ویرگول
ورودثبت نام
عابدین پاپی
عابدین پاپیعابدین پاپی متخلص به آرام، شاعر ، نویسنده ، منتقد، روزنامه نگار و نظریه پرداز ادبی و اجتماعی معاصر
عابدین پاپی
عابدین پاپی
خواندن ۱۷ دقیقه·۴ سال پیش

برآمدی بر صنعت هنری آیرونی در ادبیات

به قلم: عابدین پاپی

الف) واژه ی آیرونی از لفظ تا معنا

با التفات به واژه ی آیرونی و تاریخچه ی این صنعت ادبی درمی یابیم این واژه بر گرفته از واژه ی یونانی(Eironeia) است که به معنای ریا و برخلاف واقع نشان دادن و دراصطلاح شگردی که نویسنده یا گوینده با آن ، با توجه به بافت متن به کلام یا واقعه ی ظاهرا صریح ، معنایی متفاوت می­بخشد که در آن دریافتی مطایبه آمیز از ناهمخوانی وجود دارد. دیگر عبارت ، اندیشمندان آیرونی را بیانی ادبی معنا کرده اند که در لحن آن نوعی دوگانگی وجود دارد . به بیانی آنچه که گفته یا دیده می­شود از جنبه ای دیگر نامعقول و یا نامفهوم است . به عنوان مثال : اگر به شخصی که هر روز او را می­بینیم ، بگوییم : " مدت هاست شما را ندیده ایم " از شیوه ی بیانی آیرونی استفاده کرده ایم. وارونه کردن یک واقعیت و تصویری دیگر از آن واقعیت را که دارای بار معنایی توام با کنایه ، تهکم ، طنز و به تعبیری ریشخند و شوخی است را آیرونی می­گویند . آیرونی به دو بخش تقسیم می­شود و انواع مختلف دارد . آیرونی گفتاری و آیرونی نوشتاری . آیرونی گفتار همان زبان گفتاری و یا محاوره ای است که گوینده در این زبان صنعت آیرونی را بکار می برد . به مانند صحبت های روزمره ای که از دوگانگی معنا برخوردارند و یا از بن مایه ای اعم از کنایه ، تهکم و طنز بهره می­برند . دیگر­آیرونی نوشتاری است . آیرونی نوشتاری به آیرونی ای گفته می شود که به اشکال گوناگون در آثارنویسندگان ظاهر می­شود ، از تراژدی گرفته تا کمدی تا شعر ، رمان ، داستان ، طنز و... که می­توان این نوع آیرونی را در نوشتارهای بزرگان ادب و هنر به عینه دید .

با توجه به گستره ی معنایی (irony)و مفاهیم و تعاریف زیادی که از جانب اندیشمندان برای این پدیده اعمال شده ، باز از حیث معنا با صناعات ادبی زبان و ادبیات فارسی وجه اشتراک فراوان دارد ودرخیلی موارد با صناعاتی مانند کنایه ، ایهام ، استعاره ، ایماژ ، نماد و پارادکس مختلط می­شود . شاید مهمترین اصطلاحی که صاحب نظران زبان و ادبیات فارسی برای این واژه در نظرگرفته اند، " نعل وارونه " باشد که دکتر شمیسا درکتاب « کلیات سبک شناسی » بکار گرفته است . مورد دیگر " وارونه سازی " است که محمدرضا اصلانی در کتاب " فرهنگ واژگان و اصطلاحات طنز" بدان اشاره دارد . وی چنین می نویسد : " وارونه سازی لحنی دوگانه می­باشد ، ارسطو وارونه سازی را پنهان کردن مفهوم درونی واقعیت می­دانست، مارکوس تولیوس سیسرون هم در تعریف آن گفت : " وارونه سازی یعنی گفتن چیزی و اراده ی معنای دیگر. " دکتر علی اصغر حلبی در مقدمه ای بر طنز و شوخ طبعی در ایران ( پیک ترجمه و نشر ، (۱۳۶۵) با این که در پیش گفتار کتابش می­گوید : " به دست دادن تعاریف دقیق از واژه ها و تعبیرات ادبی کار بسیار سختی است ، ولی در متن کتابش معادل های مختلفی را برای واژه ی آیرونی آورده اند . وی در صفحه ی ۹۲ کتابش آورده اند که : معادل واژه ی طعنه یا طنز در زبان انگیسی

(irony ) است که از لحاظ لغوی به معنی ریا ، تقیه و فریب کاری است و دراصطلاح به کار بردن منظم یک واژه به دو معنی است و گفته اند که طنز گوی برای خود دو نوع شنونده یا خواننده فرض می­کند : یک گروه که به ظاهر معنی یا معنی ظاهر فریفته می­شوند وگروه دیگری که معنی پنهانی را می­گیرند و همراه با فریبنده یعنی طنز نویس بر فریب خورده می­خندند. دکتر صالح حسینی نیز درباره ی آیرونی سخن گفته اند . وی در واژه نامه ی ادبی ( انتشارات نیلوفر ) ایرونی را"طنز" معنی می­کند . دکتر جمیل صلیبا نیز در واژه نامه ی فلسفه و علو م اجتماعی ( شرکت سهامی انتشار ) برای واژه ی آیرونی تهکم را بکار می­برد . مترجمان کتاب : " کاظم برگ نیسی و صادق سجادی این واژه را "طنز" برمی­گردانند و در توضیحات خود این واژه را همان ریشخند کردن و به مسخره گرفتن معنا کرده اند . واژِگان ادبیات و گفتمان ادبی ( گردآورندگان مهران مهاجر و محمد نبوی ، نشر آگه ) برای واژه ی آیرونی این معادل ها را آورده اند : طنز ، کنایه ، تسخر، استهزاء ، مطایبه ی رندانه ، تهکم ، ریشخند ، تسخر زنی ، طرفه ، طعن .

و در ادامه به این مهم باید پرداخت که، واقعیت آنست که آیرونی می تواند همه ی این مواردی که ذکر آن رفت باشد و البته می­تواند هیچ کدام از این موارد هم نباشد و اگر وارونه گویی و وارونه نمایی را هم که نظر صاحب نظران در حوزه ی زبان و ادبیات فارسی است ، برای این واژه مد نظر داشته باشیم ، باز بخشی از بار معنایی این واژه با مفاهیمی که ذکر شد، متفاوت است . با التفات به تعاریفی که اندیشمندان زبان و ادیات فارسی ازواژه ی (irony) بیان داشته اند، و البته تاکید بر بیگانگی این واژه و معادل سازی هایی که در زبان و ادبیات ایران وجود دارد و برای این واژه از جانب همین صاحب نظران عنوان شد ، ولی آنچه که مبرهن است و در اسناد تاریخی وجود دارد ، واژه ی آیرون ironمی باشد که آیرون نام یکی از سه شخصیت کلیشه ای درکمدی های یونان بوده است . آورده اند که این شخص فردی ضعیف ، تو سری خور ، ظاهرا کم خرد ، اما در واقع تیز هوش و زیرک بوده است و این تیز هوشی و زیرکی او منجر می­شد تا که بر حریف خود ، "آلازون " دیگر شخصیت قراردادی آن کمدی ها که لافزن ، ابله و خود فریب بود ، پیروز شود ، آیرونی در زبان خودی به معنی آداب و رسومی که مردم درگذشته داشته اند نیزبکار رفته است . به گونه ای که مردم در شب های مهتابی به کوچه ها رفته و با هم شب زنده داری و دید و باز دید کرده اند، و دختران نیز چرخ ریسی می کرده اند . ..

واژه ی " ایرونیا" برای نخستین بار درکتاب جمهوری افلاطون بکار رفته است . آمده است که یکی از قربانیان سقراط این واژه را به او نسبت داده و ظاهرا به معنی " فریب دادن دیگران یا پرگویی و چرب زبانی " اعمال شده است . موستن نیز واژه ی " آیرون " را کسی وانمود می­کند که واجد شرایط نیست تاازمسئولیت های شهروندیش شانه خالی­کند. تئوفراست " آیرون " را فرد حیله گر پیمان شکنی می داند که دشمنی اش را پنهان می­کند و خود را دوست جلوه می­دهد و رفتارش را واونه نشان می­دهد. در زبان انگلیسی تا سال( ۱۵۰۲)اثری از واژه ی آیرونی نمی­بینیم و تا اوایل قرن هجدهم متداول نبوده است و براساس شواهد و قراین درایدن (شاعر قرن هفدهم ) فقط یک باراز این واژه استفاده نموده است . با این حال اگر چه این واژه متداول نبوده ، ولی واژه های بسیاری در انگلیسی محاوره ای وجود داشته که نطفه های آیرونی در این واژه ها محسوس است . در کتاب هنر شعر در انگلیسی (۷) واژه ی" آیرونیا" ریشخندخشک معنی شده که منظورش را استفاده ی ظریف از آیرونی کلامی یا قیافه ی جدی می­دانند . لذا با توجه به گذشتن حدود سه قرن از پیدایی این واژه و پوست اندازی معنایی آن و بکارگیری آن در هنر و ادبیات ، ولی هنوز به عنوان گفتمانی تعریف شده پذیرفته نشده است .

با نضج و بارور شدن فلسفه درمهد کشورآلمان، این واژه نیز درپایان قرن هیجدهم و آغاز قرن نوزدهم در این کشو متداول می­شود و معانی جدید پیدا می­کند . به گونه ای که اگوست ویلهلم شلگل طرز ارائه را در شکسپیر آیرونیک می­بیند : استعداد خود فریبی انسان ، دورویی نیمه آگاهانه ی انسان با خودش ، که حتی بزرگ مردان به وسیله ی آن می­کوشند، نفوذ تقریبا اجتناب ناپذیر انگیزه های خود خواهان در طبیعت بشری را پنهان­کنند . ( درس گفتارهایی درباره ی نمایش و ادبیات (1808 ) (ترجمه ی جان بلک لندن ، ۱۸۶۱ص ۳۶۹)

لذا اگوست ویلهلم این واژه را هم درنمایشنامه های جن و پری­گوتسی می­یابد که پراز صحنه های متضاد تغییر قیافه است و هم در­شکسپیر که گاهی پیرنگ های فرعی خنده آورش پیرنگ اصلی را نقد می­کنند یا به ریشخند می­گیرند . با این تعابیر دیگردانشمندان صاحب نظر بر ویلهلم شلگل انتقاد وارد ساخته اند که وی با این که در این صنعت نظراتی را ارائه می­دهند، ولی نتوانسته اند آیرونیک را با تراژدیک پیوند دهد، چه این که اعتقاد اندیشمندان منتقد شگل این است که : " بی گمان هرگاه که تراژدی به معنی اخص کلمه وارد شود هر چیزی از جنس آیرونی بی درنگ متوقف خواهد شد . شاید یکی از عواملی که صنعت آیرونی را با مشکل معنا مواجه ساخته است ، صناعات ادبی و هنری هم معنا با این صنعت " آیرونی " باشند که یکی از همین هنرها نیز هنر تراژدیک است .

ب) اقسام آیرونی

به لحاظ گستردگی معنایی درادبیات و به بیانی چند وجهی بودن این واژه از حیث معنا و معادل پذیری آن نمی­توان معنای خاصی برای آن بکار برد ، لذا مستلزم شناخت از اقسام آن می­باشیم که به شرح ذیل می­آید.

۱.آیرونی کلامی یا طعنه : به آیرونی ای اطلاق می شود که گوینده به نحوی برای شنونده یا خواننده معلوم می­کند ، از آنچه می­گوید منظوری کامل متفاوت و حتی متضاد دارد . به عنوان مثال : مدیر یک اداره به کارمندش که هرروز دیر سر کار می­آید، می گوید:آقا ... ماشااله هر روز زود سر کار می آیی!

2. آیرونی بلاغی : به آیرونی ای گفته می­شود که نظر و لحن نویسنده یا گوینده دقیقا عکس آن چیزی است که به زبان می­آورد . به مانند کسی که در یک هوای سرد زمستانی با این که دارد از زوز سرما لرز می­زند بگوید: به به هوا خیلی گرم است! یا رساله ی اخلاق الاشراف عبید زاکانی. فرق ایرونی کلامی با بلاغی این است که در آیرونی بلاغی وارونه سازی و تصویر سازی و البته لحن قویتر است و به اصطلاح نوعی ابلاغ متضاد در زبان نویسنده یا گوینده نهفته است و دیگر این که درون مایه واقعیت را نویسنده یا گوینده وارونه جلوه می­دهد .

3.آیرونی ساختاری یا وضعی : این قسم آیرونی درساختار داستان یا نمایشنامه نهفته است . تفاوت آن با ایرونی کلامی این است که آیرونی کلامی ، خواننده و شنونده به منظور واقعی گوینده واقف است، اما در آیرونی ساختاری گرچه خواننده به منظور و هدف واقعی نویسنده آگاهی دارد ، شخصیت داستان از چنین آگاهی ای محروم می­ماند. بهترین نمونه ی آیرونی ساختاری ، ادیب شهریار اثر سوفوکل است . ۴. آیرونی تقدیر : مبنای این آیرونی برآنست که تقدیر با دخالت و تحمیل بر نقشه ها و تصمیمات انسان ، جریان هستی را درجهتی که خارج از تصور است ، قرار می­دهد . نمونه های این گونه آیرونی را می توان در میان قصص فارسی فراوان یافت .

مثال : مولوی درمثنوی قصه ای شرح می­دهد به این مضموم : شخصی هراسان نزد سلیمان می­رود . سلیمان علت سرآسیمگی او را می­پرسد . شخص می­گوید که عزرائیل را دیده و از طرز نگاه او بسیار ترسیده است . اکنون از سلیمان می­خواهد تا او را با قدرت خویش به هندوستان فرستد ،بلکه از جانب عزرائیل مصون بماند. سلیمان چنین می­کند. روز بعد وقتی عزرائیل به نزد سلیمان می­رود، پیامبر از او علت چنان نگاه و برخوردی را جویا می­شود . در پا سخ چنین می­گوید:

گفتمش ای شاه جهان بی زوال

فهم کژ کرد و نمود او را خیال

که مرا فرمود حق کامروز هان

جان او را تو بهندستان ستان

دیدمش اینجا و بس حیران شدم

در تفکر رفته، سرگردان شدم

۵. آیرونی رمانتیک :آیرونی رمانتیک از جانب نویسندگان آلمانی در قرن هیجدهم و نوزدهم باب شد و تا کنون تعابیر متفاوتی از آن شده است . اما عموما به آن نوع آیرونی گفته می­شود که نویسنده توهمی را درخواننده نسبت به غیرشخصی بودن اثر خویش ایجاد کرده است ، با دخالت مستقیم در آن ، از بین ببرد . به بیانی دیگر شاعر یا نویسنده در ضمن نوشتن اثری جدی ، هر از چند گاهی با دخالت های مستقیم خود با لحنی شوخی آمیز ، به خواننده تفهیم می­کند که حوادث و مسائل پیش­کشیده شده چندان هم جدی نیست. به مانند منظومه ی دون ژوان و لرد بایرن.

۶. آیرونی سقراطی: مبنای این آیرونی از این قرار است که شخص دانایی خود را به جهالت می­زند و در باب موضوعی که مخاطب او ادعا دارد ، آنقدر سئوال می­کند تا مخاطب را گرفتار تردید کند و به طور طبیعی به او بفهماند که آن موضوع را واقعا نمی­دانسته است . به مانند روش مباحثه فلاسفه که ریشه در همان روش ریشه دار و اصیل سقراط دارد.

۷. آیرونی نمایشی (تراژیک) (dramatic irony) به وضعیّتی در نمایشنامه یا داستان گفته می­شود که موجب آن مخاطب از چیزی آگاه است که قهرمان داستان یا دیگر شخصیت ها از آن بی­اطلاعند . در نتیجه چنین وضعیتی ، شخصیت مزبور به دلیل نا آگاهی سخنانی می­گوید یا اعمالی انجام می­دهد که مخاطب از نامربوط بودن آنها با وضعیت واقعی آگاه است . این نوع آیرونی نمایش یا تراژیک نامیده می شود . مانند مکبث اثر شکسپیر.

۸. آیرونی موقعیّت : به آیرونی ای گفته می­شود که درحالتی غیر طبیعی رخ می­دهد که در این حادثه یا وضع غیر طبیعی آیرونیک دیده می­شود . به بیانی دیگر حالت های آیرونیک تصویر می­شوند . به مانند : مردی که دو تا زن دارد ولِی زنان همین مرد از یکدیگر خبر ندارند،اما موقعیتی بنام سینما این دو زن را به اتفاق شوهرشان درکنار هم قرار می­دهد و یا موقعیّتی بنام اداره که دو تا دوست را که سال ها از هم خبری ندارند کنار هم قرار می­دهد . به عنوان مثال : حسن مدیر کل ارشاد تهران شده و علی را که نزدیک به ۲۰سال است ندیده را در همان اداره رویت می­کند . آیرونی موقعیت بدون اطلاع قبلی و غیر طبیعی رخ می­دهد به طوری که در این آیرونیک نوعی انتظار غیر منتظره و شورش های نابهنگام نهفته است . به مانند داستان ها و رمان هایی که نقش حوادث در مفاهیم زندگی پررنگ است . همان طور که ذکر آن رفت اغلب اشکال آیرونی از حیث معنا با صنایع معنوی در زبان و ادبیات کهن ایران همگون هستند،به گونه ای که همین تضادها ، پنهان کاری ها و ناهمخوانی ها و ... را در صنعت پارادکس ، ایهام ، استعاره ، ایماژ ، کنایه و نماد دیده می شود . به عنوان مثال صنعت پارادکس عبارت است از استفاده و بکارگیری دو واژ ه ی متضاد از جانب نویسنده یا شاعر که معنا و پیامی موافق وسازنده را به مخاطب منتقل می­کنند . لذا متنافض نمایی هایی که ذکر آن رفت نیز در آیرونی وجود دارد . تعریف دیگر از آیرونی این است ک هر بی تناسبی طبیعی را آیرونی می­گویند . یعنی اگر دو موجود و یا دو واژه ی متضاد در کنار هم قرار­گیرند و معنایی موافق را تصویر نمایند ، نوعی آیرونی شکل گرفته است . به مانند در­کنارگرفتن گل و بلبل و یا گل با خار ، ماه و خورشید در صبحی صادق که کاملا حالتی از آسمان را تصویر می­کند که در ظاهر و واقع حالتی عادی است ولی دارای باطنی پر معناست . مهم تر این که اغلب تعاریفی که از شعر شده نیز نوعی آیرونی کلام و ... است ، چه این که رابرت فراست شاعر آمریکایی قرن بیستم می­گوید : «شعر این اجازه را به ما می­دهد تا که یک چیزی را بگوئیم اما منظور چیزهای دیگری است.» با تامل­درتعریف رابرت فراست در­می یابیم که این تعریف با تعاریف ایهام ، استعاره و نماد که از صناعات معنوی درشعر می­باشد ، یکی است . از دیگر بی تناسبی های طبیعی که می­تواند آیرونی باشد ، می­توان به : مثل حالتی که انسان درکنار میمون قرار می­گیرد ، اشاره نمود و یا اسب درکنار الاغ ، روبا درکنار مرغ و گرگ درکنار گوسفند . لذا هر کدام از این موجودات ضد دیگر ی است اما در دو مثال اول می­توان آیرونی را بهتر به ذهن تداعی کرد و در دو مثال بعد بیشتر تضاد و پارادکس به ذهن مخاطب تداعی می شود . بنابراین انسان و میمون از لحاظ ظاهر با هم شباهت هایی دارند ولی در باطن هیچ گونه شباهتی دیده نمی­شود . اسب و الاغ نیز گرچه هر دو از خانواده ی احشام هستند ولی از لحاظ باطن و رفتارهای حیوانی شباهتی با هم ندارند. شاید بتوان گفت صنعت پارادکس ( متناقض نما) که واژه ها را با هم آشتی می­دهد و پیامی پر معنا و موافق را به مخاطب منتقل می­کند ، در جهاتی از آیرونی پر مایه تر باشد . بدین خاطر که آشتی دادن روبا با مرغ و گرگ با گوسفند برای یک نویسنده یا شاعر در اثر کاری دشوارتر است تا اسب و الاغ و یا انسان و میمون . دلیل عمده این است که موجوداتی اعم از روبا و مرغ و گرگ و گوسفند هم از حیث ظاهر و هم باطن با همدیگر در تضادند و مهم تر این که سرشت و طبیعت آنها نیز با دشمنی بسته شده ، ولی اسب و الاغ ذاتا با هم دشمنی ندارند و تنها تفاوت آنها در ظواهر است . نتیجه این که صنعتی بنام آیرونی در طبیعت وجود دارد و بکارگیری این واژه در هر جامعه ای بستگی به بافت طبیعی و بافتار اجتماعی و فرهنگی آن جامعه دارد . به عنوان مثال آیرونی ای که در شاهنامه فردوسی وجود دارد با آیرونی ای که در اثر هومر است ، کاملامتفاوتند . به بیانی دیگر تولد آیرونی در یک اثر بستگی به اقلیم ، خلق و خوی و فرهنگ یک کشور دارد . بنابراین اگر چه تاریخچه ی این واژه به یونان بر می­گردد و آیرونی سقراطی نیز مصداقی بارز برای این مقوله به شمار می­آید ، ولی سیر و روند رو به رشد این صنعت که امروزه جهان وطن شده ، نشان می­دهد که آیرونی در دیگر فرهنگ کشورها نیز فی نفسه وجود داشته ، چه این که با روانشناختی طبیعت و مردم یک کشور می­توان به این مهم دست یافت که "روحیات و رفتارهای طبیعت و مردم یک کشور ذاتا آیرونی پذیرند "بدین سان که از زیباترین آیرونی هایی که درجهان وجود دارد شب و روز است . شب و روز را می­توان دردلخود شب نیز مشاهده کرد و یا در دل خود روز به تصویر کشید...! در دل شب : " ماه به عنوان چشم شب زیباترین آیرونی را در آسمان به نمایش می­گذارد و یا در دل روز می­توان زیباترین آیرونی را دید و آن در زمانی است که خورشید پشت ابر پنهان است و یا وقتی یک روز برفی و یا بارانی را مشاهده می­کنیم دقیقا نوعی آیرونی رمانتیک خلق می­شود . دریا در یک شب مهتابی نیز نوعی آیرونی است که زیبایی زایدالوصفی را می­آفریند و درنوع خود بی بدیل است . دیگر آیرونی رنگین کمانی است که همزمان با آسمان بارانی و یا بعد ازآسمان بارانی بوجود می­آید که در نوغ خود زیباست . لذا تصاویرِ آیرونی گون که ذکر آن رفت ، در اقصی نقاط جهان وجود دارد و از لحاظ شکلی و ماهوی نیز یکی است و اگر تفاوتی باشد مرتبط با نوع اقلیم و آب و هوای آن ناحیه یا منطقه می­شود، ولی ابزار طبیعی در جهت شکل گیری چنین تصاویر زیبایی که ذکر آن رفت، یکی است . دیگر مورد زیباترین آیرونی هایی است که در اشعار شعرا بکار رفته ، به گونه ای که می­توان زیباترین انواع آیرونی را دراشعار فردوسی ، رودکی ، مولانا ، نظامی ، سعدی ، حافظ ، صائب ، بیدل و ...دید . در ادبیات معاصر نیز شعرا به نوبه خود در اشعارشان صنعت آیرونی را بکار گرفته اند که این مهم در ادبیات کلاسیک و نو به چشم می آید . بیت ذیل یکی از زیباترین و متفاوت ترین آیرونی هایی است که در زبان و ادبیات معاصر آمده است .

هر صبح دم سر می زند خورشید از مشرق ولی

هرگز مکرر نیست چون هر روز روز دیگر است .

« راهی عشق»

شاعر واقعیتی بنام طلوع خورشید را بیان می­کند که این طلوع از لحاظ ظاهر برای هر بیننده ای تکرار است، ولی در مصرع دوم زبان شاعر به تکراری پر از معنا تبدیل می­شود ! به بیانی در مصرع دوم شاعر بر خلاف منظور اصلی سخن می­گوید و تکرار را رد می­کند . در این اثر آیرونی کلام ایجاد شده چرا که گوینده (سرآینده ) از آنچه که درمصرع اول می­گوید ، در مصرع دوم کاملا" برای خواننده معلوم می کند که منظور ی متفاوت و حتی متضاد با مصرع اول دارد. شاعر یک واقعیت را به واقعیاتی دیگر تبدبل م کند ، نوعی بی تناسبی طبیعی را یه تصویر می­کشاند .

منابع و مآخذ

1- موکه ، داگلاس کالین (۱۳۸۹) آیرونی از مجموعه مکتب ها ، سبک ها و اصطلاح های ادبی و هنری ، حسن افشار ، تهران، نشر مرکز، چاپ اول

2- ترجمه فارسی : آنتیگون ، م. بهیار ، انتشارات نیل .

3- ترجمه های فارسی : جواد پیمان ، بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، انتشارات علمی و فرهنگی ، محمود اعتماد زاده ، نشر دات.

4- اصلانی ، محمدرضا (همدان) (۱۳۸۵) ، فرهنگ واژگان و اصطلاحات طنز ، انتشارات کارون ، تهران

5- کات ، یان (۱۳۸۵) ، تفسیری بر تراژدی های یونان باستان (تناول خدایان) داود دانشور و منصور ابراهیمی سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاههاست ،تهران.

6- شمیسا ، سیروس (۱۳۷۲) کلیات سبک شناسی ، انتشارات فردوس ، تهران .

7- پلارد ، آرتور (۱۳۷۸) فرهنگ اصطلاحات ادبی ، انتشارات مروارید ، تهران .

8- ترجمه ی فارسی : فتح اله مجتبایی ، انتشارات اندیشه

9- داد ، سیما ( ۱۳۸۵) ، فرهنگ اصطلاحات ادبی ، انتشارات مروارید ، تهران

10 -اقتباس از رسانه ی مجازی ( سایت های آفتاب ، ویستا ، تبیان و10-)

هنرادبیاتزبان
۲
۰
عابدین پاپی
عابدین پاپی
عابدین پاپی متخلص به آرام، شاعر ، نویسنده ، منتقد، روزنامه نگار و نظریه پرداز ادبی و اجتماعی معاصر
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید