نقدی بر فیلم «ناپدید شدن» (Spoorloos): وحشتی خفهکننده در کمال خونسردی
من همیشه سینمای روانشناختی اروپا و تریلرهای واقعگرایانه را به آثار کلیشهای ترجیح دادهام؛ فیلمهایی که بر پایه منطق پیش میروند و ترسی که به جانت میاندازند که ریشه در واقعیت دارد. در این میان، فیلم هلندی-فرانسوی «ناپدید شدن» (Spoorloos) محصول سال ۱۹۸۸، بدون شک یکی از ترسناکترین فیلمهایی است که تا به حال دیدهام. اثری که تعریف کلاسیک وحشت را دگرگون میکند؛ اینجا نه زامبی در کار است، نه خونآشام و نه هیچ موجود غیرطبیعیِ دیگری. همه چیز بر پایه تاریکترین زوایای روان انسان بنا شده است.
داستان با یک موقعیت کاملاً روزمره و عادی آغاز میشود: یک زوج در میانه یک سفر جادهای توقف میکنند و زن در یک چشم بر هم زدن گم میشود ، در حالی که فیلم مارا در فضای عاشقانه بکر آنها غوطه ور کرده بود. چند وقت میگذرد، اما هیچ مدرکی از او نیست و کمکم مرد داستان متوجه نشانهها و چیزهایی میشود که او را در مسیر تاریکی قرار میدهد. جورج اسلویزر (George Sluizer)، کارگردان این شاهکار، با مهارتی بینظیر ما را به درون این کابوس میکشاند. اسلویزر که این فیلم را بر اساس رمان «تخممرغ طلایی» ساخته و به جای تکیه بر جامپاسکرها (ترسهای ناگهانی) یا جلوههای ویژه، تعلیق را قطرهقطره به رگهای داستان تزریق میکند. و الحق که او استادی است که میداند چطور هیولای درون انسانهای معمولی را به تصویر بکشد.
آنچه این فیلم را برای من به اثری عمیقاً تکاندهنده تبدیل کرد، تقابل دو روان کاملاً متفاوت بود: فقط احساسات سرد و خشنِ یک آدم به ظاهر معمولی و اهل خانواده، در برابر عطشِ جنونآمیزِ یکی دیگر برای دانستن و فهمیدن اینکه دقیقاً چه اتفاقی افتاده است. قسمت واقعاً ترسناک ماجرا اینجاست که میبینیم ذات یک انسان تا چه حد میتواند سنگدل و بیرحم باشد و گرفتن جانِ یک نفر دیگر، چقدر میتواند برای یک ذهن بیمار، راحت و محاسبهشده به عنوان یک سرگرمی به نظر برسد. از طرف دیگر، فیلم این سوال هولناک را مطرح میکند که یک انسان برای فهمیدن یک حقیقت و رسیدن به پایانِ این بیخبری کلافهکننده از یک شریک عاطفی ، تا کجا میتواند پیش برود؟
اما شاهبیتِ کارِ جورج اسلویزر در سکانس آخر فیلم رقم میخورد. به نظر من، پایانبندی این فیلم یکی از بینقصترین شاهکارهای دنیای وحشت است. لحظهای که قلب هر بینندهای را از تپش میاندازد و آدم را روی صندلی میخکوب میکند. اسلویزر این ضربه نهایی را نه با فریاد و هیاهو، بلکه در کمال سکوت و آرامش به مخاطب وارد میکند؛ یک شادی ظاهری و لبخندی روزمره که هولناکترین حقیقتِ ممکن را در پسِ خود پنهان کرده است. «ناپدید شدن» از آن دست فیلمهایی است که پس از پایان، تا مدتها در ذهن و روان شما باقی میماند و ثابت میکند که هیچ چیزی ترسناکتر از خودِ «انسان» نیست.