
گەپێگ لە سەر شەڕ و ئەڤین وە مدوو نووڕستن وە فیلم «ورمیلیو» وە ئەوڕێبەری «مائورا دڵپێرۆ» لە سینمای ئیتالیا
صدای آزادی: فیلم درام «ورمیلیو» (ناو کۆمونێگە لە باکوور ئیتالیا) وەل چۊزمان ژیان دژوار لە ناو ژینگەی سەرد و وەفری کۊەسان ئاڵپ لە بەش ئتالیایی دەسەپێ بوود گ هەر لە ئەو سەرەتاوە خستەمە هۊر ژینگەی خوەمان لە کوردستان و فیلمەیل «بەهمەن قوبادی». ورمیلیو فیلمێگە وە دەرهێنەری و نۊسەری «مائورا دڵپێرۆ» گ داستان سەرڕاسێگ دێرێد و چمان هەر ژیان چەن کەسە گ پسای رواڵەتی لە لای خوەمان ژیەن. راوهات چەن بنەماڵە گ لە دەور یەک کووەو بۊنە و پسای هەر وە ئەو شێوە گ لە ساڵەیل ١٩٤٤ تا ١٩٤٦ زائینی بۊە وە نمایش دەرتێد، یانێ دۊز پشت سەر تەتیان مێژوو وە جەنگ جەهانی دوێم.
سکانسەیلێ گ لە ئێ فیلمە هەڵکەفێد لانکەم ئەڕای ئازمانەیل ژیان خوەمان ئاشناس، ژیان لە ناو ئاوایل کۊەسانی، چەنان مانگا و مامر، شیر دووشان و شیر خواردن لە ناو سەرمای زمسان گ خوراکەیل ترەک وە دژواری گیر تیەێد، یا لە شان یەک خەفتن لە ناو ماڵەیل بۊچگ. ئەمان خوو جیاوازیەیل هەم هەس، شێوەی ژیانێان تەنانەت لە ئەو سەردەمیشە لە ئێرنگەی ئاوایل خوەمانیش خاستر بۊە، شێوەی لە دەور میز نیشتن، ریک و پیک بۊن دڵنگ و ئەمزارەیل ژیان، تەنانەت داشتن مسراو و جیێ گ بتۊەنن دەس و دەمچەو بشوورن، هەر ئێ ئلمانەیلە نیشان دەێد گ ئەوان هەر لە ئەو سەردەمە تێکووشینە خاستر بژیەن تەنانەت لە ناو دژوارترین جیەیل و هەژارترین بنەماڵەیل، هەم ئەڕای خوەێان ژیان خاسێگ وەل ئەمزارەیل تایبەتێگ وە ئەوڕێ بوەن. و ئەو چشتە گ ئەوان هەمیشە لە ئیمە خسێەسە نواتر هەر یە بۊە، یانێ هەنای مێژگ کووشێد گ هەوەجەیل مرووڤ وە شێوەیل خاسترێ وە ئەوڕێ بوەێد، چۊزە دەێد، سە هەیتاهەیت پڕهازترەو بوود و رێکارەیل نوو دۊنێدەو، یەسە گ ئەوان هانە نواتر و ئیمە تەنیا چەو بڕیمنە ئەوان گ بزانیم چوە کەن و دیاریە تا هەنای لەێوا پێش بچیم هەمیشە هایمنە دۊاتر لە ئەوان.
جیا لە ئێ جیاوازیە، ئەو چشتە گ لە ئێ فیلمە فرەتر وەپیم رەسی، سادە بۊن مەردمە گ هەنای لە رەنگ و رۊ شار دۊرن، هەر وە ئەو سەنگایسەنگیە لە دۊزەو گیچەڵەیل ژیان داپێچیای شاری هەم دۊرن گ بەشێگ لە ئێ داپێچیاێ بۊنە لە ناو کەسایەتیەیل شاری خوەێ نیشان دەێد. هەنای کەفنەو قسیە یا توان کارێگ بکەن، یا تەنانەت هەنای وە شێوەی مۆنۆلۆگ پسای شنەویم چوە ئۊشن هەر ئەو زەینیەت سادە و یەیڕۊە پسای دۊنیمن، تەنانەت هەنای کەسایەتی کوڕ فراری لە جەنگ گ وە دۊەت گەورای ئەو بنەماڵە نزیکەو بوود و شێوێگ دەێدە پێان هەم ئەڕای ئیمەی وەردەنگ دیاریە گ یەی کەسایەتی سادە و پەشێوە.
ئامووژگار ئەو گولەجیە هەر خود کەسایەتی باوگە گ تێکووشێد هەر لە بان ئەو هێڵ راس و هەقەتیە گ وەپێ باوەڕ دێرێد پێش بچوود گ گاجار لە تووێ گیر کەفێد و سەر لەلێ شێوێد. شێوەی رۊەڕو بۊن مرووڤ وەل ژینگە لە ناو ئێ فیلمە ئامیتە بۊە وەل شێوەی رۊەڕۊ بۊن وەل پەیوەندی ژن و پیا ئەڕای مناڵ هاوردن. جیا لە مناڵەیل فرەێ گ هانە ناو فیلمەگە، ئیمە هەر لە ئەو ماوەی کوڵ فیلمە، وە دی هاتن دوان مناڵ ترەک هەم دۊنیمن و دیاریە گ ئێ پرووسە هەر بۊە و هەمیش دریژە دێرێد، تەنانەت لە بنەماڵەێ گ باوگێان خوەێ ئامووژگارە و لانکەم رووشنتر و زاناتر لە کەسەیل ترەک بایەس بوود ئەمان دۊنیمن گ لەێوا نیە و هەر ئەو شێوەی ژیان سروشتی و گیانەوەریە تێژتر لە شێوەیل زانستی پسای پێش چوودن.
ژیان دژوارێ گ ژنەیل لە ناو ئێ فیلمە دێرن، چ لە رۆڵ داڵگ، چ وەۊ، چ دۊەت لە باوەڕ م وە خاسی پێش چێە، یانێ بێ یەگ بتواێد کەسێگ تاوانبار بکەێد، دۊز دەس نەێدە بان ساختارێ گ هەس و لە نووڕگەی ئێ فیلمە، ئەر بڕیارە دەس بنەیمە بان تاوانبار سەرەکی، خود ساختارەگەس نە کەس تایبەتێگ، چۊن گشت لە ناو ئێ ساختار هەڵە بۊنەسە قوربانی و ئەگەر خسارێگ وە یەک رەسنن هەر لە بان ئێ هێڵە تەتیەێد. یانێ شەڕ لە ناوێن قوربانیەیل وە مدوو دۊزەمەێگە گ ساختارەیل فەرهەنگی و مێژوویی نەێدەو و تەنیا تاوان ئایەمەیل یەسە گ نیەنیشن یەی جار ترەک ئێ ساختارە داچەکنن تا لەنوو تاریفێ بکەن.
ئێ لە رۊەڕۊ یەک دامەزرانن قوربانیەیل کارێگەری نەێدە بان دوان مۆتیڤ لە فیلمەگە، یەکێگ شەڕ و یەکێگ ئەڤین. ئەڵبەت فیلم ورمیلیو لە ئەو فیلمەیلەسە گ بێ یەگ گولەێگ بتەقنێد و سەنگەر، تووپ، تانک و کوشتن ئایەمەیل نیشان بەێدن، دۊزاێدۊز پسای لە سەر دەسکەفت و بانان کارەسات جەنگ و شەڕ گەپ دەێدن؛ ئایەمەیلێ گ ئازمان جەنگ داشتنە و پیەک هانە ناو ئەو قوڕنە چوە وە سەرێان تیەێد؟ یە پرسیارێگە گ پسای تێکووشێد لە ناو زەێن ئیمە دامەزرنێد بێ یەگ جواو سەرڕاسێگ دیاری بکەێد، تەنیا پسای لەتێگ لە ژیان دۊای جەنگ وەپیمان نیشان دەێد، ئەوەیش لە ناو چەن بنەماڵە گ فرەیش دەرگیر جەنگ نەۊنە وە مدوو دۊر بۊن لە ناوەند، ئەمان هەمیش تووزێگ لە ئەو چرچ و ئازمانە ئەڕایان هاتێە.
ئەر بتوام کوڵبڕ بۊشم، فیلمەگە لە باوەڕ من پسای ئۊشێد گ پیایل دۊای جەنگ، مەرمووز و ورسێ بوون (وە تایبەت لە لایەن دەرۊنی) و ژنەیل هەم پەشێو و بێ قەرار. یانێ جەنگ وە مدوو یەگ پیایل بەێد وەرەو مەێدان شەڕ، ئەو سەنگایسەنگی پەیوەندی ژن و پیا لە کیس دەێد و هەنای ئەو پیایلە تیەنەو، دی نە خوەێان ئەو ئایەمە گ بۊنە مەننە و نە ژنەگان گ چەوەڕێ مەننە هەر ئەو هاوژینەنە. هاتێ مدوو سەرەکی یەگ لە ناو بنەماڵەیلێ گ باوگ پیشەی نزامیگەری دێرێد و گیچەڵەیل تایبەتێگ ئەڕای ئەو بنەماڵە پێش تیەێد هەم لە لایەن خود باوگ و هەم داڵگ و هەم مناڵەگان، هەر لە ناو ئێ فیلمە پسای وە نمایش دەرتیەێد.
لە باوەڕ کەسەیلێگ لەوای ئەفڵاتوون، جەنگ هالە خاکەڕای مرووڤەیل، هابز هەم باوەڕ دێرێد گ جەنگ و شەڕ هەر ئەو وەز سروشتیەسە. هگڵیش لە ئێ باوەتە ئۊشێد هەنای مرووڤ تواێد لە داپڕۊکیان رووح دەرچوود، لە منەی شەڕ چوود. مدوو ئێ هەستە یەسە گ مرووڤ تواێد بۊنێد ئایا هێمان زینێیە یا نە، تواێد لەنوو بکەفێدە فتراق ژیان. سە چوودە جەنگ و جەنگ هەڵکەفێد. ئەمان ئێکەش رەسێدەو گ جەنگ وە جی ئەو هەستە، ئمجا فرە چشتەیل لە مرووڤ سێنێد گ تەنانەت دۊای جەنگ هاتێ دی نەتۊەنێد لەوای یەی ئایەم رواڵەتی بژیەێد. لە سەردەم قەدیم وە مدوو شێوەی ژیان و یەگ ئایەمەیل رێکارەیل کەمێگ داشتنە لە ئێ شێوە کەڵگ گرتنە، ئەمان لە سەردەم ئێرنگە دی رێکارەیل فرەێگ هەس ئەڕای یەگ بتوایم لە داپڕۊکیان رووح دەربچیم، رێکارەیلێ گ خسار و دەساوەیل گەنێگ وەلا نیەتەرێد. ئەڵبەت ئەگەر رێشچەرمێگ لەنوو ناێد بنیشێدە ئەو بانە و فکر بکەێد لە لایەن خودا هاتێە، هەم خوەێ و هەم بڕ ترەک گ تەنیا لە شوون وەردە وەردە ئەڕای گشت دنیا بوون! کەسەیلێگ لەوای هابز باوەڕ دێرن گ ئەرک دەوڵەت پڕهاز و زانا یەسە گ مرووڤ لە ئەو وەز سروشتیە وەرەو وەز بڕیار و داتەک بوەێد نە یەگ خوەیش بەێدە لوو هەر ئەو وەز گیانەوەریە. لە ناو ئێ فیلمە هەم دۊنیمن گ تەنیا ئامووزشێگ سادە و رۆڵ کلیسا هەس و دی هۊچ ئلمان دەوڵەتی پڕ رەنگێ لە ناو فیلمەگە نیەۊنیم گ ئاماژە هەر وە ئەو گەپەسە. تەنانەت هەر ئەو گەپ ئامووزشە هەم کلیسا گرتێەسەی مل و دیاریە وە مدوو بەرژەوەنی خوەیە.
جیا لە ناوەڕووک جەنگ، مۆتیڤ ئەڤین هەم لە ناو ئێ فیلمە پڕ رەنگە و کووشیاس بێ یەگ گەپێگ سەرڕاس لە ئەڤین داشتۊمن، ئەمان ئەو هەڵکەفتەیلە گ لە پرووسەی ئەوڤینداری هەڵکەفێد لە وەر چەومان وە نمایش دەرباێد. سە تۊەنیم بۊشیم ئێ فیلمە یەی راوهات پەنوومەکی لە ناوێن شەڕ و ئەڤینە.
فرە کەس تێکووشینە تاریفێگ لە ئەڤین داشتوون. فرە لە ئێ تاریفەیلە خوەنیمە، ئەمان راسێ بتواین هەست کەم هۊچ کامێان دۊز نیە چۊن لە باوەڕ من هۊچ کەس دۊزایدۊز لە ئەڤین نیەڕەسێدەو. هاتێ بتۊەنیم یەی چشتەیلێگ بنەیمە دەم یەکا و ئەو ئاکامە گ توایم لەلێ بگریم ئەمان راسیەت یەسە گ پرووسەی ئەڤین لە هەر کوومەڵگا و هەر ئایەمێگ جیاوازە. هاتێ ئەو کەسەیلە گ ئێ ئازمانە داشتنە لە بڕێگ چشت هاوبەش بوون سە لە باوەڕم فرەتر تۊەنیم لە ئێ باوەتە گەپ بەیمن، هەر لە سەر ئێ هاوبەشیەیلە گ ئەڤین چوەسە و چوە وە سەر زەین مرووڤ تیەرێد و ئەگەر ئازمانێ هەم داشتۊمن خوو دیاریە تا ئاستێگ خاستر لەلێ رەسیمنەو.
یەکێگ لە ئێ هاوبەشیەیلە یەسە گ مرووڤ وە مدوو یەگ خوەی (فرەتر خوەی-خەیاڵی تا هەقەتی) لە ناو کەس تر دیە، ئەڤیندارێ بوود. سە بەش گەوراێگ لە ئەڤین، وژخوازیە. تەنانەت جوورێ تیکەڵێ بوود گ نیەتواێد راسیەت بۊنێد و فکر کەێد ئێ نەین راسیەتە وە مدوو دۊز بۊن ئەو کەسە یا ئەو چشتەسە، ئەمان ئێ نەینە وە مدوو وژخوازیە چۊن تەنانەت نیەتواێد قەبووڵ بکەێد گ هەڵە کردێە، چۊن ئەگەر بۊشێد هەڵە کردێە، ئەو زەینیەتە گ لە خوەی هەم داشتێە شێوێد، خوەیش گوم کەێد، سەنگەلا کەفێد. «ژەک ئاڵان میلر» دەرۊنناس فەرانسەوی، لە ئێ باوەتیە ئۊشێد، «ئیمە هەنای ئەڤیندار کەسێگ بۊمن گ لە شوون جواو دان وە ئێ پرسیارە، "من کییم!؟" لە پەیوەندی وەلێا بۊمن».
سە ئەگەر وە جواو یەگ من کییم؟ بڕەسیم وەرە وەرە بوودە یەی پەیوەندی قۊل، رواڵەتی و خاس، ئەمان ئەگەر وە جواو نەڕەسیم، پەشێو بۊمن، نە تەنیا وە مدوو یەگ ئێسە کەسێگ لە دەس دایمنە، بەڵکۆ وە مدوو یەگ وە جواو ئەو پرسیارە نەڕەسیمنە هۊچ، تەنانەت ئێسە نیەزانیم کییم و ئەو پێناسە گ کەم تا کوت لە خوەمان سازیمنە هەم لە کیس چوود و یە کارێگە گ ئەڤینێگ نائازا وە سەر ئەڤیندار تیەرێد.
ئەڵبەت لە باوەڕ فرە لە دەرۊنناسەیل رەسین وە ئێ جواوە لە ناو پرووسەی ئەڤین فرە دژوارە و فرە جار نیەڕەسیم و دەسکەفت تیەڵ فرە لە ئەڤینەیل هەر یەسە گ ئیمە بایەس یەکم خوەمان خاس بناسیمن ئێکەش وەل کەسەیل ترەو تۊەنیم یەی پەیوەندی ئازا داشتۊمن. ئەمان لە بڕێگ کوومەڵگا ئێ پرووسە نەیریم، یانێ ئایەمەیل لە راس یای نیەگرن گ چۊن خوەێان بناسن! وە مدوو سەرکوت بۊن، وە مدوو یەگ هانە ناو کوومەڵگای کۊەنەپارێز و بۊچگێ گ جی گل پل کردن نەێرێد و فرەتر شێوەیل گیانەوەری وە ئەوڕێ چوود تا مرووڤایەتی، وە مدوو یەگ پیەک گرنگ نیە مرووڤ خوەی بناسێد چۊن ئەر بناسێد، ساختار لە کیس چوود و بڕێگ لە دەسەڵاتدارەیل نیەتوان ساختار ئاڵشت بوود سە هانە منەی مرووڤ گومەشوون.
لە ئێ چۊنە کوومەڵگایلێگ دۊنیمن گ ئەڤین فرەتر وە دی تیەێد چۊن گشت هانە شوون ئێ هەست نادیارە گ هاتێ لە توو ئەو ئایەمە و ئەو پەیوەندی ئاتفیە خوەێانیش بناسن گ فرە جار نیەناسن. سە تۊەنیم بۊشیم ئەڤینداری تا ئاست فرەێگ دەسکەفت زەینی و هەستیاری کەسەیلێگە گ خوەێان خاس نیەناسن و تەنانەت دەرفەت یەیشە نێاشتنە گ بناسن، سە پەلامار جامەک خەیاڵی خوەێان لە ناو کەس تر بەن گ نیشانیەیل ئێ گەپە وەپێان رەسنێد یا وە مدوو ئازمانەیل ژیان یا تەنانەت بڕێگ فکر و خەیاڵ بێ سەر و شوون و بێ مدوو، تۊشێ تیەن و بنئاوێ بوون، گاجار وە دەس پڕ لە ئێ دۊزە دەرچن و فرە جاریش وە دەس پەتی.
ئەو ئەڤینە گ لە ئێ فیلمە هەڵکەفێد هەم لە ئێ شێوەسە. کەسایەتی «ویرجینیا» ئەڤیندار «پیێترۆ» بوود چۊن هەر ئەو تایبەتمەنیەیل خوەیە لە ناو ئەو دۊنێد و هەست کەێد هاتێ یە هەر ئەو پیا بوودە گ تۊەنێد جواو ئەو پرسیارە وەلا بارێد. کەسایەتی ویرجینیا یەی کەسایەتی کەم قسیە، شەرمگین و تا ئاستێگ بێ دەس و پاس و هەر یانە لە ناو کەسایەتی پیێترۆ هەم وە شێوەیل ترەک دۊنیمن، کەسێ گ تەنانەت سەواد هەم نەێرێد و سەرەوخوار و بێدەنگە.
ئەڤین بوودە مدوو یەگ یانە وەل یەکا پەیوەندی بگرن تا وە جواو ئەو پرسیارە بڕەسن، وە تایبەت لە لایەن ویرجینیا گ ئیمە فرەتر وەلێا رۊەڕۊ هەیمن و تا ئاخر فیلمەگە هەسەێ. شێوەی نمایش ئێ پەیوەندیە جوورێگە گ تەنانەت ئیمە وە ناوناس وەردەنگ هەم خوەشی کەیم و ئۊشیم خوەزیەو بڕەسنە یەک، یانێ تەنانەت لە باوەڕ ئیمە هەڵکەفت گەنێگ نیە، چۊن تا ئاستێگ هەردێان ناسیمن و فکر کەیمن چەنێ وە یەک تیەن. ئەمان ئێ پەیوەندیە جواو وەلا نیەتیەرێد هۊچ، لە «چۊنیەتی پێناسەی ویرجینیا» هەم دۊرێەو کەێد، تەنانەت دۊای لە کیس چێن ئێ پەیوەندیە، چوود لە ناو تەۊلە خەفێد، هۊرێ وە مناڵێ نیە، تەنانەت تواێد لەوای مەلەوەرێگ باڵەو بگرێد و لەێواسە گ سەر لەلێ شێوێد و ئەو وەختەسە گ ئیمەیش لەوای ئەودۊای کەسایەتیەیل ناو فیلمەگە تۊش شک و گومان تیەیم گ هاتێ خاستر یە بۊ نواێ ئێ پەیوەندیە بگرتان تا لەێوا وە سەر ویرجینیا ناێد.
ئەمان دۊز لە ئەو کاتە گ ویرجینیا لە ئێ بەرەی گومەشوونیە دەرتیەێد، کەفێدە شوون جواو دان وە ئەو پرسیارە و ئێجار دی لە منەی کەس تر نیە، چۊن دی ئازمان ئێ کارە دیە و زانێد رێکار خاسێگ نیە، ئێجار کووشێد لە توو خوەێ یە بۊنێدەو، لە رۊەڕۊ بۊن وەل جەهانەو گ ئەڵبەت دی فیلمەگەیش لەێرە وە پەرتخ رەسێد و ئیمە دی ئێ تێکووشینە نیەۊنیمن، تێکووشینێگ لە دۊاخر شەڕ و ئەڤین ئەڕای ناسین هەبۊن، ئەوەیش لە ناو قوڕنەی داپێچیای شاری، گ لە باوەڕم دۊاییهاتن (پایانبەنی) خاسێگ ئەڕای ئێ فیلمەسە.
