حاشیه به معنی هامش، پانوشت، توضیح، کرانه، کنار، کناره و در بُعدِ اجتماعی آن به معنی اطرافیان و وابستگان معنا شده است. در زبان پارسی از آن بهعنوان مضامینی چون: کرانه، پیرامون، دامنه، پهلو و کناره یادشده است. حاشیه به لاتین (glossa) و به انگلیسی به معنی (gloss) بکار رفته است. نوعی متن و نوشته کوتاه اطلاق میشود که اغلب بهصورت حاشیهنگاری یا بین خطوط، برای توضیح معنای یک کلمه یا تکهای از متن، نوشته میشود. متن یا تکست مجموعهای واقعیات است که بهعنوان نشانهها به کار میرود و بهقصد انتقال معانی خاص به یک شنونده، دریک بافت معین انتخاب و تنظیم میشود. هر اثری که برای مخاطب پیامی داشته باشد در قلمرو متن قرار میگیرد و حائزِ اهمیت و تفسیر است. متن محدودِ به تنها نوشتار نیست بلکه گسترهی معنایی دارد و میتواند اظهار شود یا نوشته شود یا که اندیشه شود. میتواند نقاشی، سینما و موسیقی باشد. یک متن باید قابلفهم و درک باشد و از سرشت و کِشتِ جوهرمندی بهرهمند شود. نکتهی مهمتر مسئلهی: «حاشیه درمتن» است. در جامعهی ادبی ما بهجای اینکه متن در بطن جامعه باشد بیشتر حاشیه بهجای آن ایفای نقش میکند. در امور اجتماعی، سیاسی و فرهنگی و امورات ادبی و هنری و حتا شعر این مهم مشهود و مبرهن است.
بهراستی چرا جامعهی ایران بهجای توجه به «متن» که خود گُفتمان و سخنی اصیل و کاربردی در زندگی آدمها محسوب میشود بیشتر به «حاشیه» و حاشیهها توجه میکنند؟ چرا حاشیه درمتن است نه متن درمتن باشد؟ برای مثال: چرا جامعهی ایران بهجای خواندنِ کتاب در حوزههای مختلف اغلب سلایقِ فکری و علایقِ روحی و روانی فرمیکال را دوست دارد و سعی میکند به آن چیزی توجه کند که رنگ و لعابی حاشیه وار دارد؟ چرا مردم ایران بهجای توجه به زندگی شخصی خود بیشتر در زندگی مردم سیر و سلوک و سرک میکشند و همیشه به دنبالِ ساختن حواشی هستند؟ چرا در اغلب میهمانیها و رفتوآمدها و مجالس بااینکه در ظاهر به هم احترام میگذاریم ولی در باطن به دنبالِ حاشیهسازی برای یکدیگریم؟ و بهراستی چرا مردم ایران بهجای دیدنِ واقعیاتِ زندگی بهدروغ های زندگی توجه دارند و همیشه دوست دارند از کاه کوه بسازند! برای مثال: طرف در کارهایی به توفیق رسیده و اطرافیان به دنبالِ این مهماند که این کارها را نادیده بگیرند و حالتی بیاعتنا را نسبتِ به توفیق دیگران اعمال میدارند؟ چرا وقتی یک فرد قهرمان المپیک شده و یا یک نویسنده یا هنرمند درکارخود موفق شده و آدم درستوحسابی شده و یا مثلن توانسته دکترای خود را از دانشگاه مهمی بگیرد دیگران سعی میکنند این مهم را عادی جلوه نمایند و یا اصولن بحث را به حاشیه میکشانند و میخواهند که توفیق افراد را نادیده بگیرند و بهراستی چرا حاشیه درمتن است نه متن درمتن باشد اینها پرسشهایی است که هر محققی بایستی از خود و جامعه داشته باشد تا که بتوان معایب و زیرساختهای لازم را پیدا کرد و ایرادِ کار را برطرف نمود! به نظر میرسد با اینکه هزاران کتاب در حوزههای مختلف علوم انسانی و علومِ تجربی نوشته و به چاپ رسیده و البته به فروش هم رسیدهاند اما تأثیر آنچنانی در ساختار فرهنگ و آموزش جامعه نگذاشتهاند چراکه به عینه شاهد حاشیهسازیها هستیم و هرکسی خودش را بهتر و برتر از دیگری میداند و بهجای اینکه واقعیات را لمس کنیم به حواشی و چشم و همچشمیها توجه بیشتری داریم که این روند میتواند یک تراژدی غمناک و سهمناک در زندگی ما باشد. حال برای اینکه موضوع محل ِبحث روشنتر شود لازم میدانم به تکتک پرسشهایی که مطرح شد جواب دهیم تا که شاید به یافتهها ودریافته هایی قابلتأمل و توجه دستیابیم. پرسش نخست: واضح است که جامعهی ایران به حاشیه بیشتر از متن توجه میکندو این مهم به دو دلیل عمده رخ میدهد : یکی بابشدن و مد شدن ِخودِ حاشیه در زندگیهاست که این روند و شیوه از رفتار ریشه و پیشه در فرهنگ کهنِ ما ایرانیان دارد و دودیگر، چون آمار مردم عامه و زبانِ مردمِ عامه نسبتِ به جامعهی خاص و زبان تخصصی و دانشگاهی و درکل زبانِ فرهنگ و ادب در اولویت و اهمیت بیشتری قرارداد و اینکه چرا اینطور است شاید پاسخ معقول و منطقی در دسترس نیست و تنها میتوان گفت جمعیت و نگاه عوام چربش بیشتری را در جامعه به نمایش گذاشته و میگذارد و نکتهی دیگر اینکه بستر و نوعِ منظری که باید به آن توجه داشت نخست طبیعت و بعد مردم هستند و بهطور ناخودآگاه همهی ماتحت تأثیر فرهنگ این دو قرارگرفتهایم و البته مباحث فرمیکال شاید به نفع سیستمهای حاکم و ساختارهای قدرت باشد که درواقع در بطن سیستمها چالشبرانگیز و آسیبرسان نیستند.
از جهاتی دیگر، خواندن کتاب کار بسیار سخت و طاقتفرسایی است که از جانبی هم زیرساختهای آموزشی و تعلیمی را حاکمان امر تعمداً و یا سهواً فراهم نکردهاند اگر بخواهیم بگوئیم سهواً شاید درست نباشد چراکه سهواً یکبار یا صدبار اتفاق میافتد اما صدو یکمین بار این مشکل برطرف میشود پس میتوانیم بگوئیم این کار در سیر تاریخ و تعمداً صورت پذیرفته و میپذیرد! اینهمه چاپ کتاب برای چیست؟ غیرازاین که فرهنگ و ادبیات و از همه مهمتر متن درمتن جامعه را ترویج دهد؟ غیرازاین است که باید با خواندن کتاب به آگاهی، خودآگاهی و فرا آگاهی لازم برسیم تا که خود و جامعهی پیرامون خود را بشناسیم. غیرازاین است که باید تعریف درستی از زندگی را با خواندن کتاب دریابیم و مسیرِ زندگی را بهخوبی پیدا کنیم. غیرازاین است که ما با خواندن کتاب به دانش، بینش و منش قابلتوجهی میرسیم و انسانیت خود را بهدرستی فهم و درک میکنیم اما چرا خواندن کتاب را به حاشیه بردیم و نخواندن کتاب را ترویج دادهایم جواب کاملاً واضح است به خاطر اینکه مسائل حاشیهای و روزمره نیازِ به فکر و اندیشیدن و زحمت ندارد و نوعی اطلاعات فرمیک و دم و دستیاند که دسترسی به آنها به سهولت میسور و مهیاست و انسان چون راحتطلب است و به دنبالِ ایجادِ نوعی تنبلی درخویش بهجای حرکت و جوشوخروش است سعی میکند همیشه راحتترین سیر را برای نیل به مقصد انتخاب نماید. سختکوشی کار هرکسی نیست و به همین خاطر است که کارِ جوششی و حتا کوششی در جامعه کمتر یافت میشود و اغلب مردم به دنبالِ کار لحظهای و در «لحظهها زیستن» را گزینش میکنند. مردم ایران به دنبال ادبیات و هنری هستند که این ادبیات با سلایق روحی و روانی و علایق فکری آنها بهصورت روتین وار عجین باشد. زبان و فرهنگ ِپوپولیسم و زبانِ لمپنیسم و حتا زبانِ فمینیسم سه عامل مهم هستند که ریشه در ساختار تمدن و تاریخ کشور ما دارند. ساختارهای پوپولیستی که از پایه و اساسی علمی و عملی برخوردار نیستند و زبانِ لُمپنی که بیشتر در جوامع سُنتی متداول است از عمده مواردی است که متن را به حاشیه بردهاند و درواقع حاشیه را به متن آوردهاند. چگونه میتوان کتابخوان بود اما فرهنگ و رفتار غلطی داشت نگارنده بهعنوان عضو کوچکی از ساختمان بزرگ جامعه این مهم را به عینه تجربه کردهام و قبل از اینکه مطالعه و فرهنگ مطالعه را دنبال کنم درواقع از چنین فرهنگ پوپولیستی و لمپنی برخوردار بودهام. انسانها تا نسبتِ به خود و پیرامونِ خودآگاهی پیدا نکنند بیشک عامه نگر و عتیقاند نه عمیق ضمن اینکه تا زمانی که جامعه به آگاهی نرسد حاشیه درمتن حرف اول را میزند. «حاشیه درمتن» و «متن در حاشیه» یکی از معضلات مهم جامعهی ایران به شمار میرود که در همهی گرایشها، حرفهها، مهارتها و افکار وجود دارد.
کتاب شمارا آگاه میکند و مسیر درست اندیشیدن و درست رخشیدن درمتن و چشیدنِ در آلام و آرزوها و تجارب را به شما یاد میدهد. کتاب معلمی است که اول میزند بعد میآموزد. پس بیائید کتاب بخوانیم تا که نسبتِ به خود و محیطِ پیرامون خودآگاه شویم و به هرآن چه که هست احترام بگذاریم. پرسش دوم: مردم ایران اصولن ساختارِ زندگی خویش را با دستانِ خویش نساختهاند اگر کسی تعریفِ درستی از زندگی خودش داشته باشد و به مؤلفههای زندگی خودش توجه داشته باشد و از اینها مهمتر به دنبالِ ساختنِ ساختمانِ مجلل زندگی خود باشد درواقع تجسس و سرک کشیدن در زندگی دیگران را اختیار نمیکند. ساختن حاشیه زمانی درماها شکل میگیرد که به متنِ خویش توجه نداریم همهی آدمها یک متن دارند که باید این متن را کتاب کنند و نویسندهی کتاب هم بایستی خودتان باشید.
کسی که نویسنده متنِ کتابش دیگران باشند همیشه به دنبالِ ساختنِ حاشیه است. خود بودن و توجه به خود ِواقعی خویش و رسیدن به این دو شما را نسبتِ به خودِ خویش «خود پیدا» میکند و این خود پیدایی خود عاملی است تا که شما به دیگران فکر نکنید و این هم ، بستگی به آگاهی افراد دارد. آگاهی نسبتِ به خود و محیطِ پیرامون خود تمیز، تشخیص و تحلیل شمارا دوچندان و تقویت میکند. برای مثال: اگر شما به کسی که قهرمان المپیک جهان شده توجه نکنید و قهرمانی آن را نادیده بگیرید این شیوه از رفتار نشان میدهد که شما هیچ اطلاعات و آگاهی لازمی از المپیک و شرایطِ قهرمانی در المپیک را ندارید و درواقع ناآگاهانه دست به انتخاب و قضاوت زدهاید. آگاهانه دست به انتخاب و قضاوت زدن خیلی فرق میکند بااینکه شما ناآگاهانه نسبتِ به یک موضوع یا نشانه دست به نظر و قضاوت بزنید. دیگران را دیدن بستگی به این مهم دارد که چقدر خودتان را میبینید پس به همان اندازه که خودتان را میبینید دیگران را هم میبینید. دیگران را درسیمای خود دیدن و خود را درسیمای دیگران دیدن دو عنصر مهماند که بایستی این دو را در «منِ وجودی» خود نهادینه و تقویت نمائیم. یک آدم کوچک قادر به دیدن بزرگی شما نیست بلکه بایستی بزرگ باشید تا که بزرگیها را لمس و مشاهده کنید. گام نهادن درمیدانی که تجربه اش را نکردهاید مانند آب در هاون کوفتن است!
پرسش سوم: نهادینه شدن فرهنگ «حاشیه درمتن» و توجه به داشتههای دیگران و غصه خوردن از برای نداشته های خود از دلایلی است که شمارا درمیهمانی ها به سمت حاشیه میکشاند. اغلب میهمانیها به خاطر چشم و همچشمی ست و هرکسی به دنبال این است که خودش را در میهمانی برجسته کند. آدمها به دنبال خودنمایی هستند و تحتِ هر شرایطی میخواهند دیده شوند بنابراین سعی میکنند با حاشیهسازی به این مهم جلوهی بیشتری را تزریق نمایند. به نظرمی رسد خود بودن بهتر از آنست که به دیگر بودن توجه کنید. در لباس خود زیستن بهتر ازآنست که در لباس دیگری زندگی کنید. برای اینکه خود واقعی خویش را پیدا کنید بایستی از حاشیهها دوری نمائید. ظاهرنمایی در جامعه ما بیشتر از واقعبینیها جلوهگر است. درمیهمانی ها اغلب افراد به دنبالِ دو نکتهی مهماند: نخست: خود را نشان دادن به جمع است و دوم: به حاشیه کشاندن میهمانی ست تا که اوقات روزمرهی خود را پُرکنند و این نوع شیوه از رفتار بیشتر مختصِ به عوام است نه خواص. مردم ایران در قدیمالایام تا به امروز که البته امروزه مقداری شرایط بهتر شده کمتر مطالعه و به حرفه و کار توجه دارند و بیشتر خواهان مسائل و مباحثِ روزمره هستند. از مسائل روزمره و فرمیکال لذت میبرند زیرا که زبان و ساختارِ زبانی آنها کلافی عمیق و عتیق با روزمرگیها خورده است.
رو راست بودن و صداقتِ ذهنی با ظاهر و باطنِ خویش خود از عواملی ست که رفتار ما را نسبتِ به قضاوتِ دربارهی دیگران مشخص و معین میکند. به همان اندازه که با خودمان رو راست و صادق هستیم با دیگران نیز روراست هستیم. شما وقتی انگشت اشاره به سمتِ دیگران بهعنوان اعتراض و یا نقد دراز میکنید درواقع از پنجانگشت دست، چهار انگشتِ آن به سمت خودتان هدفگیری شده پس باید بدانیم نسبتِ به انگشت ِاعتراضی که به سمتِ دیگران کشیدهایم چند برابر آن میتواند به سمت خودمان باشد که از این مهم غافل و بهاصطلاح اغیار هستیم. پرسش چهارم: طبیعی است که کوه ساختن کاری بس دشوار است پس بهتر آنست که میانبر بزنیم و از کاه کوه بسازیم! و اصولن کاه ساختن از کوه ساختن شاید راحتتر باشد.
مردم ایران دیدن واقعیات رازمانی حس میکنند که واقعیات خود را به عینه مشاهده کنند. هرکس به خویشتن بیناتر است به شرطی که این بینایی را در وجود خود ببینیم. واقعیات زندگی گاهی تلخ است و گفتن آنها نیز برای هرکسی ساده به نظر نمیآید. کسی که واقعیات زندگی خودش را در جمع بازگو میکند آن فرد بسیار مجرب و کارکُشته و به پختگی لازم رسیده است. از خود عبور کردن بهمنزلهی پیدایی جامعه است پس زمانی واقعیات زندگی را فهم و درک میکنیم که واقعیات خود را درست درک و فهم کرده باشیم. دروغ و دروغ پروری شاید کاری بس راحتتر باشد چراکه شما بهدوراز واقعیات زندگی هستید و سعی میکنید گرایش به سمت ذهنگرایی را در دستور کار قرار دهید. دروغ ریشه در وهم و خیال دارد و امری حقیقی و واقعی نیست بنابراین بهراحتی میتوان گفت من نویسنده هستم یا مثلن شاعر یا هنرمند هستم و یا حتا یکزمانی پادشاه فلان کشور بودم و البته برای این دروغها نیز دلایلی ذهنی را هم سر و هم میکنید اما این دروغها سندِ عینی و یا شواهد و قرائنی را در چنتهی خود ندارند بلکه تنها اوهام گرایی محض خطاب میشوند که در ذهن خودساختهاید! واقعیات زندگی به شما راه درست اندیشیدن و زیستن را یاد میدهد اما دروغ به شما میآموزد تا که مسیرهای اشتباهِ زندگی را انتخاب کنید. اگرچه دروغ بخش لاینفکِ زندگی است و اگر دروغ نباشد صداقتی در کار نیست و شاید با دروغ گفتن خیلی از مشکلات آدمها حل میشود اما از بعدِ معرفتشناختی و انساندوستی چنین رفتاری ناشایست است. دروغ مثل بارکجی است که به مقصد نمیرسد اما صداقت در زندگی مثل آب زلال و گواراست و تشنگی هر تشنهای را برطرف میکند و نیازی به تکرار آنهم نیست. شما در آنچه هستید باید باشید وبمانید نه در آنچه نیستید و میخواهید از این نیستی نوعی هستی را ابداع نمائید. پرسش پنجم: به نظر میرسد ندیدن کار دیگران و یا شایستگی دیگران نسبتی دیرینه باشخصیت شما دارد. اگر خودتان در کاری به توفیق رسیده باشید درواقع درک و فهم قابلتوجهی از کار دیگران هم پیدا میکنید.
تا چیزی را خودتان تجربه نکردهاید تجربهی دیگران برای شما مهم نیست. تجربه میتواند در دو حالت خودش را نشان دهد: نخست تجربهی فردی است. تجربهی فردی شامل تجاربی است که به زندگی فردی و شخصی شما و کارهای شما مرتبط میشود و اجتماع و سایرین دراین تجارب دخالتی ندارند. شما تا زمانی که به دنبال خود پیدایی خودتان هستید درواقع تجاربی فردی را تجربه میکنید اما وقتی به دنبالِ نشان دادنِ خودتان در جامعه هستید درواقع تجارب شما رنگ عوض کرده و لباس اجتماع را برتن می کنند. برای مثال: وقتی درس میخوانید این درس خواندن نوعی تجربهی شخصی- فردی است اما وقتی فارغالتحصیل شدید و گام درراه استاد دانشگاهی شدن گذاشتید درآنجاست که تجارب شما جنبهی اجتماعی به خود میگیرد. تا زمانی که کتاب میخوانید و مطالعهی اساسی میکنید فردی مطلع هستید و این آگاهیها تنها به دردِ کار شخصی –فردی شما میخورد اما وقتی این مطالعات صورت پژوهشی و تحقیقی به خود میگیرند و دستبهقلم میشوید و مقاله و کتابها مینویسید این تجربهها گام در اجتماع گذاشته و حالتی اجتماعی به خود میگیرند.
بنابراین جایگاه دیگران را فهمیدن هم، نیازِ به تجربهی شخصی- فردی دارد و هم بایستی تجاربی اجتماعی را کسب کرده باشید و درآنجاست که وقتی کسی دکترا میگیرد و یا مسئولیتی را میپذیرید درواقع قدر کارش را میدانید چراکه دراین زمینه بهنوعی همذات پنداری با آن فرد دستیافتهاید. برای مثال: تماشای فوتبال بهمنزلهی این نیست که شما فوتبالیست هستید بلکه تنها اطلاعاتی را در حوزهی ورزش فوتبال دارید اما وقتی خودتان فوتبالیست باشید و میادین را تجربه کرده باشیم قضاوت شما دربارهی یک فوتبالیست منصفتر و منطقیتر است. وقتی کسی نویسنده نیست قضاوت او دربارهی نویسندگی نمیتواند درست باشد بنابراین نباید همهچیز را قاطی کرد و بهقولمعروف هر چیزی درجای خود نکوست. آگاهی نسبت به هر چیزی شما را نسبتِ به خویش و دیگران آگاهتر و معقولتر میکند. پس معقول باشید تا که عقلِ دیگران مقبولیت کار شما را در هر صنفی پذیرا باشد. تجارب انسانها گاهی مشترک است و گاهی هم مجزاست؛ بنابراین نمیتوان گفت همهی تجارب باهم سنخیت موضوعی و رفتاری دارند بلکه نوع تجارب و زمان و مکانی که فرد آن موضوع را تجربه نموده بسیار مهم است. گاهی برخی از تجارب «فراتجربه» محسوب میشود و جامعه درک و استنباطی از آن ها ندارد که دراین حالت باید سوخت و ساخت اما سایر تجارب آدمها میتواند دریک بازه زمانی یا دههی خاص شکلگرفته باشد که انتقال این تجارب و فهم از این تجارب میتواند معقول و مشترک باشد.
فردی که در دههی 30 تجاربی را داشته است با فردی که در دههی 90 تجاربی را کسب نموده درزوایایی مشترکاند و درجهاتی هم با یکدیگر در اختلافاند؛ بنابراین بایستی تجارب و فهم از یکدیگر را بر اساس زمان و مکان و شرایط موجود در آن زمان و مکان به دایرهی وارسی و قضاوت بُرد. با این تفاسیر، «حاشیه درمتن» خود باعث شده تا که «متن در حاشیه» قرار بگیرد. وقتی حاشیه درمتن قرار میگیرد بهطور ناخودآگاه متن به حاشیه میرود. حاشیه باید بهمانند هلالی دورِ متن باشد نه اینکه متن را هلالِ خویش کند. حاشیه و متن ارتباطِ موضوعی و معنایی با یکدیگر دارند و لازم و ملزوم یکدیگر هستند به شرطی که لازم متن باشد و ملزوم حاشیه و البته عکس آن صادق نیست اما در بعضی از فرهنگها و اقلیمهای آرکائیک و شاید مدرن به دلایلی که نیاز به تحقیق و پژوهش بیشتر دارد این حاشیه است که به متن میآید و متن بهعنوان حاشیه شناخته میشود.