در طرح این موضوع از سخنان دکتر حبیب اله عباسی بهره جسته ام. آنچه یک «متن» را تبدبل به یک اثر ادبی میکند فعال کردن هنر «سازهها» است. هنری که از موارد زیر استفاده میکند: 1- استفاده از شعر به مناسبت موضوع نثر؛ 2- استفاده از مترادفات به برای نشان دادن تسلط نویسنده بر لغات و گسترده بودن دایرۀ واژگان وی؛ 3- استفاده از آیات و احادیث؛ 4- استفاده از امثال و حکم فارسی و عربی؛ 5- استفاده از واژگان مختص نویسنده (واژه سازی)؛ 6- استفاده از معادلهای شاعرانه واژگان به جای کلمات عامیانه؛ 7- پس و پیش کردن گزارهها که از ارکان سرودن شعر است؛ 8- استفاده از صنایع بدیعی در نثر (تنسیق صفات، جمع و تقسیم و...).
علاوه بر اعتبار و اهمیت بیحد و حصری که تاریخ وصاف در جمع آثار و کردار و رفتار تاریخی عصر خود دارا است، افزون بر آن گنجی است از نفایس اخبار بسیار مفید، از حیث استحکام لفظ و صحت استعمال لغات و کلمات و درستی عبارات نیز در مرتبۀ نخستین جای دارد و مطالعۀ آن کتاب سرمایۀ فضل و ادب و اطلاع بر نفایس الفاظ عجم و عرب و غرر اخبار و آثار گذشته تواند بود.
نفثه المصدور به عنوان یکی از بهترین نمونههای نثر فنی فارسی به زیبایی میدرخشد این اثر که از معروفترین کتب ادبی ـ تاریخی قرن هفتم و نمونة عالی نثر فنی، متکلف محسوب میشود روایتگر یک برهه تاریخ است. این اثر با برخورداری از عناصر زیباشناختی آثار شعری نظیر تکرار و توازن، برجستهسازی، توصیفهای بیاندازه، جملات معترضه، استشهادات عربی تا حد یک اثر منظوم پیش رفته است و چنان آن را در هالهای از ابهام معنایی قرار داده که فهم و درک آن را بسیار با مشکل مواجه ساخته است. در این میان کاربرد این شگردهای ادبی سبب شده که این اثر از معیار زبان خودکار خارج شده و به زبان شعر و نظم نزدیک شود. از این رو در این مقاله بر آن شدیم به صنایع تکرار و توازن و برجستهسازی که ابزارهای ایجاد کلام ادبی هستند و سبب ایجاد نظم و موسیقی و هنجارگریزی از کلام عادی زبان میشود مورد بررسی قرار دهیم تا دریابیم که نویسنده جهت بیان فحوای درونی و ساختار بیرونی کلامش از چه مبانیای بهره جسته است.
راحه المصدور از بهترین کتب نثر فارسی و در شیوۀ نثر فنی کلیله و دمنه میداند که نثر آن از کلیله و دمنه سادهتر و مشکلات تازی دران کمتر دیده میشود و موازنه و قرینه سازی مگر در موارد خاص به ندرت در آن به کار رفته. در انتخاب اشعار و آیات بسیاردقت شده و راوندی قصاید کاملی از شعرای هم عصر خود ذکر نموده. در هر فصل نیز ترجیح بندی وجود دارد و شرحی به نثر و یک قصیده در ادامه آن تا مؤلف به این وسیله کتاب را چه در نثر و چه در نظم با ذکر ممدوح خود موشح میسازد. راوندی افعال قدیمی را بیشتر از کتب معاصرینش استعمال و از فعلهای وصفی نیز بسیار استفاده کرده و افعال را در جملههای متقاطعه حذف و بنیاد کتاب را به سلیس بودن و روانی استوار نمودهاست. بهطور کلی نثر راحة الصدور را با توجه به این ویژگیهای زبانی میتوان نمونه کاملی از نثر قرن ششم بهشمار آورد.
یکی از متون مصنوع ادبیات فارسی است که به دلیل استعمال لغات مهجور و نامانوس کمتر مورد توجه قرار گرفته است و این درحالی است که این کتاب دارای ویژگیهای برجستۀ بلاغی و هنری است و به جرئت میتوان گفت که هیچ جملهای در این کتاب یافت نمیشود که عناصر بلاغی خالی باشد. بهعلاوه بعضی از بخشهای آن بسیار هنری و از دیدگاه زیباشناسی میتواند با متونی چون گلستان سعدی و سایر متون نثر فنی برابری کند. تشبیهات، استعارات، اسنادهای مجازی و زیباییهایی لفظی و معنوی در نثر این کتاب باعث شده که گاهی نثر آن تا مرزهای شعر پیش رود در بهکارگیری میرزا مهدیخان استرآبادی از آرایههای ادبی، مانند سجع، تشبیه، استعاره، تضمین، جناس و تضاد، نشاندهندة تسلط وی بر عربی و فارسی است.
جنبۀ ادبی این کتاب بسیار مهم است و حاوی داستانها، پندها، عبارات بدیع، اشعار زیبا و دلپذیر است. علاوه بر آن دربارۀ مسائل گوناگون مذهبی و اجتماعی نیز اشاراتی در کتاب هست که از طرز تفکر مردم در قرن چهارم و پنجم هجری و آداب و رسوم اجتماع آن روزگار حکایت میکند.
جنبۀ ادبی این کتاب پرداختن به روایت است، دیگر لغات عربی دشخوار بهقدر کلیله نیاورده و بیشتر به پارسی پرداخته است، دیگر بیشتر اعتنایش به سجع و مترادفات است، در صورتی که کلیله اعتنایش بیشتر به ازدواج و قراین است، دیگر صنایع لفظیه در مقامات زیادتر از کلیله بهکار رفته است، و مانند مقامات اسلاف خود مرادش در هم بافتن الفاظ بوده است... .