
ممدجعفر کشاورزی ساده بود؛ اهل روستای کوزره. تازه چند ماهی میشد ازدواج کرده بود و هنوز بوی عروسی از خانهاش به مشام میرسید. دوستی از دوران سربازی داشت به نام مرادعلی؛ مردی از روستای خماجین. مدتها بود قول داده بود او را به شام دعوت کند، اما یا فرصت نشده بود، یا یادش رفته بود.
بالاخره یک روز بعد از ظهر، تصمیمش را گرفت. رو به زنش گفت:
– یه غذای درستوحسابی درست کن زن، امشب مهمون داریم. من میرم مرادعلی رو دعوت کنم.
زنش گفت:
– تا تو بری و برگردی شب شده، ولی نگران نباش، شام را آماده میکنم.
ساعاتی از غروب آفتاب مانده بود که ممدجعفر، با پای پیاده، از کوزره بیرون زد. از میان باغهای انگورگذشت. خورشید کمکم خودش را به لبهی کوه میکوبید و نورش طلایی و خسته بود. مسیرش از کنار امامزادهی قدیمی و قبرستان کوزره میگذشت.
راه مالرویی بود که از میان قبرها میگذشت. قبرهایی با سنگهای کهنه و فرورفته، انگار سالهاست فراموش شدهاند. ممدجعفر به نشانهی احترام برای همهی مردهها فاتحهای خواند. دلش گرفت... یاد پدرش افتاد.
یاد آن روزی که، وقتی هنوز بچهای بیش نبود، پدرش بر اثر حصبه از دنیا رفت. یادش آمد که مردم روستا جنازهی پدرش را در همان حمام قدیمی بالامحله شستند..
آن روز، تابوت را که بلند کردند، با نوای لاالهالاالله، او مثل جوجهای بیپناه پشت سر جمعیت میدوید و گریه میکرد. پسرعمویش، که چند سالی از او بزرگتر بود، سینی حلوای مسی را جلو جمعیت گرفته بود و با چشمانی نمدار راه میرفت.
نزدیک قبرها که رسیدند، چند بار تابوت را زمین گذاشتند تا فاتحهای بخوانند. ملا سیدآقاجان، ملای روستا، نمازش را شروع کرد. برای ممدجعفر اولینبار بود که نماز میت میدید. کسی کفش درنیاورد، رکوع و سجودی هم نبود.
خاک قبر هنوز نم داشت، بوی خام و مرطوبی میداد.
کل قاسم، همان مرد ریزنقش و استخوانی که همیشه داوطلب دفن مردهها بود، به داخل قبر رفت. مرده را که با کفن سفید پیچیده بودند، به آرامی وسط گودی قبر گذاشتند؛ قبری که درست به عمق یک متر حفر شده بود.
زنها بلند بلند گریه میکردند. ممدجعفر کنار مادربزرگش ایستاده بود و گوشهی لبش را میجوید. کل اصغر هم گل درست کرده بود؛ تا خشتها را با آن بپوشانند. ملا سیدآقاجان از روی کتابچهی کوچکش تلقین میخواند، صدایش آرام و لرزان.
یکی از مردها صورت پدرش را از کفن کمی بیرون کشید، بالای سر مرده نشست و تکانش میداد تا بهتر بشنود. کل قاسم، یکی یکی خشتها را چید. با هر خشت، تاریکی درون قبر بیشتر میشد. و در آخر سنگ لحد را گذاشت.
وقتی خاک روی خشتها ریخته شد، همهچیز تمام شده بود. آنقدر سریع بیل میزدند که گرد و خاک راه نفس را میبست. مردم صرفه میکردند و خاک، در هوا میرقصید. بیلبهدست میچرخید تا همه در ثواب دفن شریک شوند.
ممدجعفر، در حالی که از میان همان قبرها عبور میکرد، تمام این صحنهها توی ذهنش تکرار می شد.
آفتاب داشت غروب میکرد. سایهی درختان دراز و درازتر میشد.
کلی سال از آن ماجرا میگذشت.
قبر پدر، حالا دیگر کهنه و ترکخورده بود. سنگش نیمهفرورفته و علفهای هرز بیدعوت از میان درزش سر برآورده بودند؛ خزانزده و تلخ.
در همین حال، نگاهش را از قبر گرفت، نفس عمیقی کشید و راه خماجین را پیش گرفت.
از پیچوخم کوچههای خاموش روستا گذشت، میان دیوارهای خشتی که هنوز بوی کاهگل میدادند.
خورشید حالا دیگر پشت کوههای گاوخانه پنهان شده بود.
قرمزی داغ غروب، با سیاهی شب گره خورده بود.
روشنایی روز دیگر داشت میمرد.
جلوی در مرادعلی رسید.
آهسته در زد.
از پشت در صدایی آمد:
– کیه؟ اومدم نزن دیگه…
در چوبی با تقتقی باز شد، و دو دوست بعد از مدتها، همدیگر را در آغوش گرفتند.
گرمای دوستی مثل چراغی بینشان روشن شد.
مرادعلی لبخند زد:
– رفیق! بهسلامتی… راه گم کردی؟ این طرفا؟!
ممدجعفر گفت:
– هیچی… گفتم امشب بیای خونهی ما، شام مهمون ما باشی. زنم منتظره.
مرادعلی دستی به صورتش کشید و گفت:
– قربونت… حتماً میام. فقط یه کاری دارم، تمام بشه عقب سرت میآم. نگران نباش، دیر نمیشه.
ممدجعفر سر تکان داد، خداحافظی کرد و به سمت کوزره برگشت.
دیگر هوا گرگومیش شده بود.
نور از روی درختان ودیوارها پاک شده بود و سایهها مثل مارهای سیاه روی زمین خزیده بودند.
همان راه همیشگی، از کنار قبرستان گذشت.
قدمهایش سست شده بود.
باد ملایمی از لابهلای درختان باغ انگور میوزید.
صدای خشخش برگها در باد، مثل زمزمهی کسی بود که از پشت سرش میآمد.
قبرها در تاریکی، بیصدا خمیازه میکشیدند…
به قبر پدر رسید.
از فاصلهای نهچندان دور ایستاد.
چشم در چشم خاکِ خفته.
دستهایش لرزید.
نفسش سنگین شده بود.
در دلش گفت:
– کاش بودی… کاش امشب تو هم سر سفرهمون بودی بابا...
ناگهان زیر پایش لغزید. خاک نشست و فرو رفت.
یک گودی تازه، مثل دهانی گرسنه، روبهرویش باز شد.
دلش لرزید.
یک قدم عقب رفت.
همه چیز ساکت بود.
فقط صدای شغال، از دل باغهای تاریک، مثل نالهی زن بختبرگشتهای به گوش میرسید.
چرخید.
سایهها میان درختها تکان میخوردند.
هوا خفه بود.
انگار روستا مرده بود.
و قبر… آن قبر قدیمی، با سنگی فرسوده، حالا دیگر اسم کسی رویش معلوم نبود.
ممدجعفر با لبخندی سرد، قدمی جلو رفت.
پا به خاک گودی زد.
با صدایی آرام گفت:
– رفیق... تو هم امشب مهمون من باش.
و بعد، بیهیچ دلیلی، بیهیچ توضیحی، شروع کرد به دویدن.
دوید به سمت روشناییِ کمرمق روستا…
دوید تا از آن خاک سرد و آن سکوت شوم دور شود…
سفره باز شده بود.
ممد جعفر و زنش با حوصله مشغول چیدن غذا بودند. بوی قیمه داغ و برنج دمکشیده، فضای خانهی کاهگلیشان را پر کرده بود.
مرادعلی، لبریز از خاطرات سربازی، با همان حالت جدی و بیاحساس همیشگی، خاطرات خندهدار تعریف میکرد، و خودش نمیخندید، اما ممدجعفر و زنش ریسه رفته بودند از خنده.
در همین لحظه، صدای کوبیدن در از ته حیاط بلند شد.
هر سه نفر سر جایشان میخکوب شدند.
مرادعلی لبخندش پرید و گفت:
– انگار مهمون دیگهای هم داری، رفیق…
زن ممدجعفر با تردید گفت:
– نه به خدا… کسیو دعوت نکردیم، فقط شما قرار بود بیای.
صدای در دوباره آمد. محکمتر و کشدارتر.
ممدجعفر گیوههایش را پوشید.
از تاقچه فانوس را برداشت. فتیله را بالا زد، نور زرد رنگ شعله در فضای نیمهتاریک خانه پاشید.
آرام از پلهها پایین آمد و به طرف دروازه رفت.
در چوبی با نالهای زنگزده باز شد.
فانوس را بالا گرفت. نور افتاد روی قامت خمشدهی مردی که کفنی خاکآلود به تن داشت.
صورتش رنگپریده بود و صدایش… خشدار و بینفس:
– ممد جعفر… سلام. منم… نترس.
ممدجعفر خشکش زده بود.
دستش لرزید، نزدیک بود فانوس از دستش بیفتد.
با لکنت گفت:
– تو… تو کی هستی؟
مرد کفنپوش آرام قدمی جلو آمد:
– یادت رفته؟ کنار قبرم وایساده بودی… به سنگ قبرم نگاه کردی… گفتی رفیق، امشب مهمون من باش...
سکوت، مثل لایهای از یخ بینشان افتاده بود.
ممدجعفر چارهای نداشت. خودش دعوت کرده بود…
با صدایی خفه گفت:
– بفرما… خوش اومدی…
مرد کفنپوش آرام پشت سرش راه افتاد.
ممدجعفر زیرچشمی حواسش به او بود. فانوس در دست، مسیر را روشن کرد و به سمت خانه برگشتند.
وقتی در خانه را باز کرد و مرد وارد شد، زن ممدجعفر با دیدنش جیغی کشید، کاسهی آب از دستش افتاد و شکست.
بیهوش روی زمین افتاد.
مرادعلی هم گوشهای از اتاق کز کرد، رنگ به صورت نداشت.
ممدجعفر سریع کنار زنش رفت، آب به صورتش پاشید، به هوشش آورد.
مرد کفنپوش با آرامشی عجیب، جلو آمد.
نشست، و با صدایی گرم و ملایم گفت:
– نترسین… نترسین… منم مثل شما انسانم…
چهرهاش دیگر آنقدر ترسناک نبود.
چشمهایش برق میزد.
نور فانوس که روی صورتش افتاده بود، حالا نوعی آرامش از چهرهاش ساطع میشد.
زن ممدجعفر، هراسان، ولی ساکت کنار سفره نشست.
مرادعلی، هنوز میلرزید اما جلو آمد.
چهار نفر، زیر سقف گلین خانه، کنار چراغ نفتی، غذا خوردند سایه هایشان روی دیوار گلی خانه درشت تر از خودشان می لغزید .
مرد کفنپوش لقمههایی کوچک برداشت، آرام میجوید و گاهی درباره دنیای زندهها سوال میپرسید.
– هنوز کوزره ارباب و خان داره؟
– روستا چقدر بزرگ شده! چند نفر جمعیت داره؟
– هنوز کلبَ اکبر زنده است؟
همه با تعجب جواب میدادند، ولی هیچکس نپرسید:
– اونطرف چه خبره؟ اون دنیای شما چه شکلیه؟
وقتی شب به انتها رسید، مرد کفنپوش بلند شد.
رو به زن میزبان تعظیم کرد:
– خانم، دستپختتون بینظیر بود… ممنونم ازتون.
مرادعلی گفت:
– من امشب به خماجین بر نمی گردم، همینجا میخوابم.
مرد کفنپوش با همان وقار به در حیاط رسید.
ممدجعفر او را تا دم در بدرقه کرد.
قبل از رفتن ایستاد، رو کرد به او و گفت:
– رفیق… امشب شام تو دادی…
فردا شب نوبت توئه مهمون من باشی…
همونجا بیا… همونجا که پات خورد به خاک قبرم… من منتظرت میمونم…
بعد چند قدم رفت… دوباره برگشت.
با لحنی جدیتر:
– یادت نره ممدجعفر… قول دادی…
کمی بعد در سایههای انتهای کوچه پنهان شد.
فردای آن شب، ممدجعفر حال و روز خوشی نداشت.
دلش به کار نمیرفت.
افکارش دور خودش میچرخیدند، مدام به آن دعوت فکر میکرد... دعوت مردهای که اسمش را حتی نمیدانست.
بارها با خودش گفت نمیرم...
اما هر بار، وجدانش مثل سنگی از درون به قلبش میکوبید و زمزمه میکرد:
"قول دادی... این نامردیه که دعوتی را قبول کنی و انجام ندی..."
بعدازظهر، تصمیمش را گرفت.
زنش را صدا زد و گفت:
– میخوام یه چیزی بهت بگم… ولی قول بده نترسی و آرام باشی…
زنش با نگرانی گفت:
– ممدجعفر... به ماجرای دیشب ربط داره؟
سری به تایید تکان داد.
چند لحظه ساکت ماند و گفت:
– اون مرده… منو دعوت کرد.
امشب… مهمون اونم.
زنش با بغض گفت:
– نمیشه نری؟ نمی ذارم بری… تو خودت گفتی اون… اون زنده نیست!
ممدجعفر گفت:
– نه… قول دادم.
تو خودت خوب میدونی ما رعیتیم، سرمون بره، قولمون نمیره.
زنش اشک در چشمانش جمع شد:
– اگه برنگشتی چی؟ این چه کاریه؟!
ممدجعفر لبخند تلخی زد:
– اگه نیومدم… منو حلال کن چاره ای نیست .
– زبونتو گاز بگیر… هر رفتنی برگشت هم داره.
ممدجعفر سر و صورتش را شست، پیراهن سفید عروسیاش را پوشید، و با نگاهی پر از معنا، از زنش خداحافظی کرد.
آفتاب غروب کرده بود.
رنگ کبود و تاریکی آرام آرام همهجا را فرا گرفته بود.
قدمهایش سنگین بود.
دلش پر از تردید، اما قولش محکمتر بود.
از کوچهها گذشت، از کنار باغها، تا رسید به قبرستان.
ایستاد.
همهجا ساکت بود، فقط صدای سگها از دور دست شنیده میشد.
ایستاد کنار همان قبر…
همانجایی که دیشب به شوخی گفت: "تو هم امشب مهمون من باش."
پایش را آرام به قبر کوبید.
قبر آهسته نشست.
خاک فرو رفت.
از درون قبر صدایی آشنا آمد:
– خوش اومدی ممد جعفر...
مرد کفنپوش از گودال پیدا شد.
با همان صدای آرام گفت:
– سلام. بفرما داخل...
ممدجعفر تردید کرد.
گودال تاریک و عمیق بود.
اما مرد گفت:
– نترس. بیا پشت سرم...
ممدجعفر یک پایش را داخل گذاشت.
پله ای زیر پایش حس کرد.
پلهای بعد، پلهای دیگر...
با هر قدم، مرد کفنپوش میشمرد...
تا اینکه به پلهی صدم رسیدند.
در انتهای پلهها، دری باز شد.
نور ملایمی پخش شد.
و ناگهان… ممدجعفر خود را در باغی زیبا یافت.
پرندگان رنگارنگ میان درختان میوه آواز میخواندند.
عطر گلها در فضا پخش بود، درختها پر از میوه، آسمان آبیتر از همیشه.
ممدجعفر حیران و خوشحال، نفس عمیقی کشید.
گفت:
– رفیق… اینجا کجاست؟
مرد کفنپوش با لبخند گفت:
– اینجا… خونهی من و توئه.
– نه نه… اینجا حتما بهشته. مال توئه، نه من…
مرد کفنپوش گفت:
– بین من و تو فرقی نیست.
ما رفیقیم.
اینجا بزرگه، بیانتهاست… مال هر دوتامونه.
ممدجعفر با تعجب قدم میزد، هر چه میخواست، همان لحظه حاضر میشد.
غذا، میوه، آب خنک…
هوا خنک و مطبوع بود.
با مرد حرف زد، خندید، پرسید، شنید…
اما یکدفعه دلش لرزید.
– من… من باید برگردم.
زنم منتظره…
به خودش آمد، فهمید زمان زیادی گذشته.
مرد کفنپوش با نگاهی پر از خواهش گفت:
– ممد جعفر... اینجا بمون. همهچی هست.
غذا، آرامش، نور، دوستی…
غم و ترس اینجا راه نداره.
ممدجعفر اما سری تکان داد.
– نه رفیق... زنم... زنم تنهاست.
مرد کفنپوش آرام گفت:
– یادته وقتی از پلهها پایین میاومدیم، من میشمردم؟
تا عدد صد رسیدم... آره؟
ممدجعفر با تعجب گفت:
– آره، چی شده مگه؟
– صد پله… هزار ساله.
هر پله، صد سال.
الان هزار سال از روزگار تو گذشته، رفیق…
دیگه کسی منتظرت نیست.
سکوتی سنگین افتاد.
باد خفیفی لابهلای شاخوبرگ باغ پیچید، انگار خود باغ هم غصهدار شده بود.
ممدجعفر با صدایی لرزان گفت:
– اما من… من باید برگردم.
قول دادم، زنم منتظرمه.
مرد آه کشید و گفت:
– حق با توئه. من فقط حقیقتو گفتم. حالا انتخاب با خودته.
اگه رفتی... دیگه راه برگشتی نیست. این راه، یکطرفهست.
ممدجعفر مکثی کرد.
دست مرد را گرفت. با چشمانی پر از اشک گفت:
– تو بهترین دوستی بودی که داشتم.
اگه دوباره انتخاب میکردم… بازم دعوتت میکردم سر سفرهمون.
مرد لبخند زد، تلخ، آرام، و محزون.
در را باز کرد.
نور آرامی به پلهها تابید.
ممدجعفر قدم گذاشت روی پلهی اول…
و صدای مرد در گوشش پیچید:
– اگه این پلهها رو تا آخر بری... هزار سال دیگه ازت خواهد گذشت.
وقتی رسیدی بالا... شاید جز خاک، چیزی از دنیا نبینی.
ممدجعفر چیزی نگفت. فقط بالا رفت.
نفسنفسزنان به انتهای پلهها رسید.
از قبر بیرون آمد…
اما دیگر هیچ نشانی از قبرستان نبود.
نه سنگ، نه درخت، نه آن قبر که شبهای پیشین دیده بود.
فقط بیابانی خشک، خالی، پر از گرد و غبار.
خورشید بی رونق می تابید.
پشت سرش را نگاه کرد.
فقط چند سنگ پراکنده.
هیچ اثری از پله، از در، از قبر... هیچچیز.
به یاد آورد که کوزره از کدام سمت بود.
راه افتاد...
باد میوزید.
دیوارهایی کوتاه، مخروبه، پوشیده از خزه و خاک، از دل خاکستر زمان بیرون زده بودند.
گردباد، علفهای خشکیده را به آسمان میبرد، گاهی به دور همان دیوارها میچرخاند و بعد به بیابان میپراکند.
سکوت، سنگین و مرگبار بود.
هیچ صدایی از زندگی نمیآمد.
نه صدای مرغی، نه صدای آدمی، نه بانگ سگی…
نه از همسر مهربانش خبری بود ، نه از مردمان مهمان نواز کوزره
تنها صدا، صدای پاهای خودش بود که روی خاک ترکخوردهی تاریخ به جا می ماند.
آرام، آرام، بی هدف قدم بر می داشت.
باد رد پایش را از روی خاک محو می کرد.
"زمان دنیا در برابر آخرت، مثل یه چشمبههمزدنه.
زندگی اینجا گذراست… اما تصمیمهامون، اخلاقمون، مهربونیهامون، همه بر جا میمونه."