
تابستان داغ همان سال، خورشید چنان میتابید که سقفهای کاهگلی روستا بوی خاک سوخته میداد. مشد اصغر، چوبدار روستا، با افتخار گاو شیردهی خریده بود که به قول خودش «خیر و برکت داشت».
گاو، قهوهای سوخته بود با لکههای روشنی روی گردنش که شبیه روسری گلدار زنان روستای کوزره بود. چشمان درشت و نمناکش انگار همیشه چیزی برای گفتن داشت.
مشد اصغر به زن و بچههایش سپرده بود:
«این گاو رو مثل چشماتون مراقبت کنین. آب و علفش نباید دیر بشه.»
اُمّ لیلا – زن مشد اصغر که در روستا همه «اُمّا» صدایش میزدند – صبح و عصر طویله را جارو میزد، یونجه و علف تازه جلوی گاو میریخت و موقع دوشیدن شیر با او حرف میزد.
اما یک روز، حوالی ظهر، وقتی گرما تا میانه دیوارهای خشتی بالا آمده بود، صدایی از طویله بلند شد. صدایی کمی کشدار:
«اُمّـااا... اُمّـااا...اُمّـااا...»
اُمّا اول خیال کرد خیالاتی شده. اما وقتی دوباره شنید، با تعجب و سؤال به صورت اصغر نگاه کرد.
مشد اصغر خندید و گفت:
«معلومه زن! مگه شک داری داره تو رو صدا میزنه؟»
اُمّا کفشهای گالوشش را پوشید و دوید طرف طویله. گاو همانطور که نگاهش میکرد، صدای کشداری از گلویش بیرون میآمد که واقعاً شبیه اسم او بود.
شایعه در روستا
از فردا، خبر مثل باد در کوچههای خاکی چرخید. اولین کسی که شایعه را ساخت، خانم زر، همسایهشان بود. او به هر که میرسید میگفت:
«زن مشد اصغر با گاوش حرف میزنه! با گوشای خودم شنیدم که گاو هر وقت گرسنه یا تشنه میشه، اُمّـا رو صدا میزنه. اگه باور ندارید، خودتون برید گوش کنید.»
کمکم شایعه به محلههای دیگر روستا هم رسید.
زنی در دکان مش یحیی، دستش را روی کلهقندی که داخل ترازو بود گذاشت و گفت:
«به این شیرینبارون قسم، به جان خودم و بچههام، گاو مش اصغر حرف میزنه.»
زنی که تازه وارد دکان شده بود، گفت:
«راست میگه! منم شاهدم. شنیدم که گاو از تنگنظری زن صاحب قبلیش هم گله میکرد.»
زنی که با چشمانش قفسههای خاکگرفته دکان را جستوجو میکرد، چادرش را جمع کرد و گفت:
«فکرشو بکن… تو تاریکی طویله، یهو گاو با آدم حرف بزنه… خیلی ترس داره. آدم دلش میلرزه، خیال میکنه جن باشه. آخه میگن جنها هم سم دارن، درست عین گاو…!»
مش یحیی که داشت پول قند را داخل دخل میگذاشت، سرش را تکان داد و گفت:
«به حق چیزای نشنیده… گاو مشد اصغر این روزها شده گاو پیشانیسفید.»
پیرمرد نابینایی که همیشه در میدانچه روستا، کنار دیوار کل ولیالله مینشست، تسبیحش را در دست چرخاند و با صدای غمناکی گفت:
«هییی روزگار… این گاو مشد اصغر هم روزگار سختی داشتهها. دیشب به خوابم اومد، میگفت از کوزرهایها گلهمنده. میگفت غریب و مهمونم ولی کسی بهم سر نمیزنه، احوالی نمیپرسه.»
یار ممد که چند نفر آنطرفتر نشسته بود، چوپوق کهنهاش را از جیب کتش درآورد. کمی توتون ریخت، با انگشت فشار داد و فندک زد. وقتی مک محکمی زد، لپهای لاغر و چروکیدهاش مثل کاسه گود شد. دود غلیظی که از دهان و سوراخهای بینیاش بیرون میزد، جلوی صورتش پردهای خاکستری ساخت. گفت:
«پس حقیت داره… گاو مشد اصغر حرف میزنه.»
کل حسن که کمی عاقلتر به نظر میرسید، گفت:
«اصلاً امکان نداره گاوی حرف بزنه.»
همانطور که دستش را برای تأکید بالا و پایین میکرد، ادامه داد:
«ایهاالناس، همهتون گاو و گوسفند دارین. کدومتون دیدین اونا حرف بزنن؟»
پسر جوانی که ایستاده بود، با خندهای شیطنتآمیز گفت:
«عمو حسن، حالا این یکی حرف میزنه. آسمون که به زمین نیومده!»
کل حسن گفت:
«تو هنوز جوونی… گاو پا تو لگد نکرده.»
شایعهای که همهگیر شد
خلاصه شایعه چنان اوج گرفت که حتی در روستاهای کل شرّاء هم مردم درباره گاو سخنگوی مشد اصغر داستانهایی میگفتند.
یک بار مشد میرزا، وقتی در همدان از مغازهای برای دکانش خرید میکرد، مغازهدار فهمید او کوزرهایست. با ذوق گفت:
«قسمت میدم به جون مادرت، از حرفهای اون گاو برام بگو! میخوام بدونم تا حالا چه چیزهایی گفته.»
معلم کلاس پنجم روستای خماجین به دانشآموزش گفته بود:
«گاو مشد اصغر بهتر از تو شعرای سعدی رو میخونه.»
دانشآموز دیگری با تعجب گفت:
«اجازه آقا! مگه گاو هم سواد داره؟»
هر روز، تعدادی از مردم در خانه مشد اصغر جمع میشدند تا گاوش را ببینند.
اما هرچه مشد اصغر توضیح میداد:
«باباجان! گاو من یک گاو معمولیه، مثل بقیه گاوها!»
آنها باور نمیکردند.
یک نفر از میان جمعیت داد زد:
«مشد اصغر، به خدا من از راه دوری اومدم. از روستای شیرینآباد. خدا خیرت بده، بذار دو کلمه با گاوت حرف بزنیم!»
مردی که روی موتور سیکلتش نشسته بود و سیگاری به لب داشت، گفت:
«مثلاً میخواستی به گاو چی بگی؟ مگه فامیلتِ؟»
مرد شیرینآبادی چهرهاش درهم رفت و چیزی نگفت.
مردی که روی دیوار نشسته بود، گفت:
«بهخدا، گاو فهم و شعورش از بعضی آدمها بیشتره.»
جوانی شتابزده پای پیرمردی که در سایه ایستاده بود لگد کرد و به چند نفر هم تنه زد؛ میخواست جلو جمعیت باشد. یکی گفت:
«اووهَه، مگه گاوی…؟!»
پیرمرد که با عصایش جوان را نشانه رفته بود، گفت:
«راه رفتن رو از گاو یاد بگیر و آب خوردن رو از خر.»
شلوغی بیپایان
مشد اصغر از کار و زندگی افتاده بود. مجبور بود هر روز جواب خیلیها را بدهد که جلوی خانهاش برای دیدن گاو جمع میشدند. پسرش هم مجبور بود بین مردم آب تقسیم کند و گاهی نانی بدهد تا کسی تشنه و گرسنه نماند.
البته برای دکانهای بقالی روستا خوب شده بود. بهخاطر حضور مسافرین، فروششان بالا رفته بود.
برای بچههای روستا هم خوشی داشت؛ هر روز کنار جمعیت مشغول بازی میشدند.
ورود پاسگاه
خبر تجمع و بلوای مردم که به پاسگاه رسید، روزی از طرف پاسگاه قهاوند به کوزره آمدند.
مردم همینکه ماشین جیپ پاسگاه را دیدند، در چشمبههمزدنی پراکنده شدند.
فقط مشد اصغر جلوی در ماند و با تردید نگاه کرد. با ترسی که در دلش بود، زیر لب گفت:
«گاو ما زایید!»
نمیدانست چه اتفاقی خواهد افتاد.
رئیس پاسگاه، گروهبان یکم، از ماشین پیاده شد. پکی به سیگارش زد و خاکسترش را با ضربه انگشت به زمین ریخت.
مشد اصغر نگاهی به پوتینهای براق و واکسزدهاش انداخت، آب دهانش را قورت داد و کلاه نمدیاش را با دست کمی جابهجا کرد.
رئیس پاسگاه با لحن آمرانه گفت:
«این چه بساطیه راه انداختی؟»
اصغر گفت:
«قربان، تقصیر من نیست. مردم هر روز خودشون میان اینجا و جمع میشن.»
رئیس پاسگاه گفت:
«امروز اومدم بهت اخطار بدم. اگه فردا هم مردم اینجا جمع بشن، میام کتبسته میبرمت پاسگاه و بازداشتت میکنم.»
اصغر دستش را روی چشمش گذاشت و گفت:
«چشم قربان. همین فردا گاو رو میبرم میفروشم، خیالت راحت.»
راز در گوش
رئیس پاسگاه که اخطارش را داد، برگشت طرف ماشین. یک قدم برداشت، اما دوباره ایستاد. برگشت و نزدیک اصغر آمد.
اصغر که ترسیده بود، خودش را جمعوجور کرد.
رئیس پاسگاه آرام در گوشش گفت:
«راست میگن؟ گاوت واقعاً حرف میزنه؟… میخوام ببینم چی میگه.»
اصغر لبخند تلخی زد و گفت:
«نه قربان شما که سواد دارین باور نکنید. مردم روستا سادهان. از این حرفها میزنن… مگه نشنیدی قدیمیها میگفتن: گُنَه کند گاوان، کدخدا دهد تاوان…»
رئیس پاسگاه چیزی نگفت، سوار ماشینش شد و رفت.
روز فروش گاو
فردای آن روز، مشد اصغر گاوش را صبح زود از طویله بیرون آورد. زنش مهره آبی رنگ که برای چشمزخم به گردن گاو بسته بود، باز کرد. از کوچههای باریک و خاکی روستا آمدند تا وسط میدانچه. منتظر بود وانت نیسان بیاید و گاو را برای فروش به شهر ببرد.
چند نفری که دور گاو جمع شده بودند، مثل یک انسان با او رفتار میکردند. حتی یکیشان همین که رسید، به گاو سلام داد. زنی چند مو برای تبرک از گاو کند که حیوان حس کرد پشه نیشش زد، بلافاصله دمش را تکان داد.
با کنجکاوی منتظر بودند تا گاو چیزی بگوید.
یک نفر آهی کشید و گفت:
«عمو اصغر… چشمای گاوتو نگاه کن، پر اشکه. فکر کنم داره میگه منو نفروش…»
همان لحظه وانت از راه رسید. مشد اصغر گفت:
«خدا خیرتون بده، کمک کنید گاو رو بذاریم تو ماشین.»
بدرقه آخر
وقتی گاو داخل وانت رفت و اصغر داشت طنابش را به نردههای ماشین میبست، جوانی موفرفری از آن طرف وانت به گاو گفت:
«ببخشید من دُمت رو کشیدم. فردا نری بگی نامردی کرد… قصدم کمک بود. وگرنه ما راضی نیستیم تو از کوزره بری.»
وانت راه افتاد و به طرف شهر حرکت کرد. عدهای که تازه خبردار شده بودند، داشتند با عجله به طرف میدان میآمدند… قصدشان دیدن گاو و کندن مو از بدنش برای تبرک بود.
اما دیگر دیر شده بود.
مشد اصغر کنار راننده نشسته بود. وانت در پیچهای جاده خاکی ناهموار میلرزید و بالا و پایین میشد. آفتاب تازه بالا آمده بود و نور زردش از شیشه پشت میتابید. اصغر از توی آینه گاوش را نگاه کرد؛ همانطور آرام نشسته بود، با چشمهایی خیس و نگاه فرو افتاده.
اصغر آه بلندی کشید و توی دلش گفت:
«حیوون… میدونم تقصیر تو نیست. تو که حرف نمیزنی… این مردمان که شایعه میسازن و خودشون هم باور میکنن…»
قطره اشکی از گوشه چشم گاو لغزید و روی کف وانت افتاد. همان لحظه، مشد اصغر با خودش فکر کرد اگر گاو زبان داشت، لابد میگفت:
«یک کلاغ و چهل کلاغ همیشه هست… باورها راحت شکل میگیرن… ولی پاک شدنشون، سالها طول میکشه…»
مشد اصغر سرش را بلند کرد. خورشید، حالا کامل طلوع کرده بود و دشت را به رنگ طلایی درآورده بود. او ماند و صدای لاستیکهای وانت روی جاده خاکی که داشت به روستای گاوخانه نزدیک میشد.
راننده نیسان که در سکوت جاده را میپایید، آهی کشید و گفت:
«مشد اصغر… عجب روزگاریه… همه میخوان بدونن گاو چطور حرف میزنه و چی میگه، ولی کسی نیست گوش کنه آدمها حرف دلشون چیه و چی میگن… همین زن من اصلاً حرف حالیش نیست. چیزی هم که میگه، من حالیم نمیشه…»
مشد اصغر به راننده نگاه کرد و آهی کشید. گفت:
«میدونی چیه رفیق؟ مردم این روستا دنبال چیزیان که زندگی سادهشون رو کمی بزرگتر نشون بده… حتی اگه دروغ باشه. همین حرفای شبنشینی پای کرسی و سایهنشینی تابستون کنار دیوارِ که داستانهای دروغ رو میسازه و آدمهای ساده هم باور میکنن… آخرش میشه دلچرکینی. میشه دعوا. میشه قهر و کوچ کردن به شهر. کاش میفهمیدن این قصهها، بهونه زندگیه نه دلیل نفرت.»
وانت در غباری که پشت سر گذاشت، آرام آرام دور شد. اما آن جمله، مثل زخم تازهای تا آخر عمر در دل مشد اصغر ماند:
«باورهایی که آدمها میسازن… گاهی از حقیقت خطرناکتره.»