در طرح این موضوع از سخنان دکتر عصمت خوئینی بهره جستهام. سه دورۀ مهم تحول و تکامل فارسی دری عبارتند از:
1- دورۀ اول دورۀ رشد و تکوین
این دوره از قدیمیترین آثار موجود فارسی دری بعد از اسلام است تا اوایل قرن هفتم هجری، بعضی از خصوصیات زبان در این دوره از قرار ذیل است:
(1) تلفظ واکها: هنوز چگونگی تلفظ واکهای هر کلمه صورت ثابت و واحدی ندارد. برای مثال کلمات ذیل: دیوال/ دیوار اشتر/ شتر دشخوار/ دشوار فریشته/ فرشته
(2) شیوۀ کتابت (رسم الخط): نیز در این دوران قاعدۀ ثابتی ندارد. برای مثال به ذکر چند نکته اکتفا میکنیم:
مصوت ممدود «آ» در آغاز کلمه در نسخۀ خطی عن حقایق الادویه به صورتهای ذیل آمده است:
ااگاه، اآن، آن، ان ااب، اآب، آب، آب
صامت «پ» در همین نسخه گاهی با یک نقطه و گاهی با سه نقطه آمده است:
بس، پس بخته، پخته بیران، پیران
صامت مرکب «چ» در بعضی از نسخههای کهن همه جا با یک نقطه و در نسخههای دیگر غالباً با سه نقطه آمده است: جشم، جند چون، چنین
صامت «د» واقع بعد از مصوت در بعضی نسخهها بینقطه و در بعضی نسخههای همزمان آنها با نقطه (ذال معجمه) کتابت شده است.
بذین/ بدین خذای/ خدای ماذه
(3) وجوه فعل: دستگاه صرف فعل در این دوره یسیار وسیعتر از دورههای بعد است. از جمله:
وجه تحذیری، به دو صورت:
مبینما روی او اگر عهد بشکنم
اندوهگین مگرداناد ترا گفتار ایشان
وجه شرطی: به دو صورت:
اگر سال بر چهار فصل نبودی اعتدال نبودی
او را اگر دیدمانی گرفتمانی
وجه تمنائی:
کاشکی من گرفتمی
کاشکی من بدانمی که... از من چه آیدی
وجه التزامی:
اندر آن شبانروز چیزی نیافت که بخوردی
از گرسنگی پایم کار نمیکرد برفتمی
وجوه خیال: این وجه در بیان فعلهای واقع نشده مانند نقل خواب، یا تصور وقوع فعلی، بهکار میرود:
چون گویی
پنداری
بیان خواب:
یوسف خواب دید که جایی نشسته بودی و قضیبی به دست داشتی... قضیب به زمین فرو بردی
تصور:
گوئی که زنجیری در دست و گردن ایشان استی
گوئی کسی ایشان را در سجده افگندی
برای بیان دوام و استمرار فعل جزءِ صرفی «همی» پیش از صیغههای زمان ماضی و مضارع و امر در میآید؛ اما این جزء از قدیمترین زمان تخفیف یافته و به صورت «می» درآمده است.
جزءِ صرفی «ب» بر سر صیغههای زمان ماضی و مضارع و امر درمیآید.
صیغۀ خاصی از صرف زمان ماضی وجود دارد که مفهوم تکرار فعل یا معتاد بودن آن را بیان میکند و با افزودن مصوت «ای» به آخر فعل ساخته میشود.
دورۀ دوم: دورۀ فارسی درسی
تاخت و تاز و کشتار هراس انگیز مغول در ربع اول قرن هفتم خراسان را که بیش از سه قرن محل رشد و نشو و نمای زبان و ادبیات فارسی بود، یکسره ویران و با خاک یکسان کرد و تا پایان دورۀ ایلخانان آن خطه دیگر آن مرکزیت و اهمیت را از حیث ایجاد آثار ادبی باز نیافت. زبان ادبی که نزد معلم فرا میگرفتند از جهات متعدد تلفظ و ساخت کلمات و ترتیب اجزاءِ جمله کمکم رو به وحدت و ثبوت میرود.
واکها، یعنی اصوات ملفوظ، در کتابت هر کلمه صورت واحد و ثابتی مییابند. از میان صورتهای: دیوال، دیفال، دیفار، دیوار، تنها صورت اخیر فصیح است.
وجوه و صیغههای صرف فعل رو به سادگی میرود. مانند: مبینما، مکناد، مراوده و ... دیگر وجود ندارد. دو وجه اخباری و التزامی در مضارع از یکدیگر امتیاز مییابند. مضارع اخباری با جزءِ صرفی «می» به کار میرود (صورت «همی» کم کم متروک میشود) و مضارع التزامی با جزءِ صرفی مقدم «ب» معمول میشود. در زمان ماضی ساده استعمال «ب» بر سر فعل کم کم از تداول میافتد. در صیغۀ امر آوردن جزءِ صرفی «همی» منسوخ میشود و به تدریج استعمال این صیغه با جزءِ پیشین «ب» غلبه مییابد.
استعمال فعل «خواستن» که در دورۀ پیشین برای بیان مقصد و بیان زمان آینده به یک صورت یعنی با مصدر تام یا مصدر مرخم به کار میرفت دو صورت متمایز مییابد. مثال: برای بیان قصد/ میخواهم بیایم- برای بیان زمان آینده/ خواهم آمد
حرف نشانۀ «را» برای مفعول صریح معرفه تعمیم مییابد و حرف «مر» به نشانۀ مفعول که شاید اثر یک گویش محلی بوده یکسره متروک میشود.
آوردن جمع مکسر عربی با نشانۀ جمع فارسی که در دورۀ پیشین در بسیاری از نوشتهها به کار میرفت دیگر دیده نمیشود یا بسیار نادر است.
لغات و اصطلاحات مغولی و ترکی در طی دو قرن فرمانروائی ایلخانان مغول به وفور در فارسی داخل میشود و این لغات بیشتر اصطلاحات لشکری و کشوری است.
آقا= برادر بزرک آغا= شاهدخت گورکان= داماد قوشون= سپاه
در ساخت جمله، یعنی در ترکیب کلمات و عبارات نیز در این دوره تغییری حاصل شد. آزادی دورۀ پیشین در ترتیب اجزاءِ جمله محدود شد.
این دوره (دورۀ فارسی درسی) تا اواخر قرن سیزدهم هجری دوام یافت؛ اما یکباره و همزمان هم نبود.
وضع اجتماعی و اقتصادی و سیاسی ایران از آغاز تأسیس سلسلۀ قاجار دستخوش تحولی سریع و عمیق و اساسی شد و این امر در زبان ادبی تأثیر عظیم داشت.
دورۀ سوم: دورۀ تحول اخیر
پس از پراکندگیها و آشفتگیهایی که از انقراض خاندان صفوی تا استقرار آقا محمد خان قاجار در کشور حکمفرما بود بار دیگر یک دولت مرکزی و حکومت واحد در ایران تأسیس شد. ارتباط و آشنایی با تمدن و فرهنگ مغرب زمین تحول عظیمی در اوضاع سیاسی و اجتماعی و اقتصادی کشور پدید آورد که در زبان اداری و ادبی تأثیر کرد.
مرکزیت یافتن تهران موجب شد که اهل قلم و طبقۀ دانشمندان برای کسب مقامات دیوانی و کشوری یا جستن پشتیبان از اکناف کشور به پایتخت روی آورند. برای مثال: معتمدالدوله، قائم مقام فراهانی و امیرکبیر... و شاعران و نویسندگان از جمله مجمر و نشاط و سروش اصفهانی ... بودند. زبان گفتار مردم بومی تهران یکی از گویشهای محلی بود که تا این اواخر در دهکدهها و آبادیهای شمیران نیز باقی بود؛ اما مستوفیان و دیوانیان زبانی را به کار میبردند که به زبان رسمی و ادبی بسیار نزدیکی داشت، اگرچه گویشهای محلی در چگونگی تلفظ و طرز استعمال لغات آن بیتأثیر نبود.
عوامل اجتماعی و اقتصادی موجب شد که شهرها گسترش یابد و جمعیت شهرنشین رو به فزونی بگذارد. روی آوردن جمعیت به شهرها یک طبقۀ متوسط شهری به وجود آورد که برای خود شخصیت فردی میشناختند و در نتیجه به کسب اطلاع از وضع کشور و جهان و آموختن خط و سواد و اندیشه دربارۀ امور اجتماعی مشتاق بودند. ارتباط با مغرب زمین از راه روابط سیاسی و بازرگانی تحولی در فکر طبقۀ برگزیده پدید آورد از اواسط دورۀ قاجاریان تجارت قسمت جنوب ایران با هندوستان که زیر استیلای کمپانی هند شرقی درآمده بود و تجارت قسمت شمال از راه قفقاز با روسیه رو به توسعه گذاشت. مسافرت به کشورهای اروپایی و روسیه آسانتر شد. معانی و نکتههای تازهای برای مسافران مطرح شد که برای بیان آنها به لغات و اصطلاحات خاص نیازمند بود.
آمدن معلمان خارجی نخست برای تربیت و ادارۀ سپاه از کشورهای فرانسه و انگلستان و اتریش و روسیه و سوئد و سپس رایزنان امور کشوری از بلژیک و امریکا موجب شد که یک عده لغات و اصطلاحات اروپایی در فارسی متداول شود. رواج صنعت چاپ در ایران یکی از عوامل مهم در تحول زبان بود. ابتدا آثار شاعران و نویسندگان بزرگ ادبیات فارسی بیشتر در هندوستان و گاهی در مملکت عثمانی به چاپ میرسید و به ایران میآمد و در دسترس اهل علم وادب قرار میگرفت. سپس در داخل کشور چاپخانههای متعددی تأسیس شد.
ترجمۀ کتابهای علمی و ادبی بیگانه که از زمان سلطنت ناصرالدین شاه معمول شد و به سرعت فزونی یافت تا آنجا که در این زمان به کمال شیوع رسیده است نیز از جهات توسعۀ واژگان یعنی مفردات لغات و ساختمان عبارت و جمله در تحول زبان فارسی تأثیر بسیار گذاشت.
نتیجۀ مهم تحولات اجتماعی و سیاسی و اقتصادی آن بود که هدف و غرض نویسندگان تغییر کلی یافت. در دورۀ پیشین مخاطب شاعر و نویسنده طبقۀ معدودی از درباریان و برگزیدگان یعنی اهل دانش و فضل و ارباب قلم بودند؛ اما در این دوره که شمارۀ خوانندگان پیوسته بیشتر میشد و نویسنده با انبوهی از مردمی که یا خود خواننده بودند یا کسی از باسوادان در مجامع نوشتهها را برای ایشان میخواند سروکار داشتند؛ بنابراین میخواستند اندیشههای خود را به شیوهای بنویسند که در خور فهم این گروه باشد و در ایشان تأثیر مطلوب را ببخشد. بر اثر عوامل ذکر شده تغییرات مختلفی در زبان فارسی پدید آمد که بعضی از نکات اصلی آن از این قرار است:
عبارت پردازی و تصنع و تکلف در انشای عبارات که در خور فهم عام نبود و به القای مطالب و تأثیر در ذهن خوانندگان زیان میرسانید کمکم منسوخ شد. انشای ادیبانه و منشیانه جای خود را به شیوۀ ساده و قابل دریافت عموم سپرد. یک سلسله کلمات خارجی که مفهوم آنها از کشورهای غربی اقتباس شده بود به عین لفظ یا با اندک تغییری در زبان فارسی وارد شد. برای مثال: قونسل- راپرت- گمرک- تلگراف- تلفن...
یک سلسله کلمات فارسی به معنی تازه در مقابل اصطلاحات خارجی متداول شد و به کار رفت. برای مثال: عدلیه- نظمیه- بلدیه- راه آهن- ایستگاه- فرودگاه ... . لغات و اصطلاحاتی که از زبان گفتار عامه به آثار نویسندگان نفوذ کرد که تا این زمان در زبان ادبی را نداشت. برای مثال: قشقرق- قورت دادن- کوک بودن ... . نقل عین عبارت از زبان یکی از طبقات اجتماع یا مردم یکی از ولایتها به گویش محلی آنها که در ادبیات قدیم بسیار نادر بود. مثال از زبان زنان شهری در روزنامۀ صوراسرافیل (نوشتهای با عنوان رون) «وای! خاک به سرم کنن، مردیک نامحرم همه جامو دید، وای الهی روم سیاشه».
یکی از مختصات این دوره تمایل نویسندگان به طرد لغات بیگانه خاصه لغتهای عربی و استعمال لغات سره به جای آنها بود، این تمایل براثر احساسات ملی و ایران پرستی از زمان سلطنت ناصرالدین شاه به وجود آمد؛ اما جنبشی که اثر فراوان در زبان فارسی برجا گذاشت در دورۀ سلطنت پهلوی اول به وجود آمد.
تأسیس دانشگاهها و تدریس علوم عالی به زبان فارسی ایجاب کرد که یک سلسله اصطلاحات علمی جدید به زبان فارسی وارد شود که تا آن زبان به کار نمیرفت. رواج ترجمه از زبانهای اروپایی موجب شد که، به تأثیر زبانهای بیگانه، در ساخت عبارات فارسی نیز تغییراتی رو دهد.
از نظر نحوی باید یکنواختی و انجماد ساختمان جمله را در این زمان ذکر کرد. احتیاجات جدید، سرعت جریان کارها، سبک روزنامه نویسی و... مانع آن بود که در شیوۀ بیان نکتههای بلاغی را مورد توجه قرار دهند... .