در طرح این موضوع از سخنان دکتر عصمت خوئینی بهره جستهام. قدیمیترین آثاری که از فارسی دری مانده است، گذشته از کلمات و عبارتهای کوتاه و بعضی مصراعها و بیتها که در تواریخ عربی و آثار فارسی ادوار بعد ثبت شده از میانۀ قرن چهارم هجری است. نهضتی که در زمان فرمانروایی شاهان سامانی برای ترویج و به کار بردن زبان فارسی به جای تازی آغاز شد، با سرعت تمام وسعت یافت تا آنجا که اندکی بعد در روزگار غزنویان، فارسی دری زبان ادبی کشور شد. صدها شاعر و نویسندۀ ایرانی به زبان ملی خود شعر سرودند و کتابها در رشتههای گوناگون علمی و ادبی و تاریخی تألیف کردند و سپس در زمان شاهان سلجوقی این زبان در امور اداری و مکاتبات دیوانی هم جای زبان عربی را گرفت.
1- منطقۀ رواج و رونق فارسی دری، ابتدا در مشرق و شمال شرقی ایران بود و بیشتر سخنوران و نویسندگان ایرانی که نام و آثارشان باقی است تا ایلغار مغول از مردم این قسمت کشور بودند که در دستگاه امیران و بزرگان صفاری، سامانی، غزنوی و سلجوقی به سر میبردند. شاعرانی که اشعارشان به شاهد لغات مهجور در لغت فرس اسدی (نیمۀ قرن پنجم هجری) آمده است، غالباً به یکی از شهرهای بخارا، سمرقند، هرات بلخ، مرو، طوس، سرخس، قاین، سیستان یا شهرهای دورتر شمال شرقی فلات ایران و آبادیهای دیگر خراسان منسوب هستند.
تنی چند نیز از نواحی مرکزی و غربی کشور برخاسته بودند؛ اما این دسته یا به دستگاه امیران مشرق میپیوستند و به طبع در آثار خود به زبانی را که در آن ناحیه برای شاعری و نویسندگی متداول و جاری بود به کار میبردند یا به آن مراکز روی نمیآوردند، بر اثر اعتبار و رونقی که فارسی دری یافته بود بر گویشهای بومی و محلی خود ترجیح میدادند از گروه اول: غضائری رازی و عنصرالمعالی کیکاوس صاحب قابوسنامه و منوچهری دامغانی و از دسته دوم قطران تبریزی و ابوالفتوح رازی و عین القضات همدانی را برای مثال نام میبریم.
2- فارسی دری در طی سه قرن از اوایل قرن چهارم تا اوایل قرن هفتم به تدریج مقام زبان رسمی و ادبی ایران را کسب کرده بود در این مدت از گویشهای ایرانی شرقی که در قلمرو آن رایج بود و نیز زبانهای غیر ایرانی تأثیر پذیرفت. این تأثیر گاهی از طریق اخذ و قبول لغات بود و گاهی با ساختمان کلمه و ترکیب کلام ارتباط داشت.
تأثیر زبان عربی در این زمان همچنان زبان فرهنگی کشورهای اسلامی شمرده میشد؛ البته در درجۀ اول قرار دارد؛ اما لغات متعدی نیز از زبانهای ترکی در فارسی راه یافت که در آغاز بیشتر لقبها و عنوانهای رؤسای طوایف ترک زبان یا اصطلاحات نظامی و سازمانهای قبیلهای ایشان بود و سپس واژههای دیگر نیز برآنها افزوده شد. بعضی لغات چینی هم از راه بازرگانی با واسطۀ زبانهای شرقی ایرانی به فارسی دری رسید. از جمله زبانهای ایرانی شرقی که در قرنهای نخستین اسلامی لغات متعددی به فارسی وام دادهاند «سغدی» را نام باید برد... .