رُمانتیسم
رمانتیسیسم را همانطور که از نامش پیداست، باید نوعی واکنش احساسی در برابر خرد محوری بهشمار آورد. تمایلی به برجسته کردن خویشتن انسانی، گرایش به سوی خیال و رؤیا، به سوی گذشتۀ تاریخی و به سوی سرزمینهای ناشناخته. رمانتیسم در اصل، جنبشی هنری بود که در اواخر قرن هجدهم و نوزدهم در ادبیات و سپس هنرهای تجسمی، ابتدا در انگلستان و سپس آلمان، فرانسه و سراسر اروپا رشد کرد. رمانتیسم تا حدودی ضد جامعۀ اشرافی و دوران روشنگری (بهطور بهتر، عقلانی) بود. گفته میشود که ایدئولوژی انقلاب فرانسه و نتیجههای آن این طرز فکر را تحت تأثیر خود قرار داد.
رمانتیسم را جنبشی ضد روشنگری میدانند. برلین، بهخصوص، علاقهمند به استفاده از چنین لفظی برای اشاره به این جنبش بود. درحالیکه روشنگری نهضتی فکری بهحساب میآمد که با علم و منطق و پیشرفتهای نظامهای عقلانی بشری در فهم علوم تجربی و انسانی گره خورده بود، متفکرین و هنرمندان رمانتیک، تأکید فرهنگی بر خرد را محدودکننده و سرکوبگر روح آدمی میدانستند و بر مؤلفههایی چون هنر، شور، هیجان، تخیل، مضامین معنوی، مناسک و نمادها تأکید میکردند. در میان اصحاب رمانتیک، امر خاص ارزشمندتر از امر عام بود و خاص بودن فرهنگهای بومی، تنوع و تکثر زبانهای بشری، هویتهای محلی و منحصربهفرد بودن آدمیان ستایش میشد. بحث اندیشه رمانتیک را بایستی در مقولاتی چون «قرارداد اجتماعی» و «نظریه انداموار دولت» جستجو کرد که اولی در آثار افرادی چون روسو، هابز و لاک و دومی در نظریات اندیشمندانی چون هگل مشهود است.
این مکتب زاییدۀ تمدن صنعتی و پیشرفت طبقۀ متوسط در سدۀ نوزدهم میباشد. رمانتیکها به رؤیا و اندیشه خود بیش از هر انگیزه طبیعی و غیرطبیعی اهمیت میدادند و آنچه مینوشتند جلوههایی از جهان نا شناخته اندیشه و پندار بود. خیال پردازان قرن ۱۹ توده را آن گونه که بودند تصور نمیکردند؛ بلکه آن گونه که میخواستند باشد تجسم میساختند؛ بنابراین رمانتیسم در برابر واقعگرایی بود. آنها برعکس کلاسیستها به خرد نمیپرداختند؛ بلکه به فرمان احساس و اندیشه گوش میدادند. مشهور ترین نویسندگان رمانتیسم در فرانسه ویکتور هوگو (بنیانگذار) ژان ژاک روسو، شاتوبریان، لامارتین، استاندال، الکساندر دوما؛ در انگلستان ویلیام وردزورث، لرد بایرون، ویلیام بلیک، ساموئل تیلور کالریج؛ در آلمان گوته، شیلر؛ در ایتالیا مانتسونی و لئوپاردی؛ سوریلیا؛ در روسیه پوشکین، لرمانتوف فعالیت داشتند.