در نقد مختصر داستان خسرو و شیرین اثر نظامی گنجوی از سخنان دکتر سیدمرتضی میرهاشمی بهره جستهام. داستان خسرو و شیرین، دومین منظومه از مجموعۀ پنج گنج نظامی، داستان عشق خسرو پرویز پادشاه ساسانی به شیرین شاهزادۀ ارمنی است. عاشق این داستان یعنی خسرو، همچون مجنون عاشقی شوریده دل و پاکباز نیست؛ بلکه پادشاهی هوسباز است که وقتی با معشوق خود قهر میکند به سراغ زنان دیگر هم میرود؛ شاید بتوان گفت شیرین عاشقتر از اوست. در طی این داستان زیبا و جذاب، شخصیتهای بزرگ زیادی وجود دارند، که همزمانی حوادث و وقایع تاریخی، روایت این منظومه را به واقعیت نزدیکتر میکند. شیرین دختر ارمنیالاصل و شهبانوی قدرتمند و پرنفوذ دوران ساسانی، یکی از ماندگارترین چهرههای ادبیات کلاسیک و عاشقانۀ ایران است. روایتهای زیادی وجود دارد که شیرین را سخت زیبا و جذاب میدانند. جالب اینجاست که داستان عشق خسرو و شیرین در شاهنامه فردوسی هم آمده؛ اما بهنظر میرسد فردوسی چندان نظر مساعدی نسبت به شیرین ندارد. درحالی که نظامی او را زنی پاکدامن و مستقل معرفی کرده است. او پس از فراز و نشیبهای زیاد به همسری خسروپرویز، شاه بزرگ ساسانی درمیآید. شیرین آنقدر جذبه داشته که یکی از سنگتراشان و مهندسان دربار به نام فرهاد هم دلباختۀ او میشود. خسرو از این اتفاق آنقدر خشمگین و دلگیر میشود که میخواهد او را نابود کند؛ اما چون هیچ گناهی در او نمیبیند، به فریب از او میخواهد کوه بیستون را بتراشد. خسرو شرط گذاشته بود که اگر فرهاد بتواند در این کار موفق شود، فرهاد به وصال شیرین میرسد. روایتهای زیادی در اینباره وجود دارد که میگوید، خسرو پیرزنی را نزد فرهاد میفرستد و به دروغ خبر مرگ شیرین را به او میدهد. فرهاد هم همانجا تیشه را به سر خود میکوبد و جان میسپارد.
منظومۀ خسرو و شیرین علاوهبر این که از ارزش ادبی و غنایی بسیار بالایی برخوردار است، روایت داستانی بسیار جذاب و گیرایی هم دارد. ضمن این که، میتوانیم تصویر جامعی از ایران در زمان ساسانیان را هم ببینیم. در تمام طول این کتاب شاهد توصیفات زیبا و دقیق نظامی از باغها و مزارع سرسبز و آبادان هستیم، که نشاندهندۀ اهمیت کشاورزی، احترام به طبیعت و کار و تلاش مردم در آن دوران است. یکی دیگر از مسائل قابل تأمل در این کتاب، جایگاه زن در ایران باستان است. زنان در آن دوران همپای مردان صاحب قدرت و تصمیمگیری بودند. حتی در انتخاب همسر و دلدادۀ خود، این خود زنان بودند که در نهایت تصمیمگیری میکردهاند. عزت نفس و آزادی زنان تا حدی بوده که کسی مثل شیرین بهتنهایی سوار اسب میشود و به شکار میرود. همچنین در این کتاب اشاره شده که چطور ستمگری، گردنکشی و زیادهخواهی سران کشور باعث تباهی قدرت و ثروت ایران شده و راه را برای نابودی سلسلهای چندصد سالۀ ساسانی باز میکند.
نظامی در سرودن این منظومه با دقت و حساسیت بسیار بالایی سعی کرده از کلمات و عبارات ناب و همنشینیهای دلچسب استفاده کند. او بهدلیل خلاقیت در ساخت ترکیبات تازه و بدیع، جایگاه ویژهای در ادبیات فارسی دارد. نظامی قدرت تخیل و تصویرسازی قوی و منحصربهفردی دارد. مهارت او در توصیفات جذاب و گیرا، آن هم در قالب ابیاتی پر از وزن و قافیه، ستودنی و تکرارنشدنی است. در اشعار نظامی درونمایههای فلسفی هم دیده میشود. تنها نکته در این است که او از زبان پرتکلف فلاسفه برای رساندن پیامش استفاده نکرده است. او در دل همان کلمات ساده و آهنگین مفاهیمی مانند دم را غنیمت شمردن، زودگذر بودن عمر، بیاعتباری جهان و گذرا بودن آن را بیان کرده است.
بخشی از منظومۀ خسرو و شیرین
فلک جز عشق محرابی ندارد
جهان بیخاکِ عشق، آبی ندارد
غلام عشق شو کاندیشه این است
همه صاحبدلان را پیشه این است
کسی کز عشق خالی شد، فسرده است
گرش صد جان بوَد بیعشق مرده است
ز سوز عشق بهتر در جهان چیست؟
که بی او گل نخندید، ابر نگریست
چو من بیعشق خود جان را ندیدم
دلی بفروختم جانی خریدم
به عشق آفاق را پردود کردم
خرد را چشم، خوابآلود کردم
کمر بستم به عشق این داستان را
صلای عشق در دادم جهان را
سرانجام داستان خسرو شیرین
خسرو قبل از ازدواج با شیرین با همسری به نام مریم دختر امپراطور روم ازدواج کرده بود که از او پسری بدنهاد بهنام شیرویه دارد که در بددلی آنچنان است که در هنگام عروسی خسرو و شیرین (هنگامی که کودکی دهساله است) میگوید:«کاش شیرین همسر من بود». شیرویه هنگامی که به جوانی میرسد؛ زمانی که خسرو برای عبادت به آتشکده رفته است زمام امور را در دست میگیرد و خسرو را زندانی میکند. در زندان تنها مونس او، همسر وفادارش شیرین است که از او دلجوئی میکند. شبی پس از آنکه شیرین با کلام مهربانش به خسرو دلداری میدهد؛ هر دو بهخواب میروند. ناگهان به دستور شیرویه، دژخیمی وارد زندان شده و با خنجر، پهلو و جگرگاه خسرو را از هم میدرد. خسرو از شدت درد بیدار میشود و خود را زخمی و خونین میبیند. او که به خاطر خونریزی زیاد تشنه شده است تصمیم میگیرد شیرین را بیدارکند تا ظرف آبی بهدستش دهد؛ اما میاندیشد اگر شیرین را در این حال بیدار کنم وقتی مرا اینچنین خونآلود ببیند دیگر از شدت گریه و زاری خوابش نخواهد برد. پس بهخاطر آرامش شیرین، تنها و غمگین و تشنه به تلخی جان میسپارد. مدتی بعد، شیرین از رطوبت خون خسرو بیدار میشود؛ او که خواب بدی هم دیده است؛ پیکرشوهرش را غرق خون میبیند. شیرین فریاد به گریه و زاری بلند میکند و پس از عزاداری و شیون بسیار، پیکر خسرو را با گلاب و کافور میشوید و آمادۀ برگزاری مراسم مرگ او میشود.
شیرویه که دلباختۀ شیرین است پنهانی به او پیغام میدهد: «دلخوش باش. من عاشق توام و پس از چند هفته سوگواری، تو را به همسری خود در میآورم و دوباره ملکۀ ایران زمین خواهی شد.» شیرین با اینکه از این بیشرمی و گستاخی شیرویه خشمگین است اعتراضی نمیکند تا او را فریب دهد. سپس تمام اسباب و لوازم و لباسهای خسرو را به فقیران میبخشد. در مراسم تشییع، به رسم زرتشتیان پیکر خسرو را در تابوتی گذاشته و به دخمه میبرند. به دنبال تابوت شاه، شیرین چون عروسی با زیباترین لباس و آرایش، پایکوبان و شادیکنان قدم برمیدارد؛ بهشکلی که گمان میرود از مرگ خسرو غمگین نیست. او هنگامی که جسد خسرو را در دخمه میگذارند؛ دیگران را از دخمه بیرون میفرستد تا با خسرو وداع کند. سپس با خنجری به سوی پیکر خسرو میرود. محل زخم خسرو را باز میکند؛ بر آن بوسه میزند و همان محل از جگرگاه و پهلوی خود را با خنجر از هم میدرد. زخم خسرو با خون شیرین تازه میشود. شیرین فریاد میزند: «اکنون دل به دلدار پیوست و جان به جانان رسید.» و در آغوش او جان میسپارد.