ویرگول
ورودثبت نام
هفته نامه صدای آزادی
هفته نامه صدای آزادیهفته نامه صدای آزادی در سال 1382 مجوز انتشار گرفته و به دو زبان کوردی و فارسی در غرب و شمال غرب کشور توزیع می شود. مدیرمسئول: جلیل آهنگرنژاد
هفته نامه صدای آزادی
هفته نامه صدای آزادی
خواندن ۹ دقیقه·۴ ماه پیش

نقدی بر رمان کوردی «دۊه‌ته‌یلێگ ک داڵگم زاین» اثر کیومرث بلده /حدیث قنبری

رمان با این جمله آغاز می‌شود: «ما آدم های ناقصی بودیم و با به دنیا آوردن فرزند، می‌خواستیم این نقص‌ها را پنهان کنیم». این شروع، خواننده را از همان خط اول در موقعیتی بی‌آرامش قرار می‌دهد چرا؟! چون «ما»ی جمع، خواننده را نیز در بر می‌گیرد. راوی می‌گوید: تو هم ناقصی، تو هم داری پنهان می‌کنی.
اما «نقص» در این جهان به چه معناست؟ «کَوی» (کمر) راوی اول داستان، بدنی دارد با یک سینه، چهار دختر زاییده، یک پسر مرده، و سال‌ها بعد بالاخره یک پسر زنده به دنیا آورده است. اما به زودی درمی‌یابیم که نقص، زیست‌شناختی نیست، ایدئولوژیک است. در فرهنگ این روستا، «زن ناقص» کسی است که پسر نمی‌زاید. دختر آوردن، «سیبیل شوهر را می‌سوزاند» و «اجاق خانه را کور می‌کند» که از نظر فمینیسم اگزیستانسیال (سیمون دوبووار) «زن زاده نمی‌شود زن می‌شود» «کَوی» زن شدن را نه با بلوغ، که با اولین زایمان دختر آموخت. آن لحظه که مادرشوهر گفت:«دختر آوردی؟ ما پسر می‌خواستیم» همان لحظه فهمید «ناقص» است. نقص، پیش از آنکه در بدن باشد، در نگاه دیگری بود.

از نظر روان‌شناسی خود (کارل راجرز)، فاصله میان خودِ ایده‌آل» زن پسرآور» و خودِ واقعی»زن دخترآور» آنقدر زیاد است که «کَوی» را تا مرز خودکشی پیش می‌برد. چاقویی که زیر بالین می‌گذارد، نه فقط برای ترس از زایمان بعدی، که برای پایان دادن به این فاصله غیرقابل تحمل است.

رمان به جای فصل، به «شکم» تقسیم شده است. شکم قلمرو زن است، اما در اینجا نه با اراده او، که به حکم نظام پدرسالار تعیین می‌شود.

هیچ: چهار شکم اول «هیچ» نام دارند  همان چهار دختری که «کَوی» به دنیا می‌آورد. دختر در این فرهنگ هیچ است. تولد یک دختر، ارزش گفتن ندارد.  از نظر روان‌شناختی، تجربه مکرر «هیچ» دیده شدن، به مرور «خود» زن را فرسایش می‌دهد. «کَوی» کم کم خودش را باور می‌کند که شاید واقعاً ناقص است. این درونی شدن تحقیر، مکانیسمی است که نظام پدرسالار برای بقای خود نیاز دارد. پوچ یعنی نه زندگی، نه مرگ. نه ارزشی برای گریه، نه مجوزی برای سوگواری. در  شکم پوچ است که «کَوی» سقطی انجام می‌دهد با پرت کردن خود از پله. در روان‌شناسی فقدان، وقتی مرگ به رسمیت شناخته نمی‌شود، «سوگ ممنوع» رخ می‌دهد.  این سوگ سرکوب‌شده، بعدها به افسردگی، اضطراب و در مورد «کَوی»، به جنون تبدیل می‌شود.

پر: شکم ششم و هفتم «پر» هستند شکم‌هایی که شاه‌پسر و هوشیار از آنها به دنیا می‌آیند. «کَوی» پس از تولد شاه‌پسر فریاد می‌زند: «پیروز شدم. دیگر ناقص نیستم» اما این «پر شدن» چه بهایی دارد؟ ده بار زایمان، چاقو زیر بالین، مرگ هوشیار. از منظر فمینیستی، این سه واژه هیچ، پوچ، پر تمام هستی زن را در نظام پدرسالار خلاصه می‌کنن: تا پسر نیاوری، هیچی. اگر پسر بمیرد، پوچی. اگر پسر زنده بیاوری، پر می‌شوی. ارزش زن نه در خودش، که در محتوای رحمش تعریف می‌شود. «کَوی» در کودکی در تنور می‌افتد و یک سینه‌اش می‌سوزد. او این راز را سال ها از شوهرش پنهان می‌کند «شب‌ها نمی‌گذاشتم دستش به آن برسد» از نظر روان‌شناختی، این پنهان‌کاری آخرین حریم خصوصی اوست_ قلمرویی که مرد حتی به آن دسترسی ندارد.

از نظر فمینیستی، سینه نماد مادرانه‌گی، تغذیه و هویت جنسی زنانه است. نداشتن آن، کمر را در چشم خودش هم «ناقص» می‌کند. اما نکته مهم اینجاست که «کَوی» هیچ‌گاه اجازه نمی‌دهد این نقص علیه او استفاده شود. او می‌گوید:«برای من مهم نبود» این بی‌اهمیت شمردن، شکلی از مقاومت است. لحظه افشای راز،اما در گفت وگوی «کَوی» با مادرش رخ میدهد. صبح ناگهان میگوید. "مادر. . "مادرت دارد برای اهل خانه خمیرشیرینی سنتی آماده می­کند  دختر می­گوید" من  ناقصم من فقط یک سینه دارم" پیراهنش را بالا می­زند نه برای نمایش، بلکه برای این­که جای انکار نباشد مادر دستش در خمیر شیرینی سست می­شود.  این لحظه در عین کوتاهی تمام تراژدی مادر و دختر را در این فرهنگ نشان میدهد مادر به جای همدردی انکار راپیشه می­کند.  از نظر روانشناختی او خود را مسول حادثه می­داند_نتوانسته از دخترش محافظت کند این «شکست مادرانه» چنان بار سنگینی دارد که تحملش غیرممکن می­شود "فکر کردی چه می­گویی؟"پس ناخودآگاه واقعیت را انکار می­کند چرا؟چون پذیرش نقص دختر به معنای پذیرش گناه خودش است از نظر فروید، مادر دچار مکانیسم «واکنش وارونه» شده است. به جای پذیرش واقعیت دردناک، آن را به شدت طرد می­کند.
وقتی شاه‌پسر، پس از سال‌ها، بدن برهنه مادر را می‌بیند، می‌گوید: «پیوندی عجیب بین آن یک چشم و آن یک سینه دیدم . »پدر یک چشم داشت، مادر یک سینه. هر کدام «ناقص» به شکلی. اما تفاوت اینجاست: پدر ناقصی‌اش را آشکارا حمل می‌کند. مادر نقصش را در سکوت دفن کرده است. سکوت، زبان مادری اوست. در میان همه شخصیت‌های زن رمان که سکوت می‌کنند، تحمل می‌کنند یا دیوانه می‌شوند، دو دختر راه دیگری را امتحان می‌کنند.
بسراوی خواهر شاه‌پسر است. او روبروی پدر می‌ایستد و می‌گوید: «من ازدواج نمی‌کنم. من می‌خواهم درس بخوانم» در خانه‌ای که «سکوت، حکم رضایت دارد» صدای بلند یک دختر یعنی طغیان. اما بسراوی در نهایت مجبور به ازدواج می‌شود.
روایت می‌گوید: «تو را هم کنار مردی گذاشتند که دوستش نداشتی. » بسراوی نماد نسلی است که اراده مقاومت را دارد اما ابزار آن را نه – کسی نیست که از او حمایت کند. او در مرحله‌ی «شورش نافرجام» گیر کرده است. مادر در اتاق هر دو دستش را روی گوش هایش گذاشته بود خودش را به زمین گذاشته بود که نشنود بی فایده بود، بلند شد سرش رابه دیوار کوبید. . . پیش خودش گفت:"بس است، بس" با فریاد خودش را به پدر رساند این نخستین بار است که «کَوی» کاری می­کند اقدامی فیزیکی می­کند او شوهرش را می­زند از نظر فمنیستی، این لحظه سرکوب شده­ترین آرزوی زن در نظام پدر سالارانه است دیدن فروپاشی تمام قدرت. «کَوی» در این لحظه، نه به عنوان مادر، که به عنوان یک زن خشمگین و رها شده از قفس، عمل می­کند و از لحاظ روانشناختی، این لحظه «پرخاشگری رهایی بخش» نام دارد. بعداز سال­ها سرکوب خشم، یک جرقه کافی است تا سد روانی فرو بریزد. نکته مهم این است کاوی از پشت حمله می­کند نه روبرو، او هنوز جرأت روبرو شدن با کرم­علی را ندارد اما همین حمله از پشت هم، برای او یک انقلاب است.

عالم اما داستان دیگری دارد. او دختر کوچک خانواده است همان که بعد از مرگ هوشیار بزرگ می‌شود. عالم به پدر می‌گوید: "اگر اسم شوهر را پیش من بیاوری، از این خانه بیرونت می‌کنم. قسم به روح جوان‌مرگ، پشتی در را هم می‌اندازم. " این تنها لحظه‌ای در کل رمان است که یک زن و آن هم یک دختر نوجوان در برابر مردسالاری نه فقط "نه" می‌گوید، بلکه او را تهدید به اخراج می‌کند. پدر آنقدر پیر و شکسته شده که دیگر توان مقابله ندارد.
تفاوت عالم با بسراوی در زمانه است. بسراوی در ته مانده­ی قدرت پدر مقاومت کرد و شکست خورد. عالم پس از مرگ هوشیار که ضربه‌ای نهایی به پدر زد و در دوران پیری و زوال پدر، مقاومت می‌کند . عالم از ضعف پدر استفاده می‌کند. از نظر روان‌شناسی اجتماعی، او موفق شده است جایی که «کَوی» و بسراوی شکست خوردند، پیروز شود: مرزهای قدرت را جابه‌جا کند. اما این پیروزی نسبی است. او هنوز در همان خانه زندگی می‌کند، هنوز مجبور است از پدر مراقبت کند. بسراوی و عالم دو خواهر، دو راه: تسلیم پس از شورش در برابر تهدید و بقا در همان نظام. هر دو زنده می‌مانند. اما هیچ کدام «آزاد» نیستند.
در نیمه دوم رمان، «کَوی» به تیمارستان می‌رود. خودسوزی با نفت، پرت کردن خود از پله برای سقط، کندن مو و خراشیدن صورت
این‌ها از نظر روان‌پزشکی «نشانه­اند» اما در خوانش فمینیستی «اعتراض­اند»

ژولیا کریستوا، روان‌کاو فمینیست، می‌گوید: «جنون زمانی رخ می‌دهد که مرزهای نمادین زبان و فرهنگ فرو می‌ریزند و چیزی که طرد شده بود بازمی‌گردد» برای «کَوی»، آن چیز طردشده، بدن خودش است با تمام زخم‌ها، سقط‌ها و سکوت‌هایش . وقتی واژه‌ها برای گفتن درد کافی نیستند، بدن حرف می‌زند.
در تیمارستان، وقتی «کَوی» به دیدار مادرش می‌رود، می‌گوید : «تو هنوز زنده‌ای؟» و قاه قاه می‌خندد . این خنده، مرز میان عقل و جنون را درهم می‌ریزد. شاید «کَوی» سرانجام از بازی «زن خوب بودن » دست کشیده است. شاید جنون او نه سقوط، که اوج‌گیری است – آخرین قلمرویی که در آن کسی به او دستور نمی‌دهد که چه بگوید؟، چه بخورد؟ و چه احساسی داشته باشد؟
در پایان رمان، هر دو شخصیت اصلی  پدر (کرم‌علی) و مادر (کَوی) زنده می‌مانند . پدر با یک چشم و یک پای لنگ در مغازه‌اش چرت می‌زند . «کَوی» در تیمارستان به تیرهای سقف خیره شده است.
این زنده ماندن تصادفی نیست. پدر و مادر نماد «سنت» هستند
همان ساختار مردسالارانه‌ای که «کَوی» را «ناقص» خواند و پدر را «یک‌چشم» کرد. آنها نمرده‌اند، همانطور که سنت در جوامع جهان سوم نمرده است. تنها تغییر شکل داده است.
پدر که زمانی «تمام تلاشش را برای بهتر بودن زندگی می­کند از چوپانی شروع کرد و با تلاش به گله داری رسید» حالا روی چهارپایه شکسته‌ای در مغازه خالی چرت می‌زند. «کَوی» که زمانی ده بار زایید و چاقو زیر بالین گذاشت، حالا آماده است برود اما نمی‌رود. در جامعه‌شناسی توسعه، این وضعیت «نوسازی ناقص» نام دارد: ساختارهای سنتی از بین نرفته‌اند. فقط کارآمدی خود را از دست داده‌اند. آنها هنوز حضور دارند، هنوز بر زندگی مردم تأثیر می‌گذارند، اما دیگر پاسخگوی نیازها نیستند.
و این شاید تلخ‌ترین پیام رمان باشد: سنت نیازی به کشتن ما ندارد. کافی است ما را آن­قدر خسته کند که خودمان دیگر نخواهیم برویم.  پدر و «کَوی» زنده‌اند، اما هیچ کدام «زندگی»­ نمی‌کنند. آنها فقط زنده مانده‌اند – درست مثل سنتی که دیگر نه راه به جایی می‌برد، نه رهایمان می‌کند
داستان با تولد شاه‌پسر در «تاریکی صبح» شروع می‌شود و با بازگشت او به آبادی خالی پایان می‌یابد. خانه در حال ریزش است او روی پشت‌بام می‌ایستد همان جایی که روزی مادرش نشسته بود اما نمی‌افتد.
شاه‌پسر در این لحظه در مرز «اقدام و انفعال» گیر کرده است. او می‌توانست بپرد، اما نپريد . نه به خاطر امید، که به خاطر هنوز تمام نشده‌ام. این «هنوز» همان چیزی است که رمان را از پوچی نجات می‌دهد. شاید درمان در گرو ادامه روایت است – همین که کمر حرف زد، همین که شاه‌پسر نوشت، و شاید همان‌قدر که کلمه «پیروز شدم» در دهان کاوی تلخ است، همان‌قدر نیز واقعی است. او در چارچوبی که تنها یک معیار برای ارزش زن گذاشته، همان معیار را گرفته و فریاد زده است : «من به آن رسیدم» این نه خوشی، که تراژدی است. اما تراژدی‌ای که روایت شدنش، خود شکلی از پیروزی بر سکوت است.
«دخترانی که مادرم را زاییدند» رمانی است درباره بدن‌هایی که تاریخ بر آنها نوشته شده . درباره زنانی که «هیچ» بودند تا پسر آوردند. درباره سقط‌هایی که بی‌نام به رودخانه ریخته شدند . درباره دختری که «نه» گفت و تسلیم شد، و دختری که پدر را تهدید کرد و ماند.

جمله اول ما را در بی‌آرامشی می‌گذارد که تا آخر رهایمان نمی­کند.  زیرا «ما انسان‌های ناقصی بودیم»  این «مای جمع» از «کَوی» و شاه‌پسر و بسراوی و عالم فراتر می‌رود. ما را هم در بر می‌گیرد. شاید نقص، نه در بدن «کَوی»، که در جهانی است که او را ناقص می‌خواند. و ما در آن جهان زندگی می‌کنیم.

رمان
۲
۰
هفته نامه صدای آزادی
هفته نامه صدای آزادی
هفته نامه صدای آزادی در سال 1382 مجوز انتشار گرفته و به دو زبان کوردی و فارسی در غرب و شمال غرب کشور توزیع می شود. مدیرمسئول: جلیل آهنگرنژاد
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید