ویرگول
ورودثبت نام
عابدین پاپی
عابدین پاپیعابدین پاپی متخلص به آرام، شاعر ، نویسنده ، منتقد، روزنامه نگار و نظریه پرداز ادبی و اجتماعی معاصر
عابدین پاپی
عابدین پاپی
خواندن ۱۸ دقیقه·۱ سال پیش

رهیافتی در هرمنوتیک متن و خواننده به قلم: عابدین پاپی (آرام)

در تعریف دیسکورسی به نامِ هرمنوتیک (hermeneutics) باید گفت این گفتار به معنی نظریه و قواعدِ روشمند تفسیرِ متن است؛ یعنی بیان کردنِ زیر لایه‌های معرفت‌شناختی یک متن را در ابعادِ زبانی و اعماقِ معنایی متونِ ادبی و اجتماعی را، هرمنوتیک می‌گویند. فنِ تفسیر و درکِ معانی نهفته در متون را با در نظر گرفتنِ شرایطِ تاریخی، فرهنگی و روانی مفسر و متن را هرمنوتیک می‌نامند. علمِ تأویل، تأویل شناسی، زندآگاهی یا زَنَدشناسی را از دیگر شمایلِ لفظی و موضوعی هرمنوتیک برشمرده‌اند که خود ِعلمِ تأویل به معنی مطالعه‌ی اصول تغییر و تفسیر متون به‌مانند ادبی به کار می‌رود. نوعی روش‌شناسی تفسیر است که درصدد برمی‌آید تا که تمامِ افعالِ معنادار انسان و محصولات این رفتارهای معنادار به‌ویژه در متون (نوشتاری) را روشمند کند. علم ِتأویل دانشی است که به: «فرآیندِ فهمِ یک اثر» می‌پردازد و چگونگی و چگونه گفتن‌های فهمِ این اثر را با توجه به پدیده‌های گوناگون هستی چون گفتار، رفتار، متونِ نوشتاری و آثارِ هنری را به دایره‌ی بررسی می‌برد. از واژه‌ی هرمس ایزدِ پیام‌رسان یونانیان اقتباس‌شده به‌طوری‌که هرمس واسطه‌ای بوده که به‌عنوان تفسیرگر و شرح دهنده­، درون‌مایه پیامِ خدایان را که سرشت آن فراتر از فهمِ آدمیان بوده را به گونه‌ی قابل‌ادراکی نشان می‌داده است. ازنظر تاریخی به سه بخش علمِ تأویلِ کلاسیک، علمِ تأویلِ فلسفی و علمِ تأویلِ نوین تقسیم می‌شود. در علمِ تأویل مدرن افرادی چون امیلیوبتی و اریک هرش سعی برآن دارند تا که به‌نقد دیدگاه‌های هایدگر و گادامر بپردازند اینان سعی در احیای آموزه‌های تأویل شناسی کلاسیک دارند و دراین وادی می‌کوشند برای دغدغه‌های ذهنی «اشلایرماخر و دیلتای» قاعده‌ی منسجم و اصولی تعریف کنند قاعده‌ای که هم «روشِ در فهم» را توجیه کند و هم به دریافتِ «فهمِ نهایی» از اثر نائل گردد. اریک هرش عقیده دارد که در تفسیر متن دو برداشت مستقل از یکدیگر وجود دارد: نخست معنایی از واژِگان متن دریافت می‌شود و دیگر، شواهد آن معانی در دورانی که اثر تفسیر می‌شود. سپس توضیح می‌دهد که معنای لفظی همواره ثابت است اما شواهد آن معنا، در هر دوره‌ای فرق می‌کند. مثلاً شواهد معنایی قلم دریک دوره ممکن است به «قلم نی» گُفته شود و در دوره‌ی دیگر به «مدادِ زغالی» و زمانی هم به «خودنویس» اما در تمامی این سه دوره معنای قلم یک‌چیز بیشتر نیست . «وسیله‌ای برای نوشتن» . وی معتقد است که اگرچه همیشه نمی‌توان به معنای نهایی موردنظر مؤلف دست‌یافت اما با کارگیری و پیراستنِ روش ضمن نفی دریافت‌های نادرست و لغزان می‌توان به درجه‌ای از فهم دست‌یافت که درست‌تر از تعبیه و نزدیک‌تر به خواسته‌ی آفریننده اثر باشد زیرا در عین زمان تفاسیر گوناگون نمی‌توانند همگی درست باشند. از جانبی دیگر دیوید بوهم (devid bohm) فیزیکدان مشهورِ انگلیسی نکته‌ی بسیار مهمی درباره‌ی تفسیر متن ارائه می‌دهد به‌طوری‌که می‌گوید: «کتاب‌های من مانند پیک‌نیکی است که مؤلف واژه‌ها را می‌آورد و خواننده معنا را.» زبانِ بوهم گویی نوعی زبانِ هم‌نشینی و تفاهم است با این تفاوت که معنا را درمتن به خواننده واگذار می‌کند و بانی معنا را درواقع خواننده می‌داند و نویسنده را فردی گردآور می‌داند که تنها واژگان را خلق می‌کند که اگر مؤلف را همان گردآورنده توصیف کنیم باز چنین معنایی مطلق نیست و بایستی به این دانشمند گفت هر کلمه دنیایی است آکنده از معانی و مصادیق و کارِ نویسنده تولید معناست که درواقع معنای کلِ یک کتاب را کلمات با کمکِ هم تولید می‌کنند و بانی آن فرامعنایی که در کتاب وجود دارد نویسنده است ضمن این‌که اگر هم فرض بگیریم که نویسنده یا مؤلف تنها کارش گردآوری کلمات است باز هر کلمه‌ای در بطن ِخودش معانی مختلفی را به خواننده تزریق می‌کند و این‌که دیگران هم درمتن نویسنده وجود دارند شکی نیست چراکه از کلمات گرفته تا منابع و مآخذ تا پی‌نوشت و رونوشت‌ها و ارجاعات درونی و بیرونی درمتن و غیره این‌ها همه به نویسنده کمک می‌کنند تا که یک کتابِ تحقیقی –پژوهشی را خلق کند اما خالقِ معنایی این کتاب همان نویسنده است اما در داستان و رمان چنین نیست زیرا که نویسنده پی‌رنگی را ترسیم می‌کند که این پی‌رنگ آکنده از معانی است و براساس همین نقشه کار خود را جلو می‌برد و خواننده هم به دنبالِ کشف سلایقِ فکری خودش و یا علایقِ رفتاری جامعه در جهتِ نیلِ به دریافته­هایی علمی و مفاهمه‌هایی عملی است. خواننده می‌تواند معانی ضمنی را درمتن پیدا کند و البته برداشت‌های دیگری را هم از متن داشته باشد و شاید بتوان گفت روشِ فهمِ خواننده برای نیلِ به مفاهیم متن از دو طریقِ مستقیم (از نگاه نویسنده) و غیرمستقیم (از نگاهِ خودش) به دست می‌آید. خواننده وقتی با یک متن برخورد می‌کند یا خواننده‌ای معمولی است که می‌خواهد فرهنگِ یادگیری را یاد بگیرد و یا که خواننده‌ای حرفه‌ای است و به دنبالِ نسخه‌برداری از متن ِ نویسنده است تا که این معانی کمک‌حالی در جهتِ پالندگی و فراروندگی هرچه بیشتر تحقیق و پژوهش او باشند و یا این‌که به دنبالِ مطالعه‌ی تسکینی است و تنها می‌خواهد بامطالعه‌ی یک متن به تسکین و آرامش روحی و لحظه‌ای درمتن دست یابد اما این‌که خواننده چگونه معانی را برای نویسنده متن فراهم می‌آورد جای سؤال است؟ به نظر می‌رسد که تنها با کمکِ از معانی اصلی کلمات و متنِ کلمات است که خواننده به معانی ضمنی دست می‌یابد و به نظرم خودِ نویسنده در چندصدایی متن و پیام‌هایی گوناگون دریغ نمی‌کند ولی این‌که برداشت‌های متعددی از حیث معنا را از خواننده می‌توان داشت باز این مهم بستگی به ذهنِ خلاق و کنجکاوِ خواننده دارد. به‌هرروی می‌توان چنین برداشت نمود که نگاهِ دیوید بوهم درجهانِ امروز کاربردی هم هست امانگاه مطلقی نیست. درجهاتی دیگر نگاهِ اریک دونالد هرش فیلسوف هرمنوتیک اهل آمریکا است که در کتاب: «اعتباردرتفسیر» چنین نگاهی ندارد و دقیقاً نگاهی مقابلِ دیوید بوهم و هانس گئورگ گادامر را عنوان می‌کند. هرش اعتقاد برآن دارد که نویسنده آنچه را می‌نویسد با آنچه مخاطب برداشت می‌کند یکی ست و بازمی‌گوید: «نویسنده می‌تواند به‌وسیله‌ی کلمات آنچه در ذهن­اش فوران می‌شود را بنویسد و خواننده نیز به آن معنی اصلی نویسنده درمتن پی خواهد برد و البته خواننده می‌تواند راهِ خودش را از طریقِ معانی ضمنی کلمات درمتن نیز پیدا کند.» اریک هرش به تأسی از عالمان هرمنوتیکی رمانتیک هدف خوانش متن را دستیابی به‌قصد مؤلف می‌داند و می‌خواهد بگوید که خواننده باید به دنبالِ آن چیزی باشد که نویسنده عنوان کرده و البته به دنبالِ چیزهای دیگری هم باشد که در خود متن می‌توان پیدا کرد و این نوع معانی هم از طریقِ خواننده‌ی متن قابل‌کشف هست.» با این تفاسیر ازهرش می‌توان به نگاهِ هانس گئورگ گادامر دانشمند هرمنوتیک آلمانی توجه داشت چراکه ایشان نگاهی کاملاً متضاد با هرش را درباره‌ی مؤلف و خواننده دارد بدین‌سان که معتقد است که فهم عبارت است از تفاهم و توافق با دیگری. نه کشف قصد و نیتِ دیگر، برخلافِ هرش که معتقد است معنای متن از قبل تعین یافته است و هدف از خوانش متن کشف این معناست بااینکه از نگاهِ گادامر، معنا از طریقِ دیالوگ میان مفسر و متن تولید می‌شود و درنتیجه هیچ معنای از قبل تعین یافته­ای وجود ندارد. شاید بتوان گفت تفسیر گادامر از متن و مفسر همان اعتباری است که زیرساختِ آن اعتقادِ معانی مؤلف نیست بلکه دیگری هم درمتن مدنظر است و به همان گفتگومندی فی‌مابین متن و خواننده اعتقاد دارد که پی آمد این گفتگومندی خود معنایی را تولید می‌کند اما هِرش به آن اعتبار در تفسیری که زیرساخت و راهنمای معنایی آن مؤلف است پایبند است و دیوید بوهم نیز درجهاتی و زوایایی به نظر گادامر نزدیک‌تر است. بوهم از واژِگانی صحبت می‌کند که گویی این واژگان قدرت تولید معنا را در خودشان ندارند بلکه این خوانش­ها و به تعبیری خواننده است که این معانی را با گفت‌وگوی با متن کشف و ایجاد می‌کند یا که یک‌دو سویگی فهم فی‌مابین متن و مفسر در جهتِ نیلِ به معنا وجود دارد. بنابراین می‌توان نگاهِ هِرش را درباره‌ی مؤلف و متن براین ایده پایدار دانست که هر متن ادبی دارای یک معنای واحد و پایدار است که ریشه در نیت و قصد ِمؤلف دارد و نباید با تعابیر مختلف و متغیر که توسطِ مفسران ارائه می‌شود ، خلط شود. هِرش معتقد است که فهم و تغییر دو مقوله‌ی مستقل هستند فهم به معنای درک معنای متن با عبارات خودِ متن است درحالی‌که تغییر، توضیح و شرح آن معنا با عبارات مفسر است. از رویکردِ هِرش می‌توان به این مهم دست‌یافت که مفسر یا تفسیرگر می‌تواند برداشت‌های متعددی از متن داشته باشد که این برداشت‌ها از جانبِ خودش از متن استخراج می‌شوند و اصولاً در نقد و تفسیر یک متن منتقد معانی فراوانی را با توجه به پایه‌های فکری خودش می‌تواند استخراج نماید اما به نظرمی رسد خود معانی واژِگان درمتن که نیت مؤلف است تأثیر مستقیم دراین پارفت فکری دارند. حالا مؤلفی که مدنظر هِرش است اگر گردآورنده باشد باز شرایط فرق می‌کند اما ازهرجهتی که به موضوع نگاه کنیم باز درمتن صاحبِ اثر چه مؤلف و چه نویسنده باشد معنای واژِگان متن و شواهد آن معانی در دوران تفسیر وجود دارد امانگاه اصلی هانس –گئورگ گادامر درباره‌ی مؤلف و خواننده این‌چنین نیست چراکه وی بر استقلال معنایی متن و نقش فعال خواننده در فهمِ آن تأکید دارد به این معنا که خواننده نباید صرفاً در پی یافتنِ «قصدِ مؤلف» باشد بلکه باید به سخنِ خودِ متن گوش بسپارد و معنای آن را از طریقِ «دانش معنایی» خود و دریک فرآیند دیالکتیکی کشف کند.» پس می‌توان چنین نتیجه گرفت که هِرش بر استقلالِ تام و تمامِ معنایی متن تأکید دارد و صاحبِ معنا درمتن را مؤلف می‌داند اما گادامر بر استقلالِ معنایی متن و نقش فعال خواننده در فهمِ آن تأکید دارد.» با این وصف، به سخن خود صاحبِ متن گوش فرادادن هدف هرش است و به سخنِ خودِ متن گوش فرادادنِ و توجه به افقِ معنایی خودِ متن با دیالوگ با آن هدف گادامر تلقی می‌شود . لذا استقلال معنایی متن درجهاتی قابلِ نقد است چراکه یک متن هرگز مستقل از قصد اولیه‌ی مؤلف نیست و افقِ معنایی متن توسط تفکرِ نویسنده ابداع‌شده و اصولاً نمی‌توان افقِ معنایی خواننده را به‌مانند پیش‌فرض‌ها، تجربیات و سنت‌هایش را با متن مرتبط دانست مگر این‌که این خواننده یک خواننده‌ی حرفه‌ای باشد که می‌خواهد از برای تحقیق علمی‌اش مطالبی را از متن گزینش و تلخیص نماید و دوم این‌که خود ِنویسنده تا زمانی که نقش تأویل کننده‌ای را درمتن نداشته باشد درواقع نویسنده آن متن نیست و به نظرم نویسنده براساسِ ذهنِ خواننده و باورداشت­ها و تجربیات و پیش‌فرض‌هایش دست به نویسندگی می‌زند و به تعبیری جلوتر از خواننده است و منتقد هم می‌تواند راهکار خودش را درمتن ارائه دهد اما این‌که جلوتر از نویسنده هست یا نیست باز جای بحث دارد و اصولاً همین نویسنده به دنبالِ درج تنها تجاربِ شخصی و اجتماعی خودش درمتن نیست بلکه تجارب و سنن و سنت‌های خواننده و باورداشت­های خواننده را هم درمتن لحاظ می‌کند. برای هرش، نیت مؤلف محور اصلی معنای متن است. او معتقداست معنای متن ثابت و وابسته به‌قصد نویسنده است و تفسیرهای بدون توجه به این نیت را معتبر نمی­داند. هرش باور دارد که خواننده تنها زمانی به تفسیر درست دست می‌یابد که به نیت مؤلف نزدیک شود. هر برداشت دیگری، درصورتی‌که از نیتِ مؤلف فاصله بگیرد، فاقد معیار درستی و اعتبار است و نمی‌تواند به‌عنوان تفسیری معتبر تلقی شود. او دو برداشت برای تفسیر متن قائل است: یکی معنای واژِگان متن و دیگری شواهد آن معانی در دورانِ تفسیر اما تأکید می‌کند که درنهایت، نیت مؤلف معیار اعتبار است. با توجه به نظریات هرش و گادامر درباره‌ی نویسنده، معنا، متن و خواننده باید ابراز داشت که هردو درباره‌ی هرمنوتیک (تأویل متن) درست می‌گویند اما این درستی به‌عنوان یک منطق کلی و برداشت مطلق نیست بلکه نسبیت را بایستی به تفکرِ هردو نسبت داد و اگر به‌جای دادنِ طرحِ آنتی‌تز و به عبارتی در مقابل ِهم ایستادن ما بیائیم چکیده‌ای از هر دو را درقالب یک سنتز عنوان نماییم درآنجاست که به یک ایده‌ی همه‌جانبه و منصفانه دست‌یافته‌ایم. به‌هرروی، به نظر می‌رسد که هم نویسنده در تغییر زبانی و زمانی است و هم خواننده با تحولِ زبانی و ذهنی مواجه می‌شود. پس بهتر است بگوئیم نه استقلالِ معنایی متن نویسنده کلی است و نه برداشت خواننده از متن جامع‌الاطراف است بلکه یک کتاب کلیتی از فهمِ جامعه و طبیعت است که با زبانی عینی یا ذهنی عنوان می‌شود و مطالعه‌ی آن نیز بستگی به روحیاتِ متن و سلایق خواننده دارد. مهربانی را از کتاب بیاموزیم / چون کلمات زیادی را در آغوش دارد. نظر نگارنده برآن است که معنای ضمنی کلمات می‌تواند معانی دیگری را برای خواننده به تصویر بکشد که این معانی را خود ِهوش کنجکاوِ خواننده درمتن کشف می‌کند. کتاب نویسنده به‌مانند صندوقچه‌ای قفل‌شده است که خواننده بایستی بتواند از طریقِ کدها و رموزی که نویسنده در کتاب لحاظ کرده به کلید این صندوقچه دست یابد. لذا نه نیت و قصدِ اصلی نویسنده قابل‌کشف است و نه می‌توان گفت برداشت خواننده می‌تواند غلط باشد. یک متن سرشت­مند و جوهردار بی‌شک چندلایه است و بی‌گمان آن زبانی که درمتن است با آن زبانی که خواننده به خورد ِجامعه می‌دهد ، متفاوت است. دیگر نکته، اشاره به موضوعاتی چون: نویسنده، معنا، متن و خواننده هست که هرکدام نیازِ به تفسیری دارند که گمان می‌رود فهم و درکِ از این موضوعات بر اساسِ سیر زمان و مکان قابل‌تغییر است و چون از حیثِ شکل و محتوا مفاهیم متحول می‌شوند تعابیر از آن‌ها نیز می‌تواند متفاوت باشد؛ یعنی می‌خواهم بگویم که نه نویسنده‌ی دیروز با امروز یکی ست و نه معنا و متن و خواننده یک سیر خطی را در جامعه و شرایط اجتماعی و اقلیمی جامعه طی می‌کنند. نویسنده به کسی می‌گویند که می‌نویسد و در هرزمانی چیزهایی را می‌نویسد که مختصِ به آن زمان هستند و یا حداقل تشابه معنایی بازمان کنونی‌اش دارند و اصولاً هر نوشتنی هم خالی از معنا نیست. نویسنده کسی است که تولید متن می‌کند و ترجیحاً هیچ متنی بدون نویسنده معنا ندارد و این ارتباط معنایی دوسویه است. نویسنده کسی است که بتواند ذهن و زبانِ خواننده را براساسِ بلاغتِ و فنِ بیانی که دارد متقاعد کند یعنی قلم آن هنرِ متقاعد کردنِ ذهن خواننده را داشته باشد. پس درمی‌یابیم که این موضوعات رابطه‌ای چند سویه باهم دارند و به کمکِ یکدیگر می‌توانند پیامی رسا را به مخاطب برسانند. حال سؤال اینجاست که آیا یک متن می‌تواند بدونِ نویسنده معنایی را خلق کند و حضورِ خواننده درمتن چگونه است؟ اصولاً نویسنده متن را برای خواننده می‌نویسد و یک متن بایستی هرمنوتیک باشد چراکه با تعبیر متن شما بتوانید به معانی متعددی دست‌یابید و در جواب به پرسش دوم باید گفت به دو دلیل عمده نمی‌شود حضورِ خواننده را درمتن نادیده گرفت: نخست این‌که خواننده خودِ هدف و جامعه‌ی هدفِ نویسنده است و دومِ این‌که متن بدون خواندنِ نویسنده معنا ندارد پس این دو لازم و ملزومِ یکدیگرند و اگر هم جای آن‌ها تغییر کند باز فرقی ندارد. به‌هرروی، هرش و گادامر از این دو فرآیندِ معنایی که ذکر آن رفت در جهاتی غافل هستند و از یک‌چیز درمتن نیز هم‌فکری دارند و آن حضورِ واژِگان درمتن است پس آیا واژگان نیتِ مؤلف درمتن نیستند که مسلماً با کارکردی معنایی درمتن حضور می‌یابند و از چیز دیگری هم غافل شده‌اند که آن جایگاه معنا درمتن است. متنِ بی‌معنا نداریم و معنای بی متن نیز عقیم است. اگر معنا درمتن محل بحث نیست پس خواننده چگونه به کسبِ معانی درمتن می‌رسد. حال سؤال اینجاست که فرض کنید نویسنده یک متن بی‌معنا ارائه داده است پس خواننده چرا به دنبالِ معنای خود درمتن است و یا که برداشت‌های خود را از متن مدنظر دارد. درست است که خواننده معانی دیگری را از متن استخراج می‌کند اما خالقِ اصلی متن او نیست و دراین جاست که نگاهِ من به هرش نزدیک‌تر است تا گادامر چراکه یک بی‌عدالتی محض را می‌توان نسبتِ به تلاش و زحمتِ نویسنده درمتن دید که این بی‌عدالتی را بوهم و گادامر مطرح می‌کنند. چراغ فکری گادامر به‌مانند فانوسی می‌ماند که شمارا درراه گاهی هدایت می‌کند و گاهی هم به بی‌راهه و در دالان‌های تاریک و تودرتویی سوق می‌دهد. هیچ‌کسی نقش فعال خواننده را درمتن در نمی­کند و بایستی به دریافت‌ها و یافته‌های خواننده درمتن توجه داشت اما حضورِ معنایی نویسنده درمتن چیزی نیست که دراشکالی مردود اعلام شود. سوای از دیدگاه‌های هرمنوتیک اریک هرش، بوهم و گادامر درزوایایی دیگر می‌توان به نگاه هرمنوتیکِ پل ریکور فیلسوفِ فرانسوی در دایره‌ی متن و خواننده توجه داشت. پل ریکور ادیب برجسته‌ی فرانسوی با ترکیب شرح‌های پدیدار شناختی با تفاسیری هرمنوتیک در نظریه‌ی خود اولویت را به متن می‌دهد و آن را مستقل از نیتِ نویسنده و خواننده اولیه می‌داند هرچند به ابعاد تفسیری متن و نقش خواننده درمتن نیز توجه می‌کند. وی اعتقاد بر آن دارد که متن ادبی شامل آزادی معناشناختی است که از سه جنبه‌ی 1- استقلال از نیت نویسنده 2- استقلال از خواننده‌ی اولیه و 3- استقلال معنایی (مانند استقلال از جهان مرجع) ناشی می‌شود. ریکور در تفسیری از «مرگِ مؤلف» به این ایده نزدیک است که متن خود دارای زندگی و معنای مستقل است و تفسیر آن نباید صرفاً بر اساسِ آنچه نویسنده قصد داشته صورت پذیرد. پس متن می‌تواند ابژه‌ای مستقل باشد که قابل تفسیر است اما سوبژه­ی خود نویسنده یا مؤلف که متن را ایجاد می‌کند کتمان می‌شود! رولان بارت نظریه­پردازِ ادبی اهلِ فرانسه روش نقد سنتی را به چالش می‌کشد که برقصد و زندگی نویسنده برای تفسیر متن تکیه دارد و در مقابل این روش سنتی می‌گوید: متن به‌خودی‌خود اهمیت دارد و نقش خواننده در خلق معنا حتمی ست و به جدایی نویسنده از متن اشاره می‌کند و می‌گوید: نباید به زندگی،، تاریخچه یا نیت نویسنده رجوع کرد تا معنای درست یا نهایی متن را دریافت نمود بلکه نویسنده پس از اتمامِ اثر از متن جداشده و متن به‌خودی‌خود دارای وجود و معنایی مستقل می‌شود. اگرچه رولان بارت تأکید بر متن و نقش فعال خواننده و همچنین اهمیت در نقد ادبی و فراتر از آن را به جامعه گوشزد می‌کند اما آیا مرگِ نویسنده درمتن بر مبنای چه نوع معنایی استوار است. اگر مقصود مرگِ حقیقی نویسنده است که این مرگِ مؤلف حتمی ست و متن راه‌های دیگری را در جامعه پیدا می‌کند اما اگر منظور تسخیر معنا از جانبِ خواننده است که این نظر خیلی قابل‌اتکا و معنا نیست چراکه نیت نویسنده درمتن هرگز نخواهد مُرد آیا با هشت‌صد سال از عمرِ متن شعر حافظ و سعدی و با خواهش‌های فراوانی که از آن شده این دو شاعر مُرده‌اند؟ برداشت‌های متعدد از متن قابل دفاع است اما مرگِ نیتِ مؤلف و اندیشه‌ی آن خیر. لذا از این‌که خواننده بامطالعه‌ی متن به شبکه‌ای از معانی فرهنگی دست می‌یابد شکی نیست و گیرام که خواننده با خواندن متن به خود و خودباوری و خود پیدایی خویش همراهِ با آگاهی و خودآگاهی مستقلی هم برسد اما آیا بدونِ متن این اتفاق افتاده است؟ وقتی صحبت از مرگِ نویسنده می‌شود یعنی این‌که متن نویسنده نتواند هیچ‌گونه جهت یا مسیری را برای خواننده در جاده‌ی فکر در جهت پالایش فکری خویش ارائه دهد اما یک متن پویا و گویا چگونه می‌تواند مرگ مؤلف را از جانبِ خواننده اعلام دارد. به نظر می‌رسد یک متن عقیم به‌خودی‌خود و بر اساسِ تضادهای درونی خویش محو می‌شود اما یک متن گویا و پویا هرگز نمی‌میرد بلکه زندگی و حیات خواننده را با جهانی مستقل و معانی دیگری از این جهان آشنا می‌کند. نتیجه این‌که: نویسنده، معنا، متن و خواننده یک مربع متساوی‌الاضلاع هستند که عدمِ حضورِ یک ضلع خود عاملی است که شکلِ هندسی مربع را به هم می‌زند و او را با بی‌معنایی مواجه می‌سازد. با این وصف، رابطه‌ی متن با متن مهم‌تر از رابطه‌ی شخص با شخص در یک متن است؛ یعنی دریافت‌های اجتماعی و سازنده نیت اصلی نویسنده درمتن است تا که برداشت‌های شخصی که خواننده به نفع خودش یا جامعه صادر می‌کند و آن‌گونه معنایی که به‌طور ضمنی خواننده از کلمات یا کلِ متن استنباط می‌کند درواقع نیتِ خود ِمتن محسوب می‌شوند؛ بنابراین کارِ مفسر در تفسیر متن کشف معانی و مفاهیم نهفته درمتون است که این کار را مُفسر از طریق تأویل متن انجام می‌دهد و بازشناختِ شرایط تاریخی، زبانی و فرهنگی درمتن نیز باز کار مُفسر یا خواننده کنجکاو و سنجش‌گر و پژوهنده است. سوای از دیدگاه هرمنوتیک دانشمندانی که به دایره‌ی بررسی بُرده شد آنچه حائزِ اهمیت و قابلیت است شاید خود ِتوجه به دایره‌ی هرمنوتیکی باشد که این دایره‌ی هرمنوتیکی درمتن چه نقشی را بازی می‌کند. دایره‌ی هرمنوتیکی اشاره به این مفهوم دارد که درک یک جزء متن مستلزم درک کلِ متن است و بالعکس درک کلِ متن نیز با درکِ اجزای آن لازم و ضروری است. در دایره‌ی هرمنوتیکی شما بایستی رابطه و گفت‌وشنود متن با متن را در ابعاد ، شاخه‌ها و شاخصه‌های متعدد کشف و بیان دارید حالا این‌که مُفسر می‌تواند به‌پیش فرض یا تجربیات و سنت‌هایی درمتن دست یابد باز بستگی به دایره‌ی مطالعاتی وی دارد و این به‌منزله‌ی آن نیست که متن از علمِ تأویل برخوردار نیست بلکه به‌مثابه آن است که نویسنده روش علمِ تأویل را به‌صورت ِروشمند در اختیار خواننده قرار داده است. درروش هرمنوتیکی متن، شما به تمیز و تحلیل معنای نهفته و خفته درمتن می‌رسید که این متن لایه‌هایی پنهان دارد که بایستی خواننده این لایه‌ها را آشکار کند. در هرمنوتیک متن خواننده با ذهنی پُر بایستی درمتن حضور یابد و نیاز به‌پیش فهم، باورها، زبان و فرهنگ و تحلیل تاریخ را دارد تا که بتواند درمتن نقشی را ایفا کند. در هرمنوتیک کلاسیک مثل دیلتای تفسیرگر یا منتقد به دنبالِ نیت نویسنده و کشف آن درمتن است اما در هرمنوتیک مدرن به‌مانند گادامر و دریدا متن ممکن است معناهایی مستقل از نیت مؤلف داشته باشد و به همین سبب خواننده در شکل‌گیری معنا درمتن مشارکت می‌کند. هرمنوتیک تأکید برآن دارد که هیچ‌گونه مانایی و ماندگاری را نمی‌توان درمعنای متن پیدا کرد و این مهم به دلیل آن است که با تغییر بافت و ساختِ فرهنگی و تاریخی خواننده، معنای متن نیز قابل‌تغییر است. کار هرمنوتیک درمتن نه‌تنها تفسیر متن و نه‌فقط ارائه‌ی یک معنای نهایی از متن بلکه به دنبال معانی گوناگون و گونه به گون از متن است . هرمنوتیک متن به ما می‌آموزد تا که هم معانی گوناگون و زیر لایه‌های متنِ نویسنده را دریابیم و هم بتوانیم به معانی مستقلی از متن با چارچوبی مشخص از ذهنِ خویش برسیم.

متنخوانندهمعنانویسندهزبان
۰
۰
عابدین پاپی
عابدین پاپی
عابدین پاپی متخلص به آرام، شاعر ، نویسنده ، منتقد، روزنامه نگار و نظریه پرداز ادبی و اجتماعی معاصر
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید