در طرح این مطالب از سخنان دکتر سید مرتضی میرهاشمی بهره جسته ام. نظامی گنجوی دربارۀ جایگاه سخن و همچنین برتری سخن منظوم نسبت به سخن منثور می گوید.
جنبش اول که قلم برگرفت/
حرف نُخستین ز سخن درگرفت
پردۀ خلوت چو برانداختند/
جَلوَت اول به سخن ساختند
چون قلم آمد شدن آغاز کرد/
چشم جهان را به سخن باز کرد
این سخن آغازهِ عالم نبود/
این همه گفتند و سخن کم نبود
در لغت عشق سخن جان ماست/
ما سُخنیم این طَلَل ایوان ماست
خط هر اندیشه که پیوستهاند/
بر پَر مرغان سخن بستهاند،
خب اینکه نظامی در این شعر اشاره می کند، ما سخنیم و این طَلَل ایوان ماست، منظور از طلل جسم، طلل به معنی ویرانه و استعاره برای جسم است. یعنی اینکه اصل وجود ما سخن است، اصل وجود ما فکر، اصل وجود ما اندیشه است و این جسم تنها سراپردهای بیش نیست برای سخن. پس جسم جایگاهی است برای سخن و هر اندیشهای و خط هر اندیشهای که پیوستهاند، شاعران هر اندیشه و فکری که خواستهاند بیان بکنند آن را بر پَر مرغان سخن بستهاند. یعنی با سخن توانستند بیان بکنند. نظامی دربارۀ سخن و جایگاه آن؛ البته حرفهای بیشتری زده و بعد از آن به مقولۀ برتری سخن منظوم نسبت به سخن نثر می پردازد و جایگاه شاعر را نشان میدهد و بعد نکوهش می کند آن دسته از شاعرانی که جایگاه واقعی خودشان را فراموش کردند و شعرشان را در خدمت افراد فرومایه قرار دادند، آنها را نکوهش می کند و در جایی هم حتی خطاب به فلک می گوید: ای فلک از دست تو چون رستهاند/ این گرههایی که کمر بستهاند. یعنی چرا اینها را از بین نبردی، اینها سخن را خوار کردهاند شعر را خوار کردند؛ بنابراین ای فلک تو باید اینها را از بین میبردی. حالا این ابیاتی که در قسمت برتری سخن منظوم هست، نظامی می گوید:
چون که نَسَخت سخن سَرَسری/ هست بَرِ گوهریان گوهری
نکته نگهدار ببین چون بُود/ نکته که سنجیده و موزون بود.
یعنی در حالی که سخنهای سَرسَری یعنی همان سخنهای عادیِ است، سخنهای معمولی در حالیکه این سخنهای عادی تا این اندازه در نزد گوهریان یعنی سخن شناسان گوهری ارزشمند هست. نکته نگهدار، دقت کن توجه کن، ببین چون نکته که سنجیده و موزون بود. ببین آن سخنی که سنجیده هست، یعنی دارای وزن هست که منظورش شعر است. بیا ببین جایگاه آن چقدر می تواند بلند باشد.
در ادامه می گوید که:
بلبل عرشاند سخن پروران/ باز چه مانند به آن دیگران
زآتش فکرت چو پریشان شوند/ با مَلَک از جملۀ خویشان شوند
پردۀ رازی که سخن پروریست/ سایهای از پردۀ پیغمبریست
پیش و پَسی بست صَفِ کبریا/ پس شعرا آمد و پیش انبیا
این دو نظر مَحرم یک دوستند/ این دو چو مغز آن همه چون پوستند.
خب اینکه نظامی می آید و شاعران را در ردیف پیامبران؛ البته بعد از آنها قرار میدهد و همچنین آنها را هنگامی که بر اثر فکر و اندیشه وجودشان گرم میشود، خویشاوند فرشتگان می داند. اینها بیانگر یک مطلب است و اینکه باید یک سِنخیتِی بین اینها و فرشتگان و پیامبران باشد و آن چیزی نیست جز همان مسئله الهام است.
الهام نوعی از وحی دانسته میشد، درگذشته و الآن هم می گویند نوعی از وحی است؛ با این تفاوت که وحی، آگاهی ویژه ای است كه پیامبر آن را در خود می یابد و یقین دارد كه از جانب خداوند القا شده است، در حالی كه الهام چنین نیست؛ شاعر، رسیدن آن را به قلب خود احساس می كند؛ ولی به منبع آن آگاهی ندارد و نمی داند از كجا است؟ حتی ممكن است تصور كند كه با فكر خودش، آن را پیدا كرده است. از این رو شاعران متقدم ما بر این عقیده بودند که منشأ شعر الهام هست و در واقع شاعر از خودش که شعر نمی تواند، بگوید؛ بلکه شعر به او الهام می شود و او فقط آن را بیان می کند، همچنان که پیامبر (ص) از خودش حرفی نمی زند، آن چرا که می گوید به او وحی می شود؛ پس منتها جایگاه پیامبران صف مقدم و شاعران صف بعدی است؛ وی اشاره می کند که هر دو مَحرم یک دوستند، در اصل چه پیامبران و چه شاعران. جایگاه شاعر از نگاه نظامی مشخص است؛ بنابراین شاعر از نظر او کسی است که سخنش باید در جهت تربیت انسانها باشد و نکتههای تربیتی در آن سخن گنجانده شده باشد. به هرحال نگاه شاعر (نظامی) به شعر اینگونه است. بعضی شاعران هم در شعرشان از الهام دهنده به عنوان «تابعه» ذکر کرده اند و یا گاهی به عنوان «جنی» از آن یاد کردند یا خود نظامی در جاهای دیگر به عنوان «هاتِف خلوت» از آن تعبیر می کند و می گوید:
هاتِف خلوت به من آواز داد/ وام چنان کن که توان باز داد
منشأ شعر الهام است نظر نظامی و شاعران متقدم ما بوده است و... .