متشکل ازیک سایهاند همسایه میگویند. درجهانِ امروز همسایگی درشعر متداول شدهاست و اغلبِ شعرِ شُعرا در کنارهم زیست میکنند. مهم ترین عنصردرشعر همسایه ، فهم مشترک است و این فهم مشترک ممکن است به یک درک مشترک هم تبدیل شود.درجوامعی که هم پوشانی اندیشه، فرهنگ، و زبان وجود دارد شعر همسایه به وجود میآید.شعرهمسایه دربافتی معقول موجبِ پالندگی اجتماع و بالندگی فرهنگ میشود اما درساختی مقبول اگرچه قابلیّت خود را به نمایش میگذارد اما مقبولیّت آن ممکن است از شاخصه ها و شاکله هایی قابل تأمل برخوردار نباشد. اگر هم را از واژه ی همسایه حذف کنیم درواقع «سایه» به وجود میآید و سایه را ازهمان نهاد دریافت میکند و دیگر شعری است که سایهاش را ازسایه ای دیگر اقتباس میکند و دراین جاست که این ژانر شعری با کمک ازهمسایه توانسته به این سایه دست یابد و چنین سایهای ازویژگی هایی مکرر برخورداراست و پی آمد آن نیزچیزی جزتکرارمعنا و شبیه سازی نمیتواند باشد.مهم ترین عاملی که شعر همسایه را به وجود میآورد با هم و یادرکنارهم زیستن است که این مهم موجبِ تأثیر وتأثر میشود . ازنگاهی دیگرشعر را دراشکالِ دیگری هم میتوان مشاهده کرد: یکی :« درخود زیستن» است که میتوان به آن شعر پایدار و سازگارگفت و دو دیگر:« درجهان نگریستن» است که این شعرحالتی جهان شمول را به خود میگیرد و سوم: شعرِ:« درکنارِهم زیستن» است که این گونه شعر اگرچه میتواندفرهنگ دمکراسی را تقویت کند اما درجوانبی هم شعر با تکرار زبان و معنا و حتا فرم مواجه میشود. شعرایران درکل به دو بخش آرکائیک و آکادمیک تقسیم میشود به طوری که اقلیم زبانی این دو ژانردرابعادی ازشکل و شمایلی متفاوت بهرهمند شدهاست . برای مثال: درمطالعهی شعر نیما آنچه که ذهن خواننده را جلب نظر میکند بیشتر دیدگاهی تازه به طبیعت وجهان است و به همین جهت موضوع و مضمون هایی درشعراین شاعر راه یافته که شاید درآثاردیگران طرح و ترسیم نشده یا دراین زاویه به شعرالتفات نشدهاست.نیما با این که شاعری نوگرا با رهیافت هایی جهان شمول است اما نخستین شعری که ازآن به چاپ رسیده است : «قصۀ رنگ پریده » است که این مجموعه درسال 1339 هجری قمری برابر با اسفند ماه 1299 هجری شمسی است که درقالب مثنوی به وزن مثنوی مولوی- بحر هزج مسدّس سُروده و ظاهرا" یک سال بعد انتشار یافته است . به هر روی شعر نو به سکانداری نیما یوشیج یک ورژن(نسخه) از اصل با شیوهها و زبانِ متفاوتی است وتقریبن نگاه ِنیما به شعر یک نگاه تازه با مؤلفه هایی جهان شمول می باشد اما همین شعرهم ریشه درنهادِ شعر به معنی یک کلیّت ازمعنا درازمنه های زمان دارد و تنها سایه ای ازاین نهاد را به دایرهی نهادینگی کشاندهاست.گرایش جهان به سمت شعرهایی سمبولیک و انتقادی که ناگریز مصداقی ازانسان روان پریش و پیچیده و مصنوعی امروز است برکسی مستور نیست و این مهم حاکی ازآن است که شعر درحال پوست اندازی است ودرهرزمانی خودش را با شاخصه هایی جدیدتر به جامعه نشان میدهد. با آغازِ شعر نیمایی جامعه ی شعر درایران با یک شوکِ ذهنی قابلِ توجهی مواجه شد و تا مدت ها پذیرای چنین فرآیندی ازشعرنبودتا این که حضورِ دنیای مدرن با بافت و ساخت هایی تازهترراهِ این فرآیند ناهموار را هموارکرد و درهمین جا بود که شعر نیما به عنوان یک پارادایم ادبی نو ،خودش را به جامع ی ادبی ایران معرفی نمود. بنابراین مهم ترین موضوعی که درشعرِ نو قابلِ بحث میباشد مقوله ای به نام « شعرِدرسایه » بود که این شعردرسایه بعدازشعرنیمایی به طور نابه هنگام درهنگامه ای دیگرشکل گرفت .اگرچه تا چند دهه شعر نیما درمیدان زبان و ادبیات فارسی میدان داری کرد اما طولی نکشید که افرادی با ایدههای متفاوت تری هم در میدان شعرحضور یافتند و تقریبن خود را به عنوان اپوزیسیون ساختاری شعر نیما نشان دادند که میتوان به احمد شاملو اشاره نمود ضمن این که، درحوزهی کلاسیک هم مخالفان زیادی که هم معاصر نیما بودند شعر نیمایی را به چالش کشیدند که میتوان به دکترحمیدی شیرازی اشاره نمود. بنابراین آن سایه ای که نیما درشعر به معنی یک«جهان معنا» دربافتی تازه به وجود آورددرواقع سایه ای بود که سایرین هم دردرون همین سایه شعرنو را به سمت جلو حرکت دادند که میتوان به سهراب سپهری و اخوانِ ثالث اشاره نمود . میتوان گفت که شعر نیما یک شعر بایسته محسوب میشد که درمقابلِ شعرمنظوم و کلاسیک ایران ایستاد واین ایستادگی دربافتی مشخص و ساختی معین خودش را به جامعه ادبی نشان داد. یک درختِ تنومند بود که شاخ و برگ های متفاوتی را ازخود به نمایش گذاشت و یا میتوان گفت شعر نو درختی بود که دورترازجنگلِ شعرکلاسیک ایستاده بود اما دربطنِ همین شعر نیمایی نوع دیگری ازشعرحضور یافت و آن شعرهمسایه بود. شعر همسایه شعری بود که خودش را درهمان بافت و ساختِ شعرِ نیمایی به جامعه معرفی نمود با این تفاوت که راه نیما تنها دربرخی مؤسسات خصوصی و دانشگاه ها گسترش یافت اما درشعر آوانگارد چنین اتفاقی به معنی واقعی رخ نداد. شاید علت عمدهی آن افرادی بودند که درمقابل شعرنیمایی قد علم کردند و خودشان را آنتی تز شعر نیما نشان دادند و نکتهی دیگرخودِ شعر نیمایی بود که حامیان و بانیانِ این ژانرشعریدرترویج و تداوم این ژانردرابعادی کوتاهیکردند. بنابراین حرکت شعر نو با پوست اندازی زبان درقالبِ رهیافت ها و دریافت های معنایی متفاوتی تا به اکنون ادامه دارد که شاید بتوانگفت دهها ژانرشعری با اِلِمان ها وشاخصه های دیگریخودشان را به جامعه معرفی کردهاند که اغلب این ژانرها را میتوان شعر سایه و شعرهمسایهی شعرنیمایی برشمرد و ازسویی دیگر قدرت تعمیم پذیری وجامعه پذیری کم تری را هم درجامعه به نمایش گذاشتهاند.مهم ترینگرایشی که درشعر نو شکل گرفت همان انقلاب زبانی بود که تقریبن انقلابی گری شعر را ازحیثِ فرم و محتوا درقالبی تازهتر به جامعه معرفی نمود که این ژانرشعری را میتوان شعردههی هفتاد نامید شعری که فرزند خود بود اما با بی مهری خاصی مواجه شد چرا که دوباره جامعهی ادبی به دنبال شعر همسایه بود . درکنارهم زیستن شُعرا و شعرِشُعرا،یکی از مباحثی بود که تا به امروز درجامعه رواج دارد. زیست مندی شعر نوایران یک نوع با هم بودن را نشان میدهد به طوری که هنوز هم شعر نوسایه ای ازسایهی شعرسپید است و البته این همسایگی درشعر بعد ازشعرنیما درشعرسپید خود را بیشترنشان داد و یا درزوایایی دیگرهمین شعرنو،زیرتأثیر شعرِفروغ فرخزاد میباشد . عبورازفیمینیسم ادبی فروغ نه به معنای فهمیدن شعر فروغ بلکه به معنای قالب شدن یا جایگزینی،به یک تابو مبدل شدهکه خانم ها اغلب به همسایگی با شعر فروغ تندادهاند و دراین وسط به دنبالِ نوعی آلترناتیوهستند.محورجانشینی درشعر نواگر چه با ایدههای احمد شاملو شکل گرفت اما جامعه نیما یوشیج را به عنوان پدرشعرنو برگزید و میتوان ابراز داشت که درجوانبی این پدردرگذروگذارِزمان به یک شعار لفظی مبدل شده تا معنایی چه این که شعرسپید خودش را تحت هرشرایطی جایگزین شعرنیمایی کرد و در صدد برآمد تا که به دنبال خودش آراء و افکار ادبی متفاوتی را نیزبکشاند.لذا زیست مندی شعرنو درجامعهی ایران با فراز و فرودهایی متفاوت مواجه بوده و هست به طوری که شعرنو بعد ازانقلاب به شاخه ها وشاخصه های متعددی تقسیم شده و تقریبن قطارآن با کوپن هایی با صبغه هایی متفاوت درحرکت است.اگر چه شعر را باید به حال خودش گذاشت تا که بتواند درحالات و احوالاتی متفاوت و مجزا خودش را به جامعه نشان دهد اما دومقولهی مهم به نام شعردرسایه و شعرِ همسایه ازعواملی بودندکه جلوی رشد و بالندگی شعرنو را درابعادیگرفته اند.القاب پرستی ها و تقدس زایی ها به طوری درشعرنو رخنه کردهاند که جامعهی جوان ادبی قادربه حرکت درشعر به معنی واقعی نیست. بازگشت به خویشتن شعر نو درچند دههی اخیر به ویژه دههی 80 ،90 و400 مشهود و مبرهن است و این مهم نشان میدهدکه شعر نو به سمت واپس گرایی و واماندگی درسیر و سیاحت است.دراین چند دهه ما با ژانرهای مختلفی ازشعر نو مواجه شدهایم که این ژانرها نتوانستهاند یک مانیفست فلسفی ازشعر را با رده بندی و دسته بندی شعر همراهِ با پارامترهایی ارائه دهند که جامعهی ادبی بتواند براساس آن ها حرکت کند و اصولن و نه عمومن اغلب این ژانرها نیز با شکست مواجه شدهاند و مبحث دیگر، توجه به شعرسایه و شعرهمسایه با خوانش ها و مؤلفه هایی دیگراست که این خوانش ها نیز به رهیافت هایی قابل ملاحظه دست نیافتهاند.بنابراینآنچه که متبادر به ذهن است این که شعر فی نفسه راه خودش را ادامه میدهد و دراین مسیرهم شعرایی را با خود به سمت جامعهی هدف خویش خواهد برد و این یک قاعده و اصول همیشگی شعر بوده و هست و شعرایران نیز از این اصول و قواعد به دور نیست.