به قلم: عابدین پاپی(آرام)
درزبان و ادبیات فارسی شعر به معنی سرواد، سرود و سروده بکار رفته و سرواد به معنی کلام منظوم وشعر اعمال شده است.سرود به معنی افسانه و افسون می باشدو نخستین سروده هایی که تاکنون دردست ما بوده و می توان به عنوان پارادایم( الگوواره) از آن ها یاد کرد همان گات ها (سرودهای زرتشت) است. به هرروی و رویه، شعر یک کلمه ی عربی است و جمع آن شعور است و شعور هم به معنی آگاهی است که البته شاعر علاوه برآگاهی خیلی مفاهیم دیگری را هم اعم از:خود آگاهی، دل آگاهی و دیگر آگاهی را نیاز دارد که بایستی این مفاهیم را کشف و از آن ها درشعر خود استفاده نماید.از این نگاه درهرلحظه شعر تعریفِ جدیدی را ازخود به دایره ی بایش و نمایش می گذارد و این مهم به خاطرصفتِ ذاتی و همان ذاتِ شهود شعراست.ازسویی دیگر، سُرآینده برای سرودنِ یک سرواد بایستی برای خودش نوعی منطق و نظریه را مدنظرومنظر داشته باشد.حال این که خودِ واژه ی منطق هم به معنی نطق است.برزبان راندنِ حرفی یا سخنی که ازآن معنی مفهوم گردد. منطق به معنی اصول و قواعدِ درست اندیشیدن هم هست. پس سُراینده برای سُرودنِ یک شعر نیاز به یک منطق فرآرونده دارد به طوری که درمقابل این منطق بایستی هم سرفرود باشد و هم سرفراز و این نکته بسیار با اهمیّت و هویت می تواند باشد.سخنی که منطقی نباشد سخن نیست و منطقی که با سخنی منظوم وآراسته و پیراسته وهمگون و همگن نباشد درواقع سخن نیست. بدین سبب درمی یابیم درشعر فارسی این کهن بوم، بایستی هم منطق باشد وهم نظریه ی ادبی و تا این دو در شعرخودی را نشان ندهند درواقع شعر فارسی نمی تواند دارای جایگاهِ اجتماعی و پایگاهِ ادبی و فرهنگی قابلِ تأملی باشد.اگرچه درشعرِ امروز(پسامدرن) چیزی به نام منطق بی معناست و به جای آن مفاهیمی چون: تصادف، بی نظمی ، معناگریزی، زبان ستیزی و بی منطقی متداول شده اما در این اقلیم (ایران) که تابعِ الگوواره ها و کهن الگوهای متفاوت درحرکت و تکاپوست بی گمان گفتمانِ منطق ادبی امری است که بایسته و شایسته درنظر و به نظر می آید. شعر به عنوان یک نشانه ی اجتماعی- انسانی نیازِ به منطق دارد و ازفواید علم منطق که به شعرکمک می کند این که ،منطق به شعر یاری و ساری آنچنانی میرساند تا که اندیشه ی درست از اندیشه ی نادرست مجزا گردد.منطق را خطا سنج اندیشه می نامند و وسیله ای است برای پالندگی شعر درجهت نیلِ به بالندگی و سازندگی و مهم ترین ویژگی منطق درشعر این است که اندیشه درقالب ها، ازخطا و بیراهه،مصون می ماند و به زبانِ شعر تربیت وشخصیّت می بخشد. منطق به اندیشه نوعی بالیدن را درجهتِ پرواز به سوی آسمانِ جهانِ معنا را هدیه می کند و اصولن هر سُرآینده درشعرش نظریه دارد و این نظریه را من همان نهاد می دانم که البته شقِ دیگرِ رویکردِ سُرآینده بایستی به سمت برابرِ نهاد هم سوق یابد تا که «هم نهادی» درابعادِ گسترده و آحادِ پاینده شکل گیرد وازجهاتی نظریه می تواند نوعِ تفکر، ایدئولوژی ، زبان ، فرهنگ و منطقِ شاعر را درشعر مشخص و مبرهن نماید و سازوکاری را برای شعر تعبیه نماید که این سازوکار ها با شعرسازِگارهستند نظریه به معنی تئوری ونگره بکارمی رود .تئوری به معنی نوعی بیان خلاصه وخردمندانه و منطقی حاصل ازاندیشیدن درباره ی یک پدیده بوده یا ازنتایج چنین اندیشه و تفکری است. نظریه ها ممکن است علمی یا غیر علمی باشند که روشِ علمی آن ها ازکاربرد ونقش بیشتری دردایره ی دانش وادب برخوردارشده اند. بین منطق و نظریه یک رابطه ی دو سویه وجود دارد و حتا می توان گفت ارزش معنای این دو، درارتباطی است که فی مابین آن ها به وجود می آید. کلمات درارتباطِ با یکدیگر به یک درک و مفهومی از همدیگر می رسند که این مهم معنا و مفهومِ کلمات را مشخص می کند. بدین سان، هرنظریه ای منطقی است و هرمنطقی هم نظر یا نظریه ای دارد و به همین سبب است که شعر به عنوانِ یک دیسکورس نیازِ به منطق و نظردارد . به قولِ لارنس پرین شعر: « زبانی است که پرشورتراززبان معمولی سخن می گوید.» و یا به قول رولان بارت:«بیانِ کلمات است.».پس هرزبانی که پرشورو شعف و زیبا و غیرمعمولی و یا مبیّن خودش را درمتن نشان دهد آن زبان از زیرساختی منطقی و نظری قابلِ تأمل بهره مند شده است. با این مقدمه چینی،آنچه به عنوان یک موضوع یا نشانه ی ادبی فرآروی ماست کتابی به نامِ:«منطق و نظریه ی ادبی درشعر فارسی» ازرضا روشنی است که این کتاب درپائیزِ 1400 توسطِ انتشارات سیاهرود به چاپ رسیده است.
· باتورقی درنخست صفحه های کتاب با فهرستِ مطالبی مواجه می شویم که حاکی از«چارچوب نظری و مبانی منظری» مؤلف وتدوین گرمی باشد.شاکله ی کتاب مشتمل بر 6 فصل است که درهرفصلی مؤلف تلاش برآن دارد تا که منطق و نظریه ی ادبی درشعرفارسی را با منابع اولیه خود به اثبات و ثبات برساند. درفصل نخست مؤلف رویکردی کلی به نظام های معرفت شناسانه ی موجودِ ادبی دارد که گویا گذاردروضعیت پیشین و موجود را به گذاردروضعیت مطلوب و فرآرو ترجیح می دهد.این فصل با یک پیشگفتارآغاز می شود که درذیلِ همین پیشگفتار یک پس ازگفتارآمده که این پس ازگفتار شاملِ: پیش درآمدی به نظریه ی ادبی- اصول و مؤلفه های نظام معرفت شناسانه ی سنتی- اصول و مؤلفه های نظام معرفت شناسانه ی مدرنیسم و اصول و مؤلفه های نظام معرفت شناسانه ی پسامدرنیسم، به دایره ی بایش و سازش و وارسی کشانده شده اند. درواقع مؤلف دراین فصل میخواهد که بابی قابلِ تأمل را درشعر فارسی به روی خوانندگان باز نماید. به دیگر بیان، سیرِاندیشگی شعر را درسه دنیای متفاوت با روش و شیوه های مجزا با آوردن و گزینشِ نمونه ها و گونه ها به تصویرمی کشد. مؤلف در این فصل به دنبالِ تعبیر و تصویر اِلِمان ها و مؤلفه های شعر درسه جهانِ سنت، مدرن وپست مدرن است که دراین زمینه خودِ روشنی به جهانِ نخست و جهانِ دوم اعتبار و اعتقادِ بیشتری دارد به طوری که اعتباردر تفسیرِجهان سنت و اعتقادِ در بیانِ دنیای مدرن را برای مخاطب، بیشتر تجویز می کند و دراین رهگذر نمونه هایی را به دایره ی نُمود و نُضج می آورد که حاکی از علقه و علاقه ی وی به این دوجهان است ضمن این که درپیش درآمدی به نظریه ادبی ما با نوعی اتیمولوژی ( ریشه شناسی حقیقت واژه یا واژِگان) هم تصادم داریم. درفصل دوم مؤلف به مباحثی پیرامون سنت ادبی التفات داردکه این فصل را با طرح مسئله آغاز می کند و اهمیت و هویت سنت ادبی و روش و سبکِ پیشینیان درگفتمان شعرازدغدغه های اصلی و تقریبن مسئله ی اصلی وی محسوب می شوندبه گونه ای که روشنی اعتقاد دارد درشعر فارسی ما بایستی از پارادایم ( الگوواره ها) به خوبی مُستفادشویم و در شمایلی می توان گفت که مؤلف درچارچوب پارادایم ها را برای هرنویسنده و سُراینده ای تجویز می کند که فرهنگ نوشتن و نقد و نقادی دردو روش صورت می گیرد : یکی همان درچارچوب پارادایم هاست و دو دیگر: بیرون ازپارادایم ها که این مهم بیشتردردنیای پست کریتیکال مرسوم است.به هرروی وی براین اصل واقف است که این الگو واره ها با تکیه برشعور ِ متعارف و نظام قیاسی افرادی چون فردوسی، حافظ ، نیما و سایرکهن الگوها قابل بحث و نظرند ضمن این که خلاقیت و نبوغ را دوعنصر مهم درشعر فارسی تصور می کند که هرشاعری بایستی به این دو عنصر توجه و تأمل لازم را داشته باشد.روشنی دراین فصل نگاهی به الگو، بیان های شعر فارسی هم دارد وتقریبن منتقدی است که اعتقادِ برکهن الگوها درادبیات و شعر را پایه می داند و منطق و نظریه ی ادبی حکما، شعرا و فلاسفه را مسیری پویا و سیری گویا می داند که بافتارشعروساختارِ زبانِ شعر راپالنده و به بالندگی می رساند. درفصل سوم: مؤلف رویکردی انتقادی به ادبیات را درپیش می گیرد و معتقد است که عدم تبیین تاریخ ادبی، عدم تبیین منطق ادبی و عدم تبیین موانع مؤلف و مخاطب و متن سه شاخصه و مشخصه ی مهم در ناکارآمدی ادبیات ما درسیرزمان ومکان بوده اند ودر این فصل، با طرح پرسش هایی به این نتیجه می رسد که چگونه غفلت منتقدان ما اندیشه ی ادبی را لاغر و کم جان کرده و ناکارآمدی های موجود را سبب گشته است.این عدم تبیین، نگاه مؤلف است که به ادبیات دارد و گویا به دنبالِ نوعی بیان گرایی درادبیات و شعر است که این بیان گرایی به فراموشی وخاموشی سپرده شده است.اگرچه درادبیات ما عدم تبیین تاریخ ادبی و منطق ادبی و حتا مواضع مؤلف و مخاطب و متن وجود دارد اما دریک نگاه کلی نمی توان ادبیات ما را ناقص وابتر دانست بلکه ما با نوعی دیس تایمی (کج فهمی) درتاریخ ادبیات تصادم داریم که این کج فهمی ها بایستی اصلاح شود. تاریخ ادبیات ما به تاریخ قبل از اسلام و تاریخ اسلام و تاریخِ بعد ازاسلام و تاریخ انقلاب تقسیم می شود که این پروسه نوعی پروژه ی ناتمام است که نیاز ِبه نسل شناسی و زبان شناسی عمیق و عتیقی را می طلبد و اصولن به تاریخ قبل از اسلام که تاریخ باستان و به ویژه مزدک، مانی و زر تشت مرتبط می شود، کم ترتوجه شده اما پرسش این جاست که منابع درست وموثقی هم ازتاریخ باستان در دسترس نیست و یا احیانا نادر واکسیر است و به همین خاطر می باشد که هنوز با مشکل عدم تبیین این ازمنه ی طلایی مواجه هستیم وعلاوه برمورخ و تاریخ دان ما نیاز به دیرینه شناس و تبارشناس خبره هم داریم و ازجانبی دیگر مهم ترین و کاربردترین علم راهگشا ، علم روش شناسی و دیرینه شناسی است زیرا که ما را با روش ها و دیرینه های ادبی بیشتر آشنا می کند و باورداشت ها و کاشت ها و داشت های ما را به روی ما بازخواهد کرد تا که بتوانیم به یک بیان گرایی مبیّن و مبرهن دست یابیم.ازنگاه مؤلف پیداست که به دیرینه ها بیشتر باور دارد تا اکنون ها وجامعه ی هدفِ روشنی توجه به زیرساخت هاست وگویا معتقد است که حال و آینده ای وجود دارد به شرطی که دردیروز به سیر و سیاحت بپردازیم و البته نیم نگاهی هم به این مهم دارد که امروزمان درجوانبی ریشه درتقصیردیروز دارد. الگوواره ها و درچارچوب پارادایم ها نوشتن و به پژوهش و تحقیق پرداختن بسیار مهم و کارآمد است اما این فرآیند نیازِ به فرآبند( فراتجربه) ی خاصی را می طلبد به طوری که مؤلف بایستی آلترناتیو مشخص و معینی را داشته باشد و راهکارهای لازم را درجهتِ برون رفت ازاین رهیافت ها وایستایی ها ارائه نماید که دراین فصل بیشتر با تشریح و توضیحاتی تصادم داریم تا ارائه ی راهکار که این مهم نمی تواند ناجی کار قلمداد شود مگر این که درکتاب بعدی روشنی با منطقی فرآرونده تر توأم با راهکار و نظریه ی بنیادی ترمواجه شویم. فصل چهارم شامل مباحثی حول و محور مدرنیسم و شعر نیمایی است که مؤلف دراین فصل به لوگوس نیمایی اعتقاد ِبیشتری دارد و نیما و خردِ تاریخی نیما را گویا الگو واره ی شعر و ادب می داند. وی دراین فصل به منازعات ادبی و آراء و افکار نیما توجه بیشتری می کند و به دنبالِ این است که بگوید قطارشعرِامروز برریل افکار نیما درحرکت بوده که البته نیما تنها الگوواره ی شعرنواست واین بایستگی ازشعر نیما هم لازم است اما کافی نیست زیرا که شعر نو دچار پوست اندازی شده و تا به امروز خودش را با مشخصه ها و مؤلفه های متفاوتی نشان داده است.نیما درشعر امروز یک نوگرا نیست بلکه الگویی است برای ترویج الگوها. ازاین که نیما معتقد به تغییر ساختمان شعرکلاسیک است شکی نیست اما شعرنیما هم حرکتِ درتغییر است و ازاین رو که به فرم و تکنیک و حتا تیپیک درشعر توجه دارد باز قابل تحسین است و از این سبب که نیما به نوعی فرگشت (تکامل) درشعر معتقد است وحتا آزادی بیان و رهایی درزبان دوعنصرمهم درشعر او محسوب می شوند باز تردیدی نیست اما شعر یک حالت تطورگون دارد یعنی نه تنها درازمنه ها و دامنه های تاریج دچار تغییرو تحول می شود بلکه یک حالتِ برکندن را هم درسرمی پروراند که درشعر نو ما با این حالتِ تطورگون تصادم داریم. بنابراین شاعر هم با زمان است و هم درزمان و هم این که می تواند فرازمان باشد که اگرشعرنیما مؤلفه های فرازمانی را داشته باشد به عنوان یک الگو واره قابل بحث و نظر است.درفصلِ پنجم مؤلف به دنبالِ مطرح کردنِ مباحثی ادبی است که حول و محورِ جریان پسامدرنیسم درچرخش و چربش اند. در این فصل روشنی تلاش برآن دارد تا که پسامدرن را درزوایایی مختلف به دایره ی وارسی ببرد به گونه ای که ابتدا مسئله ی پست مدرن را به عنوان یک نظریه و نظام معرفت شناسی به دایره ی تحلیل می برد و به نکات مهم آن دراین راستا می پردازد و درادامه سعی برآن دارد تا که به مؤلفه ها و شاخصه های پست مدرن توجه داشته باشد وتحلیل برخی ازمؤلفه ها ی جریان شعر پسامدرن نیز ازدیگر فرآیندهای فکری مؤلف دراین فصل محسوب می شوند و نکته ی آخردر این فصل تحلیل زبان و بازی زبانی درشعرپسامدرنی است.فصل ششم درافق های منطق و نظریه ی ادبی است .دراین فصل مؤلف تلاش برآن دارد تا که با چهار زیرشاخه این مهم را به دایره ی بررسی ببرد که در تهی گاه روشنایی و تاریکی- شعراز واقعیّت تا امکان، شعر به عنوان برگشودن و بازسازی و شفا و افق های منطق و نظریه ادبی ازجمله کاربست های فکری مؤلف اند که دراین فصل درجوانبی تشریح و تبیین می شوند. دراین فصل مؤلف به دنبالِ الگوه واره ها و پارامترهای فکری است و می خواهد که نه تنها به کشفِ درمعنا بلکه به کشف درقواعدِ درمعنای این الگوه واره ها هم دست یابد به نحوی که درافق های منطق و نظریه ی ادبی به سه مؤلفه ی مهم به نام: زبان و بازی های زبانی، آزادی و زیبا شناسی و لذت توجه دارد که این سه مؤلفه از نگاه مؤلف به عنوان رسالت هنر و ادب و البته درهنر و ادب امروز بیشتر حائزِاهمیت و هویت هستند.افزون براین که روشنی بر این اصل پایبند است که درهرشرایطی ادبیات راه و نشان خود را می رود و منطق ادبی به عنوان چراغ راهنما، ادبیات و شعر را دراین مسیر هدایت می کند پس منطق و نظریه ی ادبی را زیرساخت شعردرجهت نیل به روساخت ها و برساخت ها می پندارد و از جانبی دیگر اعتقادی به تک ساحتی بودن درشعر ندارد به طوری که زبان و زبانیّت رضا براهنی را اگر چه درجوانبی می پذیرداما کاری بس جامع الاطراف و فراگیرهم نمی داند و شاید ناجی ادبیات و شعر فارسی را روابطی می داند که فی مابین همه ی کلمات و مفاهیم و نشانه ها صورت می گیرد و زبان هم می تواند یکی از این مفاهیم باشد.حسن کلام این که کتاب منطق و نظریه ی ادبی درشعر فارسی کتابی است الگوواره که توجه به منطق و نظریه های ادبی را در شعر فارسی بسیار کارآمد و کارگشا می داند.این کتاب گامی درپس ِدنیای شعروگام هایی درپیشِ جهانِ شعر را بازگو می کند اما چراغِ راهنمای ادبیات را همان منطق و نظریه های ادبی می داند که درجوانبی این نظریه های ادبی قابل استفاده اند و ازسویی دیگرهم به آن ها نقد و برنوشت هایی لازم است.انتقادِ روشنی از رودکی و سایر الگوها که به عنوان یک نظریه ادبی قلمداد وشناخته شده اند نیز یکی دیگرازنظراتی است که دراین کتاب به چشم می آید.روشنی اگرچه به منطق و نظریه های ادبی عقلای ادب انتقاداتی هم دارد اما رویکردی صلح آمیز و چند بعدی و دمکراتیک به شعردرکفه ی دیگرترازوی نظر آن احساس می شود و توجه به کاربست های پایه ای را درشعر بیسارمهم و آموزنده می شمارد و به بهره برداری ازاین کاربست ها نیز تأکید مؤکد دارد. وی دراین کتاب بیشتر مؤلف و تدوین گراست و درابعادی هم رویکردهایی انتقادی به شعر فارسی را درمتن خود لحاظ می کند و ازسویی دیگر،روش های تحقیق آن بیشترکتابخانه ای و علمی است و پژوهش میدانی و تحلیلی دراین کتاب اگرچه کم و بیش یافت می شود اما کافی و وافی نیست و تقریبن روشِ تحقیق مؤلف دانشگاهی و چارچوب مند است به طوری که ایشان را دراین کتاب بیشترمی توان یک نویسا پنداشت تا نویسنده زیرا که کارِنویسا پردازش به آن چیزی است که وجود و موجودیت دارد اما نویسنده دست به نوآوری و خلاقیت می زند و همان مفکرو یا اندیشنده است که زایش ها و بایش ها را خودش تولید می کند اما نویسا به تولید زایش هایی می پردازد که نیاز به تشریح و تحلیل هم دارند ودر لابه لای این تشریح ها، نویسا نظراتی هم براساسِ منطق و الگو واره ها ارائه می دهد.